باققوجا… وسى ءبىر قوڭىر قوزىداي عانا مولدىرەگەن بىپ-بيازى, سىرلى سەزىمدى سىرباز جان ءار كەز سول ءباز قالپىندا ەسكە تۇسەدى. سوندا قاپىدا جوعالتىپ العان ءانىمدى قايتا تاپقانداي ونىمەن بولعان العاشقى تانىستىق, ءار جۇزدەسۋىم, نە تەلەفون ارقىلى ۇز-ا-اق سويلەسكەن ساتتەرىم كوز الدىمدا جاينايدى دا تۇرادى. باققوجامەن اراداعى ول سىر-سۇحباتتى بايانداسام, ول – ۇزاق حيكايا, ويلى تولعانىس. شابىت وتىن ۇرلەيتىن قۇشتارلىق. سۇلۋلىق الەمىنە ەنگىزەتىن ەستەت جاننىڭ تەبىرەنىسى!
باققوجا… وسى ءبىر قوڭىر قوزىداي عانا مولدىرەگەن بىپ-بيازى, سىرلى سەزىمدى سىرباز جان ءار كەز سول ءباز قالپىندا ەسكە تۇسەدى. سوندا قاپىدا جوعالتىپ العان ءانىمدى قايتا تاپقانداي ونىمەن بولعان العاشقى تانىستىق, ءار جۇزدەسۋىم, نە تەلەفون ارقىلى ۇز-ا-اق سويلەسكەن ساتتەرىم كوز الدىمدا جاينايدى دا تۇرادى. باققوجامەن اراداعى ول سىر-سۇحباتتى بايانداسام, ول – ۇزاق حيكايا, ويلى تولعانىس. شابىت وتىن ۇرلەيتىن قۇشتارلىق. سۇلۋلىق الەمىنە ەنگىزەتىن ەستەت جاننىڭ تەبىرەنىسى!
باققوجامەن تانىسۋىم بىلاي باستالدى. 1968 جىلدىڭ سارى كۇزى. كازگۋ-ءدىڭ فيزمات دەپ اتالاتىن كورپۋسىنداعى ماتەماتيكا فاكۋلتەتىنىڭ ستۋدەنتتەرىمەن كەزدەسۋ كەشىم ءوتىپ جاتتى. قاسىمدا كونسەرۆاتوريانىڭ جاس انشىلەرى بولدى. ىشىندە ەلگە بەلگىلى بولا باستاعان زەينەپ قويشىباەۆا بار. ءبىر ساعاتقا جوبالانعان كونتسەرت ەكى ساعاتقا جاقىنداي بەردى. مەنىڭ «قايتا ورالعان ءان», «قوش بول, ۆالس!» اتتى ەكى پوۆەسىم جايلى كوپ سۇراقتار قويىلدى. «سالتانات», «اق قايىڭ», «جالعىز قايىق», «دانياردىڭ ءانى»…, تاعى باسقا دا ءان-رومانستارىمنىڭ حيكاياسى شەرتىلدى. «اق قايىڭدى» ءانشى زەينەپ قويشىباەۆا ورىندادى. زال سىلتىدەي تىنىپ, تىڭدادى دا وتىردى. ءبىر كەزدە الدىڭعى ورىننان ءبىر جىگىت قول كوتەردى:
– اعا, ەكى سۇراعىم بار… ءبىرىنشىسى – ءسىزدىڭ «اق قايىڭ» ءانىڭىز ەكى شىعارماعا لەيتموتيۆ بولدى, ول – ءناسىرەددين سەراليەۆتىڭ «اق قايىڭ» پوۆەسى جانە مۇقاعالي ماقاتاەۆتىڭ «اق قايىڭ» پوەماسى… وسى ەكى شىعارماداعى ماحاببات حيكاياسى ءوز باسىڭىزدان ءوتتى مە؟ ەكىنشى ساۋالىم – «قوش بول, ۆالس!» اتتى جيناعىڭىزدا «ايلى سوناتا» نوۆەللاسى بار, بۇل شىعارماڭىزدى درامالىق سپەكتاكل ەتۋ ويىڭىزدا بار ما؟ مەنىڭ ەسىمىم – باققوجا مۇقاەۆ. كازگۋ-ءدىڭ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىنىڭ ءىV كۋرس ستۋدەنتىمىن.
