ورتاق وتان ءۇشىن 1941-45 جىلدارى بولعان سوعىس قارساڭىندا ولكەمىزدە انتيكەڭەستىك ماقساتتا قۇرىلعان «قازاق حالقىن قورعاۋشىلار وداعى» ۇيىمىنىڭ بەلسەندى مۇشەلەرىنىڭ ءبىر شوعىرى سول جىلدارداعى ورال پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ ستۋدەنتتەرى ەدى. ازاتتىقتىڭ اق تاڭىن اڭساعان الاشتىڭ التىن اسىقتاي ۇلدارىنىڭ استىرتىن قيمىلدارىن ۇقك باتىس قازاقستان وبلىستىق مۇراعاتىنىڭ دەرەكتەرى دالەلدەيدى.
ورتاق وتان ءۇشىن 1941-45 جىلدارى بولعان سوعىس قارساڭىندا ولكەمىزدە انتيكەڭەستىك ماقساتتا قۇرىلعان «قازاق حالقىن قورعاۋشىلار وداعى» ۇيىمىنىڭ بەلسەندى مۇشەلەرىنىڭ ءبىر شوعىرى سول جىلدارداعى ورال پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ ستۋدەنتتەرى ەدى. ازاتتىقتىڭ اق تاڭىن اڭساعان الاشتىڭ التىن اسىقتاي ۇلدارىنىڭ استىرتىن قيمىلدارىن ۇقك باتىس قازاقستان وبلىستىق مۇراعاتىنىڭ دەرەكتەرى دالەلدەيدى.
ءسوز باسى
ۇلت ءىسى دەگەندە ۇنەمى ءتاستۇيىن جۇرەتىن اعامىز, پروفەسسور سەرىكقالي شاراباسوۆ ءبىر كۇنى ۇيگە تەلەفون شالىپ, ج.مولداعاليەۆ اتىنداعى ورتالىق كىتاپحانادا جۋرناليست امانكەلدى ءشاحيننىڭ «سول ءبىر سۇرگىن» اتتى كىتابىنىڭ تۇساۋكەسەرى بولاتىنىن ايتتى جانە سوعان دەيىن زەرتتەۋدى ءبىر قاراپ شىعىپ, زوبالاڭ جىلدار شەجىرەسىنەن سىر شەرتەتىن دەرەكتى ەڭبەككە كاسىبي تاريحشى رەتىندە اق جول تىلە دەپ قولقا سالدى. بۇل 2002 جىل ەدى. كىتاپتى قايتا-قايتا پاراقتاپ, تۇيگەن-بىلگەنىمىزدى جەرگىلىكتى زيالى قاۋىممەن بولىسكەن ەدىك. وسى جيىندا جاسالعان باياندامانىڭ ماقالا نۇسقاسى «ورال ءوڭىرى» گازەتىندە جاريالاندى. كىتاپ اۆتورى بۇل تاقىرىپتى تاريحي تۇرعىدا تەرەڭدەتە زەرتتەۋ قاجەتتىگىنە توقتالىپ, قولدا بار دەرەكتەرىنىڭ كوشىرمەلەرىن تارتۋ ەتتى. ۋاقىت وتە «ءۇمىت» لينگۆيستيكالىق گيمنازياسىنداعى شاكىرتىم قىمبات ەسەنباەۆا ەكەۋمىز اتالعان تاقىرىپتان عىلىمي جوبا دايىنداۋعا بىلەك سىبانا كىرىسىپ كەتتىك. گيمنازيا ديرەكتورى د.مۇشتانوۆانىڭ بەلسەنە ارالاسۋىمەن ۇقك باتىس قازاقستان وبلىستىق باسقارماسىنىڭ مۇراعاتىنا رۇقسات قاعاز الىپ, بۇرىن ا.شاحين پايدالانعان تەرگەۋ حاتتامالارىن تاريحشىنىڭ كوزىمەن قايتا پايىمداپ, ول كىسى جاريالاماعان كەيبىر قۇجاتتاردى عىلىمي اينالىمعا قوسۋ ناتيجەسىندە عۇبايدوللا انەسوۆ جانە ول جەتەكشىلىك ەتكەن ۇيىمنىڭ تاريحىن تاعى ءبىر مارتە سارالادىق. سول تۇستا ۇيىم مۇشەلەرىنەن جالعىز ءتىرى قالعان ساتقالي مولداعاليەۆ اقساقالدىڭ ورال قالاسىندا تۇراتىن ۇيىنە شاكىرتىمدى ەرتىپ بارىپ, ۇيىم تاريحى تۋرالى ۇزاق اڭگىمەلەستىك. استىرتىن ۇيىمنىڭ بەلسەندى مۇشەسىمەن بولعان بۇل ديدارلاسۋ مۇراعاتتا ساقتالعان تەرگەۋ حاتتامالارىنىڭ تاريحي شىندىق ەكەنىنە كوزىمىزدى جەتكىزە ءتۇستى.