زال تىم-تىرىس. «اق قايىڭ» ءانىن ورىنداعان ءانشى زەينەپ قويشىباەۆا ماعان ك ۇلىمسىرەپ ويلانا قارادى. مەن ءسال ىركىلە كىدىرىپ:
– «اق قايىڭ» ءانىن جازعاندا مەن جيىرما بىرگە ەندى عانا ىلىككەن كەزىم. كازگۋ-ءدىڭ ۆينوگرادوۆ كوشەسىندەگى جاتاقحاناسىندا تۇراتىنمىن. ونەرلى جاستاردىڭ ۇيىتقىسى بوپ ونەرپازدار ۇيىرمەسىنە جەتەكشىلىك ەتەتىن ومىرزاق ايتباەۆ, ءىزتاي ەسقاليەۆ, اۋەس باتىرشاەۆا, تاعى باسقا دا ءانشى, ءبيشى, دومبىراشىلاردىڭ اراسىندا جۇرگەن كەزىم. قىز تاڭداپ, قىز ءسۇيىپ تە ۇلگەرگەم جوق. ول كەزدەردە ءبىز قازاقتىڭ ليريكالىق اندەرىنە ىنتىق ەدىك. «قارلىعاش», «قازاق ءۆالسى», «بىزدە دارىگەر ءبىر قىز بار», «مارجان قىز», «جايىق قىزى», «ءالى ەسىمدە», «جان ساۋلەم», «جارق ەتپەس قارا كوڭىلىم نەقىلسا دا», «كەستەلى ورامال»… مىنە, ءبىز ادامنىڭ جان-جۇرەگىن شۋاقتى سىرعا تولتىراتىن سۇلۋ اندەردىڭ اسەرىندە بولدىق. «اق قايىڭ» ءانى سول اندەردىڭ لەبىمەن جاي عانا ليريكالىق تولعانىستان تۋدى. وقيعاسى دا جوق, بەلگىلى ءبىر كەيىپكەرى دە جوق. شاماسى رومانتيكالىق قيال بولار. كەيدە كەيبىر انگە ءوزىڭ بايقاپ, ءوزىڭ ءبىلەتىن تاعدىرلاردىڭ ءومىرى, نە حال-جاعدايى جەلى بوپ تارتىلادى. «اق قايىڭ» سونداي تەبىرەنىستىڭ جەمىسى عانا, – دەپ توقتالا بەرگەنىمدە جاڭاعى جىگىت تاعى دا قولىن كوتەرىپ:
– مۇقاعالي اعا بۇل ءان جونىندە وزىڭىزگە نە سىر ايتتى؟ – دەدى.
مەن ونىڭ بۇل ساۋالىنا وراي: – «مۇقاعالي ءبىزدىڭ ۇيدە شاي ءىشىپ وتىرىپ: «اق قايىڭ» جان بالاسىنا ايان ەتپەيتىن جۇرەك مۇڭى, ورىندالمايتىن ارمان. سويتسە دە, ول سول كۇندەردىڭ قادىرىن شۋاقتى اڭساۋمەن ەسكە سالا بەرەتىن ءان ەكەن دەپ ەدى» دەگەندى ايتتىم.