1943 جىلى ورال قالاسىنداعى نكۆد تۇرمەسىندە 19 جاسىندا وققا بايلانعان وعلان ع.انەسوۆ – مەملەكەتتىك دەڭگەيدە ءالى تولىق تاريحي باعاسىن الىپ ءۇلگەرمەگەن جاس بوزداق. قازاق تاريحىنا ەسىمى التىن ارىپتەرمەن قاشالعان حالىق قاھارمانى ق.رىسقۇلبەكوۆ سىندى ساڭلاقپەن تاعدىرلاس ع.انەسوۆ تۇلعاسى سوڭعى جىلدارى جۇرتشىلىق نازارىن وزىنە اۋدارا باستادى. ازىرشە كوڭىلگە مەدەۋ بولارى – جالىنداعان جاس جەتەكشى ع.انەسوۆ نەگىزىن قالاعان «قازاق حالقىن قورعاۋشىلار وداعى» تۋرالى قىسقاشا مالىمەتتىڭ ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى بەكىتكەن مەكتەپ وقۋلىعىنا ەنۋى (ت.تۇرلىعۇل, س.جولداسباەۆ, ل.قوجاكەەۆا. قازاقستان تاريحى. 11- سىنىپ. ا., 2007. 64-65 ب.ب.).
ءسوزدىڭ قىسقاسى, قاي قىرىنان الىپ قاراعاندا دا, حالىق قاھارمانىنا لايىقتى اسىل ۇلدىڭ ەرلىگى – بۇگىنگى وسكەلەڭ ۇرپاققا ونەگە.
انتيكەڭەستىك ۇيىم قالاي قۇرىلدى؟
1936 جىلى فۋرمانوۆ (قازىرگى جالپاقتال) پوسەلكەسىندە 14 جاستاعى عۇبايدوللا انەسوۆتىڭ وتباسىمەن بىرگە سول كەزدەگى فۋرمانوۆ اۋداندىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ ءىس جۇرگىزۋشىسى بولىپ قىزمەت اتقارعان 25 جاستاعى ساتىموۆ دەگەن تۋىسقانى تۇرعان. ءجاسوسپىرىم عۇبايدوللانىڭ ساياسي كوزقاراسىنىڭ جەتىلۋىنە وسى ازامات اسەر ەتكەنىن ايىپتالۋشى انەسوۆتىڭ جاۋاپتاۋ حاتتامالارىنان اڭعارۋعا بولادى. الايدا, ساتىموۆ قۇرت اۋرۋىنا شالدىعىپ, سول 1936 جىلى دۇنيەدەن وتكەن. اۋرۋى ابدەن اسقىنعان ول باقيلىققا اتتانار الدىندا عۇبايدوللانى وزىنە شاقىرىپ الىپ, سانالى عۇمىرىن قازاق حالقىن كەڭەستىك يمپەريانىڭ بۇعاۋىنان بوساتۋ جولىنا ارناعاندىعىن ايتىپ, مەكتەپ وقۋشىسى عۇباشتى كەڭەستىك بيلىككە قارسى ۇيىمداسقان كۇرەسكە باعىتتاپ, قازاقستاندى كسرو-دان بولۋگە ارەكەت جاساۋ كەرەكتىگىن وسيەت ەتكەن. ساتىموۆتىڭ بۇل وسيەتىن جاتتاپ قالعان زەرەك بالا ەرجەتە كەلە, ايتىلعان اڭگىمەنىڭ ساياسي استارىن جەتە تۇسىنە باستايدى. بۇل جەردە ازامات ساتىموۆ سول جىلدارداعى كەڭەس وكىمەتىنە قارسى ۇيىم مۇشەسىنىڭ ءبىرى بولدى ما ەكەن دەگەن دە وي كەلەدى. بىراق مۇراعات قۇجاتتارىمەن تولىق تانىسقان ءبىز ساتىموۆ تۋرالى باسقا ەش مالىمەت تابا المادىق.