كەزدەسۋدىڭ سوڭىندا باققوجانىڭ الگى ءبىر ءسوزى جەلەۋ بولدى ما, زەينەپ قويشىباەۆا ورىنداعان «اق قايىڭدى» قايتا سۇراپ, زال ءىشى دۋىلداسا قول سوقتى. زەينەپ زيپا بويىنا بەك جاراسقان ىزەتىمەن ءيىلىپ, جاقۇتتاي جارقىلداعان جانارىنا قوپ-قوڭىر وي تۇنا قالىپ:
ەسىڭدە بار ما, وسىناۋ قايىڭ,
سارعايعان كۇزدە تۇرادى ءدايىم.
داريعا, سول ءبىر ارمان كۇندەر,
ەلەس پە ەدى, بىلمەدىم, ايىم, –دەپ قيىلا ەلجىرەدى:
سارعايدى قايىڭ, سارعايدىم مەن دە,
جۇلدىزداي الىس ۇزادىڭ سەن دە…
كەزدەسۋ بىتكەن سوڭ باققوجا جىبەكتەي سىزىلىپ كەپ قولىمدى الدى. ءبىر-ءبىرىمىزدى باياعىدان ءبىلەتىن جاندارشا ءىلتيپاتىمىز, ءسوزىمىز تەز ۇيلەسىپ كەتتى. قاسىندا اقىن دۇيسەنبەك قاناتباەۆ بار. ەكەۋى الماتىنىڭ جۇپار لەپتى قوڭىر سالقىن كەشىندە مەنى مەچنيكوۆ-شەۆچەنكو كوشەلەرىنىڭ قيىلىسىنداعى ۇيىمە دەيىن شىعارىپ سالدى. ءبىز ءبىر-ءبىرىمىزدى قيا الماي, كەزدەسۋ كەشىنىڭ اسەرىن ايتىپ, ءبىراز تۇردىق.
– ۇيگە كىرەيىك, جىگىتتەر, – دەيمىن مەن دە يىلە سويلەپ.
– راحمەت, اعا… تىم كەش بوپ كەتتى. مىنا دۇيسەكەڭنىڭ باعى بار, ءسىزدىڭ «ايلى سوناتاڭىزدى» فيلم-سپەكتاكل ەتىپ قويعان تاماشا رەجيسسەر, كىسىلىگى دە زور ساپارعالي شاريپوۆپەن بىرگە تەلەديداردا قىزمەت ەتىپ ءجۇر. بۇل ءوزى اقىن… اقىن بولعاندا قانداي اقىن دەيسىز عوي, تۇركىمەننىڭ كلاسسيگى ماقتىمق ۇلىنىڭ جىرلارىن اۋدارىپ ءجۇر… تۇركىمەنشە تازا سويلەيدى. باعانا ءسىز ءوزىڭىز ورىندادىڭىز «تۇنگى سىر» ءانىن… وسى دۇيسەكەڭنىڭ ءسوزى… ناعىز تۇنگى سەرەنادا! – دەپ اڭگىمە يەسى سىپايى عانا ك ۇلىمسىرەپ قويدى. –قازاق ءانى ۆالسپەن, تانگومەن, سەرەنادا, باللادامەن بايىپ, كوركەيە تۇسسە عوي, شىركىن!
ىشىمنەن: «بۇل باققوجانىڭ ءوزى دە اقىن شىعار. لەبىزىنەن اقىنشا توگىلەتىن ءليريزمنىڭ نۇرى شالقيدى. سولاي بولۋى كەرەك», دەپ ول ءسوزىمدى ايتۋعا سابىر ساقتادىم.