ايتپاقشى, ۇقك وبلىستىق باسقارماسىنىڭ مۇراعاتىنان قىزىقتى تاريحي دەرەك تابىلدى. 1942 جىلعى 2 ناۋرىزداعى تەرگەۋ كەزىندە س.شوراباەۆ: «ورال مۇعالىمدىك ينستيتۋتىنىڭ ستۋدەنتى بولىپ ءجۇرىپ, ينستيتۋت ىشىندە ستۋدەنتتەردەن قۇرالعان «سۇرپاقبايلار» اتتى انتيكەڭەستىك توپ بار ەكەنىن ەستىگەنمىن. بۇل تۋرالى ماعان عالياسقار قوسانوۆ (س.شوراباەۆپەن پەدينستيتۋت جاتاقحاناسىنىڭ №61 بولمەسىندە بىرگە تۇرعان 4 كۋرس ستۋدەنتى – ج.ج.) ايتتى. وسى ءاڭگىمە مەملەكەتتىك پەدينستيتۋت جاتاقحاناسىنىڭ №61 بولمەسىندە بولدى. مەنەن باسقا بىزبەن تۇراتىن ستۋدەنت ماعىن دەمجانوۆ تا سول كەزدە ءبولمەدە وتىرعان ەدى. بۇل اڭگىمە نەدەن پايدا بولعانى ەسىمدە جوق», دەپ جاۋاپ بەرگەن (ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ باتىس قازاقستان وبلىستىق باسقارماسىنىڭ مۇراعاتى (بۇدان كەيىن ۇقك بقوبم) №پ 3545, ءىس №3789, ت.1, 143-پاراق). ال تەرگەۋشىنىڭ «انتيكەڭەستىك «سۇرپاقبايلار» توبىنىڭ قۇرامىن جانە باسشىسى كىم ەكەنىن بىلۋگە قىزىعۋشىلىق تانىتتىڭىز با؟» دەگەن سۇراعىنا سايدوللا «جوق» دەپ قىسقا قايىرعان (ۇقك بقوبم,№پ 3545, ءىس №1627, 144-پاراق). بۇل دەرەكتەن بايقاعانىمىز, سول كەزدە ورال پەدينستيتۋتىندا «سۇرپاقبايلار» اتتى ۇيىم بولعان. ال 1941 جىلعى 18 جەلتوقساندا ساتقالي مولداعاليەۆتىڭ جاۋاپتاۋ حاتتاماسىندا تومەندەگىدەي مالىمەت كەلتىرىلگەن: «1941 جىلدىڭ 2 جارتىسىندا انەسوۆ ماعان ورالدا«قحقو» دەپ اتالاتىن, قازاقستاندى ءوز الدىنا ءبولىپ الۋدى ماقسات ەتكەن ۇيىم بار دەپ ايتتى. سونىمەن قاتار, انەسوۆ وسى ۇيىم باسشىلارى اتىنان 1941 جىلعى قاراشانىڭ باسىندا ماعان «قحقو» اتتى ۇلتشىل كونتررەۆوليۋتسيالىق ۇيىمعا كىرۋگە رەسمي ۇسىنىس تاستادى» (ۇقك بقوبم, №پ 3545, ءىس №3789, ت.1, 277-پاراق).
1941 جىلى 29 جەلتوقساندا ع.انەسوۆ تەرگەۋشىلەرگە بەرگەن جاۋابىندا: «قحقو» دەپ اتالاتىن كەڭەستىك وكىمەتكە قارسى ۇيىمعا مەنى ەشكىم دە تارتقان جوق. ويتكەنى, بۇل ۇيىمنىڭ ۇيىمداستىرۋشىسى دا, باسشىسى دا ءوزىم – انەسوۆ عۇباشپىن», دەگەن. قالاي بولعاندا دا, سول جىلدارى ورال پەدينستيتۋتىندا انتيكەڭەستىك ماقساتتا, ايتەۋىر, ءبىر ۇيىمنىڭ بولعاندىعىن مۇراعات دەرەكتەرىن مۇقيات تەكسەرگەن ادام ىشتەي سەزىپ وتىرادى. ءسوزىمىز دالەلدى بولۋى ءۇشىن تاعى ءبىر فاكتىگە جۇگىنەيىك. 1942 جىلعى 3 ماۋسىمدا انەسوۆ پەن شوراباەۆتى تەرگەۋشىلەر جۇزبە-ءجۇز جاۋاپتاعاندا, عۇباش بىلاي دەگەن: «شوراباەۆ ءوزى 1936-37 جىلدارى الماتىدا بايلانىسشىلار كۋرسىندا بولعاندا كۋرسانتتاردىڭ بىرىنەن (مۇحامبەتجانوۆ) ورال پەدينستيتۋتىندا كونتررەۆوليۋتسيالىق ۇلتشىل ۇيىمنىڭ بارىن ەستىگەن, بىراق نكۆد ورگاندارى ونى ءوز ۋاقىتىندا جويعان بولاتىن» (ۇقك بقوبم, №پ 3545, ءىس №3789, ت.2, 622-624 پاراق). انەسوۆتىڭ بەرگەن جاۋابىن شوراباەۆ تولىعىمەن قۋاتتاعان. جوعارىدا كەلتىرىلگەن مۇراعات قۇجاتتارىنان شىعاتىن قورىتىندى بىرەۋ: قحقو-عا دەيىن دە ورالدا ستۋدەنتتەردىڭ انتيكەڭەستىك ۇيىمى ءومىر سۇرگەن. بالكىم, عۇبايدوللا باسقا دا الاش ازاماتتارىنا زيانىن تيگىزبەس ءۇشىن وسىدان التى جىل بۇرىن كوز جۇمعان تۋىسقانى ساتىموۆقا بارلىق كىنانى ىسىرىپ, ولاردى تاسالادى ما ەكەن؟!. ول جاعى بىزگە بەيمالىم.
فۋرمانوۆ ورتا مەكتەبىندە وقىپ جۇرگەن ول 1940 جىلعا دەيىن كەڭەس وكىمەتىنە قارسى پيعىل كورسەتپەگەن. بىراق 1940 جىلدىڭ ورتا شەنىنەن باستاپ ءوز كوزقاراسىن كىلت وزگەرتىپ, قازاقستان تۇركيا, يران, اۋعانستان, ت.ب. سياقتى دەربەس مەملەكەت بولۋى ءۇشىن كسرو قۇرامىنان ءبولىنىپ, كەڭەس وكىمەتىنە قارسى كۇرەس جۇرگىزۋى كەرەك دەگەن ويعا كەلەدى. وسى ويىن العاش سەيىتقالي باجەكەنوۆ دەگەن ازاماتقا ايتقان. سەيىتقالي 1923 جىلى باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ وردا اۋدانىنا قاراستى جەتىباي اۋىلىندا تۋعان. بۇل پىكىرگە ءبىر مەكتەپتە وقيتىن 8-سىنىپ وقۋشىسى يمانعالي ناسىروۆ تا قوسىلادى. ولار كوممۋنيستىك پارتيا مەن كەڭەس وكىمەتىنىڭ ۇلت ساياساتى ۇلتتى جويۋعا باعىتتالعان دەپ شەشەدى. ع.انەسوۆ بىلاي دەيدى: «ءبىزدىڭ پىكىرىمىزشە, قازاقستاندا دەربەس مەملەكەت بولعان جوق, بارىنە ورىستار بيلىك جۇرگىزىپ كەلەدى. وسىنداي تۇجىرىمعا كەلگەن سوڭ ءبىز كسرو-دان ءبولىنىپ, قازاقتىڭ دەربەس مەملەكەتىن قۇرۋ ءۇشىن كەڭەس وكىمەتىنە قارسى قارۋلى كۇرەس جۇرگىزۋ كەرەك دەگەن شەشىمگە كەلدىك. كەشىكپەي وقۋ جىلى اياقتالىپ, ناسىروۆ «تالدىقۇدىق» كەڭشارىنداعى اتا-اناسىنا جازعى دەمالىسقا كەتتى» (ۇقك بقوبم, №پ 3545, ءىس №3789, ت.2, 156-پاراق).
1940 جىلعى تامىز ايىنىڭ باسىندا ناسىروۆ كانيكۋلدان كەلگەن سوڭ ءۇش دوس ورالداعى مۇعالىمدەر ينستيتۋتىنا بىرگە تۇسۋگە ءسوز بايلاسادى. ءسويتىپ, ولار 1940 جىلعى 19 تامىزدا ورالعا كەلىپ, انەسوۆ فيزيكا-ماتەماتيكا, ناسىروۆ پەن باجەكەنوۆ تاريح فاكۋلتەتىنە ستۋدەنت بولىپ قابىلدانعان. وسى كەزدە عۇباشتىڭ جاقسى تانىسى فۋرمانوۆتىق قامال ماقۇلباەۆ تا ورالدىڭ گيدروتەحنيكۋمىنا تۇسكەن. كوپ ۇزاماي اقىلى وقۋ جۇيەسى ەنىپ, ناسىروۆ پەن باجەكەنوۆ 1940 جىلى 6 قازاندا ۇيىنە قايتادى. ولاردى انەسوۆ پەن ماقۇلباەۆ ۆوكزالدان شىعارىپ سالعان. انتيكەڭەستىك جۇمىسقا بەلسەندى كىرىسپەك بولعان قامال دا سول جىلى قاراشادا وقۋىن تاستاپ, اۋىلعا كەتەدى. جەلتوقسان ايىندا ناسىروۆ پەن باجەكەنوۆ ورالداعى انەسوۆكە جەكە-جەكە حات جازىپ, كەڭەس وكىمەتىنە قارسى جۇمىستى توقتاتۋدى سۇراعان. بۇل ۇسىنىسقا كەلىسپەگەن انەسوۆ ناسىروۆقا جاۋاپ حات جازىپ, كەڭەس وكىمەتىنە قارسى جۇمىستى ودان ءارى جۇرگىزە بەرەتىنىن جانە ونىڭ دا ءوز كوزقاراسىن وزگەرتۋىن سۇراعان (ۇقك بقوبم, №پ 3545, ءىس №1627, 546-پاراق).