باققوجا ك ۇلىمسىرەپ ءسوزىن جالعاستىردى. – ءسىزدىڭ ەلدىڭ جۇرەگىنەن بىردەن ورىن تاپقان اتاقتى «دانياردىڭ ءانىنەن» كەيىن دۇيسەنبەككە نە قيال ءتۇسكەنىن قۇداي ءبىلسىن, وزىڭىزگە جوق جەردە جاناسا بەرىپتى. ءسىز ونى بايقامايدى ەكەنسىز. كەيدە كوريدوردا جىگىتتەر گۋ-گۋ اڭگىمەمەن گۋلەسىپ تۇرعاندا, دۇيسەنبەك بار ۋاقىتىن فونوتەكادا ءسىزدىڭ اندەرىڭىزدى تىڭداۋعا ارنايتىن بولىپتى. سول اسەرىن بىزگە تامىلجىتىپ ايتىپ بەرەدى. ال بىزگە كوپ ءاننىڭ سىرى, حيكاياسى بەلگىسىز عوي. سول كۇندەردىڭ بىرىندە بۇل دۇيسەنبەك وزىڭىزگە 360 بەت پە, ءيا, سولاي…, بارلىق ولەڭىن وقىتىپتى, ءان جازۋىڭىزدى دامە عىپ…
دۇيسەنبەك قىز مىنەزدى ۇياڭ جىگىت ەدى. كوزىلدىرىگىن قايتا-قايتا قوزعاپ, نە دەرىن بىلمەي قيپاقتادى.
مەن دە ەرىكسىز جىميىپ, نە دەرىمدى بىلمەي بوگەلە بەرگەنىمدە باققوجا:
– ءوزىمىز قۇرالپى ءبىراز اقىندى بىلەمىز, اعا. وزگەلەر جايىندا پالەن-تۇگەن دەمەي-اق قويايىن, دۇيسەنبەك جازعان ولەڭىن دەر كەزىندە جاريالاۋدىڭ ورنىنا ءۇن-ءتۇنسىز جيناي بەرەدى… جيناي بەرەدى. سول جيناعان ولەڭى الگى 360 بەت قوي. سىزگە سول جيناعىن كورسەتىپتى… تەلەديداردا جۇمىس بىتكەن ءسات ەكەن. ەكەۋىڭىز كونتسەرتتىك زالدا رويالدىڭ قاسىندا وتىرىپسىزدار. ءسىز قىرۋار ولەڭگە ءشۇيىلىپ, بەتتەردى اۋدارىپ وتىرسىز, اۋدارىپ وتىرسىز. قاباعىڭىز ءتۇيىلىپ, ءبىر ولەڭگە توقتامايسىز, بەتتەر اۋدارىلىستىرىلىپ جاتىر. دۇيسەنبەكتىڭ قۇر جانى… بۇعان: «مىنا ولەڭ قالاي ءوزى؟» دەپ قارامايسىز دا. سوندا قالاي؟ –دەپ كوزىندە كۇلكى… ويلانا قارادى.
دۇيسەنبەك – مومىننىڭ مومىنى. بيازى, جۋاس. جەڭىلتەك ەمەس. ۇيالسا اقسارى ءجۇزى قىز جۇزىندەي الاۋلاپ, قىزارىپ كەتەدى. باققوجانىڭ شۋاقتى ازىلىنە ءبىر ءسوز ايتا المادى.
مەن باققوجانىڭ دۇيسەنبەككە دەگەن ادال دىتىنە ەمىرەنىپ: – «سول ىزدەگەن ولەڭدى 360-شى… ەڭ سوڭعى بەتىنەن تاپتىم, باققوجا. ول – ءوزىڭ جاقسى كورەتىن «تۇنگى سەرەنادا»… «تۇنگى سىر» دەپ تە قويامىز», – دەدىم ەكى دوستى قۇشاقتاي الىپ.
سول كەزدە باققوجا سولقىلداعان بوزبالا ەدى. جاسى جيىرماعا ەندى ىلىككەن. قاس-قاعىم ساتتىك كەزدەسۋدە ءوز تۇرعىلاستارىنان ەرەكشە… وتە اسەرشىل… اقىنشا تەبىرەنىپ, ءار ءسوزى تياناقتى وي بوپ توگىلەتىن ومىرگە, ونەرگە قۇشتار جان بوپ كورىندى. وسى تانىستىقتان كەيىن بۇل جاس جىگىتپەن ءجيى-ءجيى جۇزدەسىپ جۇردىك.