ءوز مۇددەلەستەرىنەن وقشاۋلانعان عۇباش جاڭا پىكىرلەستەر تاۋىپ, جۇمىسىن ودان ءارى جالعاستىرۋدى كوزدەيدى. وسىعان بايلانىستى مۇعالىمدەر ينستيتۋتىنىڭ تاريح فاكۋلتەتىندەگى تاريح ءپانىنىڭ ۇزدىگى سايدوللا شوراباەۆپەن 1941 جىلى ءساۋىردىڭ باس كەزىندە تىم جاقىن اڭگىمەلەسە باستايدى. باستاپقىدا ساباق توڭىرەگىندەگى اڭگىمەدەن باستالعان بۇل كەزدەسۋلەر كەيىن پارتيانىڭ, اسىرەسە, ۇلت ماسەلەسى جونىندەگى باعىتىن سىناۋعا ۇلاسادى. بۇعان ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى مۇراعاتىنداعى مىنا تاريحي دەرەكتەر دالەل بولا الادى. «مۇنان ءارى ءبىز (انەسوۆ پەن شوراباەۆ – ج.ج.) قازاقستان ەكونوميكاسىن كەڭەس وكىمەتىنەن ءبولىپ الۋ جاعىن اشىقتان-اشىق قاراستىرا باستادىق. قازاق حالقى, ونىڭ ءتىلى مەن مادەنيەتى وركەندەمەيدى, قازاقتار ۇلت رەتىندە دامىمايدى, كەرىسىنشە, جويىلا بەرەدى دەپ تۇجىرىمداپ, قازاقستاننىڭ كسرو-دان بولىنۋىنە باعىتتالعان كەڭەس وكىمەتىنە قارسى ۇيىمداسقان بەلسەندى كۇرەس جۇرگىزۋدى قاجەت دەپ شەشتىك, – دەپ جاۋاپ بەرگەن ساياسي ۇيىمنىڭ جەتەكشىسى ع.انەسوۆ. – وسى كەزدەن باستاپ ءوزىمنىڭ كەڭەس وكىمەتىنە قارسى كوزقاراستارىمدى ءبولىسىپ, يدەيالىق جاعىنان ۇلتشىلدىق كوزقاراستا جۇرگەن ستۋدەنتتەردى بەلسەندى ۇگىتتەۋىم باستالدى» (ۇقك بقوبم, №پ 3545, ءىس №1627, 550-پاراق).
الايدا, بۇدان كەيىنگى ۇگىتتەۋلەر, كەيىن تاريح دالەلدەگەندەي, انەسوۆ ءۇشىن وتە ءساتسىز قالىپتاستى. نكۆد جانسىزدارىنىڭ جىمىسقى ساياساتىن اڭعارماعان اڭعال ەر عۇبايدوللا كەيىن مۇنىسىنا وكىندى مە, ءتىپتى, مۇنى بىلمەي كەتتى مە ەكەن دەپ تە ويلاناسىڭ. ءبىز قاراعان مۇراعات دەرەكتەرىندە ع.انەسوۆتىڭ ءوز سەرىكتەرىن بۇل ساياسي ۇيىمعا قالاي بىرىكتىرگەنى جونىندە كوپتەگەن مالىمەت بار. ۇيىم مۇشەلەرىنىڭ تەرگەۋ كەزىندە قايتارعان جاۋابى كوبىنە ۇقساس, ولاردىڭ كەيبىرىن عانا وقىرمان نازارىنا ۇسىنباقپىز. ماسەلەن, ءوزىن انتيكەڭەستىك ۇيىمعا عۇباشتىڭ قالاي تارتقانى جونىندە س.شوراباەۆ بىلاي دەگەن: «1940-1941 جىلدارى ورال پەدينستيتۋتىندا وقىپ جۇرگەندە, كوكتەمدە عۇباش انەسوۆپەن جاقىنىراق تانىستىم. وڭاشادا انەسوۆ ءوزىنىڭ انتيكەڭەستىك كوزقاراسىن بايقاتىپ ءجۇردى. انەسوۆ ماعان سەنەتىنىن ايتىپ, ءوز سىرىن باسقالارعا ايتپاۋ تۋرالى ۋادە بەرۋىمدى سۇرادى. مەن ءوز تاراپىمنان ونىڭ قۇپياسىن ەشكىمگە بىلدىرمەيتىنىمدى ايتتىم. وسىدان كەيىن انەسوۆ كولحوز قازاقتارىنىڭ اۋىر تۇرمىسىن ايتىپ قىنجىلدى. مىسال رەتىندە فۋرمانوۆ اۋدانىنىڭ كولحوز ادامدارىنىڭ ءومىرىن سيپاتتاپ بەردى. وسىعان وراي انەسوۆ مۇنداي جاعدايدان شىعۋ جولدارىن قاراستىرۋىمىز قاجەت, قازاق ەڭبەكشىلەرىنىڭ تۇرمىس جاعدايىن جاقسارتۋىمىز كەرەك دەپ الدىمىزعا ماسەلە قويدى (ۇقك بقوبم, №پ 3545, ءىس №3789, ت.1, 145-پاراق).
مۇراعات دەرەكتەرىنەن تۇيگەنىمىز, ع.انەسوۆ قازاقستان كەڭەس وداعىنان بولىنسە, قازاقتاردىڭ تۇرمىس جاعدايى جاقسارادى دەپ ويلاعان جانە ول جاۋاپتاۋ كەزىندە تەرگەۋشىلەرگە وسىنداي مالىمەت بەرگەن (ۇقك بقوبم, №پ 3545, ءىس №3789, ت.2, 622-پاراق).
كەڭەس وداعىنىڭ ۇلت ساياساتىنداعى كەمسىتۋشىلىكتەردى انىق اڭعارعان انەسوۆ شوراباەۆقا: «ماسەلەنى وداقتىق جانە اۆتونوميالىق رەسپۋبليكالاردىڭ ورنىنا ۇلتتارعا دەربەس مەملەكەت بەرۋ نەگىزىندە شەشۋ كەرەك. بۇل جاعدايدا ءار حالىق ءوزىنىڭ مادەنيەتى مەن ماتەريالدىق جاعدايىن كوتەرۋگە تىرىساتىن بولادى (ۇقك بقوبم, №پ 3545, ءىس №3789, ت.2, 623-پاراق)», دەپ ايتقان.
س.مولداعاليەۆتىڭ جاۋاپتاۋ حاتتامالارىنان دا وسىعان ۇقساس ۇزىندىلەر وقيمىز: «1941 جىلدىڭ تامىزىندا نە قىركۇيەگىندە فۋرمانوۆ پوسەلكەسىنە ورال قالاسىنان مەنىڭ تانىسىم عۇباش انەسوۆ كەلدى. قازان ايىندا انەسوۆ مەنىمەن كەزدەسەتىن بولدى. اڭگىمە كەزىندە انتيكەڭەستىك كوزقاراسىن ءبىلدىرىپ, مەنى وسى باعىتقا بۇرعىسى كەلدى. ماعان ايتاتىنى: «قازاقتاردىڭ تۇرمىسى ناشار, كوبى جۇمىسسىز, سالىقتى كوپ تولەيدى, ءتىپتى ۇيلەرى جوق, جەر ۇيدە تىشقان سياقتى ءومىر سۇرەدى. كسرو كونستيتۋتسياسىندا بارلىق ادامنىڭ قۇقىعى تەڭ دەگەن, ءىس جۇزىندە كوپ ادامنىڭ, سونىڭ ىشىندە, قازاقتاردىڭ قۇقىعى ساقتالمايدى. ماعان اسەر ەتۋ ءۇشىن انەسوۆ: «ۇكىمەت ەشقانداي كىناسى جوق سەنىڭ اتاڭدى – مولداعاليدى قاماۋعا الىپ, سوتتاپ جىبەردى. مىنا ۇكىمەتتەن نە جاقسىلىق كورىپ ءجۇرسىڭ, جۇمىسىڭ جوق, تۇرمىسىڭ ناشار» (ۇقك بقوبم, №پ 3545, ءىس №3789, ت.1, 277-پاراق), دەدى. انەسوۆتىڭ اسەرلى اڭگىمەسىنەن كەيىن ساتقالي مولداعاليەۆ وزىندە انتيكەڭەستىك كوزقاراس كۇشەيە تۇسكەنىن ايتادى.
يمانعالي ناسىروۆتىڭ دا ۇيىمعا قالاي كىرگەنى جايلى نكۆد ادامدارىنا بەرگەن جاۋابى جوعارىداعىعا ۇقساس. ي.ناسىروۆ: «مەن عۇباشپەن 1938 جىلدىڭ قازانىندا فۋرمانوۆ ورتا مەكتەبىندە وقىپ ءجۇرىپ تانىستىم. ول سوندا 8-سىنىپتا وقيتىن. العاشىندا ءبىز ءجيى كەزدەسىپ جۇردىك. ساباققا بىرگە دايىندالدىق, كينولارعا, كورىنىستەرگە بىرگە باردىق. بىرتە-بىرتە جاقسى دوس بولىپ كەتتىك. انەسوۆ قازاقستانعا قاتىستى پارتيا مەن كەڭەس وكىمەتى ساياساتىنا ءجيى نارازىلىق بىلدىرەتىن. ەسىمدە, 1940 جىلى قاڭتار ايىنىڭ اياعىندا ەكەۋارا اڭگىمەدە «كەڭەس وكىمەتى كەزىندە قازاق حالقىنىڭ جاعدايى تىم اۋىر, ادام توزگىسىز قالىپتا, ءتىپتى ءومىر سۇرۋگە قاراجات تابۋ قيىن» ەكەنىن دالەلدەۋگە تىرىستى. ءتىپتى پاتشا زامانىندا دا ءدال بۇلاي بولماعىنىن ايتا كەلە, قازاق حالقىنىڭ مادەنيەتى مەن ءتىلى بۇرمالانىپ جاتىر, قازاقتار ەڭ سوڭعى, ەڭ تومەن ۇلت بولىپ سانالادى, ياعني ولار ادامعا سانالمايدى دەگەندى ايتتى. دالەل رەتىندە باسقارۋشى جانە جاۋاپكەرشىلىگى جوعارى ورىنداردا تەك وزگەلەر وتىرعانىن, ال قازاقتار قارا جۇمىس ىستەپ جۇرگەنىن مىسال قىلدى. وسىدان كەيىن انەسوۆ: قازاق حالقى بىزگە سەنەدى, ءبىزدى زيالىلار دەپ ەسەپتەيدى, سوندىقتان بولاشاقتا ءبىز قازاق حالقىنىڭ مۇددەسىن قورعاۋىمىز كەرەك, ال ول ءۇشىن ۇيىم قۇرىپ, كسرو-دان قازاقستاندى ءبولىپ الۋ باعىتىندا ۇيىمداسقان تۇردە كۇرەس جۇرگىزىپ, دەربەس قازاق مەملەكەتىن قۇرۋ قاجەت» (ۇقك بقوبم, №پ 3545, ءىس №3789, ت.2, 484-پاراق), دەپ ءوزىنىڭ ۇيىم جەتەكشىسىمەن قارىم-قاتىناسى قالاي باستالعانىن ەسكە تۇسىرگەن.