جىلدار جىلجىپ ءوتىپ جاتتى. اندا-ساندا گازەت, جۋرنال بەتتەرىنەن باققوجانىڭ اڭگىمەلەرىن, پوۆەستەرىن وقيمىن. كەشەگى سەرگەك سەزىمدى, ويلى ستۋدەنت پروزايك رەتىندە تانىلا باستادى. ۋاقىت وزعان سايىن كەمەلدەنە تولىسىپ, ءوز ءستيلى, ءوز قولتاڭباسى بار ول «جاڭبىر جاۋىپ تۇر» (1975), «مازاسىز ماۋسىم» (1978), «اققۋ سازى» (1980) پوۆەستەرى مەن «جالعىز جاياۋ» (1982), «ءومىرزايا» (1988) روماندارىن تۋدىردى. ادەبيەت سىنشىلارى باققوجانىڭ ەشكىمگە ۇقسامايتىن دارا ءبىتىمىن دۇرىس باعالادى. ءوز كەزەگىندە قالامگەر ءىنىمىز دە پروزا تابيعاتىن نازىك سەزىندى. ءار شىعارماسىن وي مەن سەزىمگە قۇرىپ, «ساپ-ساپ كوڭىلىم, ساپ كوڭىلىم» دەگىزەتىن ۇستامدى جۇرەكتىڭ شىنشىل لۇپىلىمەن تولعادى.
جوعارىدا اتالعان شىعارمالارىنىڭ ىشىندە «ءومىرزايا» وزىنە عانا ءتان بيىك تالعام, جاۋاپكەرشىلىكپەن ەكى رەت وڭدەپ, كوكەيكەستى ويىن انىق ايتىپ, دىتتەگەن ماقساتىنا جەتتى. ادەبيەتشىلەر قاۋىمى, جالپى قالىڭ وقۋشى جۇرتشىلىق زامانا قۇبىلىسىنىڭ ءبىر بەيمازا كەزىن تەبىرەنە جازعان باققوجانىڭ كەڭ تىنىستى, تەرەڭ ويلى جازۋشى ەكەنىن ابدەن تانىپ, ءبىلدى. بۇل شىعارمالارىنىڭ كۇشتىلىگى سول –كەشە دۇنيەنى دۇرلىكتىرگەن جەلتوقسان كوتەرىلىسىنىڭ بار وقيعاسىن شىندىق اياسىندا باتىل سۋرەتتەدى. وسى جويقىن, كەڭ تىنىستى ەڭبەگى ءۇشىن باققوجا مۇقاەۆقا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك سىيلىعى بەرىلدى. وتە ءادىل شەشىم!
باققوجانىڭ ەندىگى ءبىر قىرى – دراماتۋرگ! ول ونىڭ جازۋشىلىق بولمىسىنداعى قىزىقتى قۇبىلىس. بۇل جانرعا دا زەردەلى ويمەن قالام تارتىپ, 1978 جىلى بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر تەاترىنىڭ ساحناسىندا «قوش بول, مەنىڭ ەرتەگىم!» اتتى پەساسى قويىلدى. بۇل تۋىندى بەلگىلى دراماتۋرگتەردى, رەجيسسەرلار مەن تەاتر سىنشىلارىن ەلەڭ ەتكىزدى. ونى جۇرتشىلىق تا ەرەكشە ىلتيپاتپەن كوردى.