ۇيىمعا تارتىلعان باسقا دا ادامدار جونىندە ع.انەسوۆ 1941 جىلى 31 جەلتوقسانداعى جاۋابىندا يعالي مۇحامبەتقاليەۆ, ءمانناپ احمەتوۆ, سۇندەتقالي قاراجانوۆ, وتەگەن امانوۆ جانە قايىرعالي ءساپاراليننىڭ ەسىمىن اتاعان.
مۇراعات دەرەكتەرىنەن بايقالاتىنى – «قحقو»-نىڭ نەگىزىن سالۋشى, ۇيىمداستىرۋشىسى رەتىندە ايىپتالۋشىلاردىڭ ءبارى ءبىراۋىزدان ع.انەسوۆتىڭ ەسىمىن اتاۋمەن بولعان. وسى دەرەكتەردى سارالاي كەلە 1937-ءنىڭ قان-قاساپ قۋعىن-سۇرگىنىنەن كەيىن ىلە-شالا ازاتتىق يدەياسىن تۋ ەتىپ كوتەرگەن 17 جاسار ۇلدىڭ اتان تارتپاس اۋىر جۇكتى ءوز موينىنا العان قايسارلىعىنا ءتانتى بولاسىڭ. وكىنىشتىسى, بالعىن بوزداقتار ازىرلەگەن بارلىق جوسپار ءساتسىز اياقتالدى. ولار سول ساتتە الەمدەگى ەڭ الىپ دەرجاۆا سانالاتىن كسرو يمپەرياسى قۇرامىنان ءدال وسىنداي قيمىلمەن ءبولىنىپ شىعۋ ەش مۇمكىن ەمەس ەكەنىنە كوز جەتكىزە العان جوق. بۇل كەزدە ولكەنىڭ ۇلان-بايتاق دالاسى كەڭەس وكىمەتىنىڭ تولىق وكتەمدىگىندە ەدى.
جاڭابەك جاقسىعاليەۆ,
تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى.
ورال.
____________________________
توبىقتاي ءتۇيىن
بۇل وقيعانى رەسپۋبليكا جۇرتشىلىعى ءالى تولىق بىلە بەرمەيدى. ۇلى وتان سوعىسى باستالاردان ءسال عانا بۇرىن «قازاق حالقىن قورعاۋشىلار وداعى» دەگەن اتپەن قۇرىلعان جاسىرىن ۇيىم جەتى اي ءومىر سۇرگەن. 17 مەن 23 جاس اراسىنداعى بالعىن 14 بوزداق تۇگەل ۇستالىپ, سوتتالعان. سول كەزدە ۇيىم باسشىسى عۇبايدوللا انەسوۆ نەبارى 17 جاستا ەدى. ول 1943 جىلى 19 جاسىندا ورال قالاسىنداعى نكۆد تۇرمەسىندە اتىلعان. قىلىشىنان قان تامعان قىزىل يمپەرياعا قارسى كوزسىز ەرلىككە بارعان وعلانداردىڭ ەسىمىن ەلى, ۇرپاعى ۇمىتپاۋى ءتيىس. ولار: عۇبايدوللا (عۇباش) انەسوۆ, سەيىتقالي باجەكەنوۆ, ساتقالي مولداعاليەۆ, عۇمار تۇرىموۆ, سايدوللا شوراباەۆ, مۇحامبەتجان نۇرالين, يعالي مۇحامبەتقاليەۆ, ءماززاپ اليەۆ, ءمانناپ احمەتوۆ, قامال ماقۇلباەۆ, سۇندەتقالي قاراجانوۆ, وتەگەن امانوۆ, قايىرعالي ءساپارالين, يمانعالي ناسىروۆ.
ەل باسىنا كۇن تۋعاندا ۇلت مۇددەسىن بارىنەن جوعارى قوياتىن دارابوز ساڭلاقتار عانا العى شەپكە سۋىرىلىپ شىعاتىنى – مىڭ مارتە دالەلدەنگەن اكسيوما. ال ەرلىك ءھام باتىرلىق ءداستۇر حالىق مەرەيى, ۇلت ماقتانىشى رەتىندە جاس ۇرپاققا قىزمەت جاسايدى. قازاعىن قاپىسىز ءسۇيىپ, سول جولدا ۇمىتىلماس ونەگەلى ءومىر سۇرگەن ءھام قارشادايىنان ازاتتىق ءۇشىن «اتويلاعان» الاشتىڭ التىن اسىقتاي ايبوز ۇلىنىڭ ارۋاعى الدىندا ءبىز نە ىستەي الدىق؟ بىلۋىمىزشە, جالپاقتال اۋىلىنداعى ع.انەسوۆ اتىنداعى كوشە مەن سونداعى باقتا «جالپاقتال جاستارىنا» ورناتىلعان تاقتادان باسقا ازىرشە ەشتەڭە جوق.
ع.انەسوۆتىڭ تاعدىرىنان تاعىلىم الۋ, ونى بۇگىنگى جانە كەلەشەك ۇرپاققا ناسيحاتتاۋ ءۇشىن مىناداي ۇسىنىستار ايتقىمىز كەلەدى:
– ع.انەسوۆكە باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ ورتالىعى ورال قالاسىندا نەمەسە تۋعان توپىراعى جالپاقتال اۋىلىندا ەسكەرتكىش ورناتۋ قاجەت;
– ع.انەسوۆتىڭ تاريحي مۇراسىن بۇگىنگى جاس ۇرپاققا جەتكىزۋ ءۇشىن قايراتكەر تۋرالى ورال, الماتى قالالارىنداعى مۇراعات دەرەكتەرىن جيناقتاپ, كىتاپ ەتىپ شىعارۋ كەرەك;
– باتىر تۇلعاسىن وسكەلەڭ ۇرپاققا ناسيحاتتاۋ ماقساتىندا جالپاقتال وڭىرىندەگى نەمەسە وبلىس كولەمىندەگى مەكتەپتەردىڭ بىرىنە, قالا كوشەلەرىنىڭ بىرىنە ونىڭ ەسىمىن بەرۋىمىز كەرەك;
– وبلىستىڭ زيالى قاۋىمى مەن جەرگىلىكتى بيلىك بىرلەسىپ, ءوز ءومىرىن كەيىنگى ۇرپاققا ونەگە ەتىپ, ۇلت جولىندا جيىرماسىنا جەتپەي قىرشىن كەتكەن جاس بوزداق ع.انەسوۆتىڭ ەسىمىن ۇلىقتاۋ ماقساتىندا ونى ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك دەڭگەيدەگى ەڭ جوعارى ماراپاتتارىنىڭ بىرىنە ۇسىنۋ كەرەك.
—————————————
سۋرەتتەردە: عۇبايدوللا انەسوۆ; «قازاق حالقىن قورعاۋشىلار ۇيىمى» مۇشەلەرىنە قارسى كوتەرىلگەن قىلمىستىق ءىس ماتەريالدارىنداعى فوتوسۋرەتتەر: 1. عۇبايدوللا انەسوۆ. 2. قامال ماقۇلباەۆ. 3. سايدوللا شوراباەۆ. 4. ءمانناپ احمەتوۆ. 5. مۇحامبەتجان نۇرالين. 6. ساتقالي مولداعاليەۆ. 7. سۇندەتقالي قاراجانوۆ. 8. سەيىتقالي باجەكەنوۆ. 9. قايىرعالي ساپارالين. 10. عۇمار تۇرىموۆ. 11. يمانعالي ناسىروۆ. 12. يعالي مۇحامبەتقاليەۆ. 13. وتەگەن امانوۆ. 14. ءماززاپ اليەۆ.
سۋرەتتەر «دانا» جۋرنالىنان الىندى.
_________________________________
بۇل – قازاق تاعدىرىنداعى تىلسىم بەتتەر
ءبىز بۇل وقيعانى كەزىندە مۇراعات قاتپارىنان شىعارىپ, جۇرت نازارىنا ۇسىنعانمەن, عىلىمي سارالاۋدى ماقسات ەتكەن جوقپىز. ەندى ونىمەن تاريحشى عالىم شۇعىلدانىپ, ماسەلەنى عىلىمي ساراپتاعانى – دۇرىس قۇبىلىس.
ج.جاقسىعاليەۆ بۇل ماقالادا «قحقو» ۇيىمىنا قاتىستى وقيعالاردىڭ حرونولوگياسىن ساقتاي وتىرىپ, ماسەلەگە سەنىمدى دەرەك كوزدەرى ارقىلى بايىپتى تالداۋ جاساعان. ساياسي ۇيىمنىڭ ءمان-ماڭىزىن جانە ۇيىم مۇشەلەرىنىڭ ازاماتتىق ۇستانىمى مەن ەلجاندىلىق قاسيەتىن اشۋعا ۇمتىلعان. بۇل – قازاق حالقىنىڭ تاعدىرىندا ءالى تۇرەن تۇسپەي, ءتيىپ-قاشتى قامتىلىپ, قوپارا, قوتارا اشىلماي جاتقان تىلسىم بەتتەر. وسى تىڭ ءىستى جالعاستىرعان تاريحشى ىنىمە ساتتىلىك تىلەيمىن.
امانكەلدى شاحين,
قازاقستان جازۋشىلار
وداعىنىڭ مۇشەسى.