ال توقىراۋ كەزەڭىندەگى رۋحاني كۇيزەلىس… بولجاۋى كۇڭگىرت دەل-سال ويدىڭ سارساڭى… مەزگىل سىرى مەن قوعام مىنەزى… قازاق ينتەلليگەنتسياسىنىڭ جاي-كۇيى, ساياسي-الەۋمەتتىك ماسەلەلەرگە ولاردىڭ كوزقاراسى… مىنە, باققوجا وسى تۇستا ءوزىنىڭ سۋرەتكەرلىك پوزيتسياسىن باتىل دا جارقىن ويلارىمەن كورسەتە بىلگەن «تويات ءتۇنى» اتتى پەساسىمەن جۇرتشىلىقتى تاعى ءبىر ءدۇر سىلكىندىردى. قالامگەر وسى شىعارماسىمەن تولىسقان, كەمەلدەنگەن, ويلى جۇرەكتى تۆورچەستۆو يەسى, ءومىر شىندىعىن ساحنادا تولعاندىرا تولعايتىن دراماتۋرگ رەتىندە جاقسى تانىلدى. لەۆ تولستويدىڭ: «حاس سۋرەتكەر ومىردە بولىپ جاتقان ساياسي-الەۋمەتتىك وقيعالاردان تىس قالمايدى», دەگەن ءسوزى وسى باققوجا مۇقاەۆ سەكىلدى سۋرەتكەردىڭ بولمىسىن ەسكە تۇسىرەدى.
قالامگەر ءىنىمىز 1995 جىلدان باستاپ «پاراسات» (بۇرىنعى «مادەنيەت جانە تۇرمىس») جۋرنالىنا باس رەداكتور بوپ قىزمەت ەتە باستادى. جۋرنال بەتىندە حالقىمىزدىڭ ارعى-بەرگى تاريحىنىڭ عاسىرلار بويى بۋلىققان, تۇنشىققان, تىيىم سالىنعان تۇڭعيىق سىرلارىن اشۋعا ەش جالتاقسىز باتىل كىرىستى. اڭساعان تاۋەلسىزدىككە قولى جەتكەن مەملەكەتىمىز بەن تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ساياسي باعىتىن, ەل بىرلىگى مەن زامانا تىنىشتىعىن, ۇلتتار دوستىعىن بيىك گۋمانيستىك ويلارمەن, جان-جاقتى ناسيحاتتادى. ەجەلگى مادەنيەتىمىز, سالت-ءداستۇر, ادەت-عۇرىپ, ادەبيەت پەن ونەردىڭ كينو, ساۋلەت, ديزاين سەكىلدى تۇرلەرىنە باسا نازار اۋدارىلدى. كونە مۇرالارىمىزدى ايتۋلى عالىمدارعا, ونىڭ ىشىندە تاريحشىلار, ارحەولوگتار, ەتنوگرافتار, مۋزىكا ماماندارى, ادەبيەتشىلەرى بار… ءبارى-بارىنە اسا ىجداعاتتىلىقپەن جازدىردى. ءسويتىپ, از ۋاقىت ىشىندە «پاراسات» جۋرنالىنىڭ سان-سالالى ايدارلارىنىڭ مازمۇنى مەن يدەياسىن بايىتتى. كوركەمدىك دارەجەسىن كۇشەيتتى. جۇرتشىلىق «پاراسات» جۋرنالىن ىزدەپ ءجۇرىپ جازىلىپ, قىزىعا وقىدى. جۋرنالدىڭ بەدەلى كوتەرىلدى.
ءدال وسى كەزدە باققوجا اكادەميك, اتاقتى ماتەماتيك ومىرزاق سۇلتانعازين, تاماشا اكتەر, بىلىكتى رەجيسسەر رايىمبەك سەيىتمەتوۆ, كورنەكتى جازۋشىلار قاليحان ىسقاقوۆ, اكىم تارازي جانە مەنى جۋرنالدىڭ رەدكوللەگيا مۇشەسى ەتىپ, ءبارىمىزدى ءار ماسەلەنى اقىلداسىپ, ناسيحاتتاۋعا جۇمىلدىرىپ, ءجيى-ءجيى باس قوستىرىپ, پىكىرلەسىپ وتىردى. سونداي جۇزدەسۋلەردىڭ بىرىندەگى جيىن سوڭىندا ول مەنى جەكە الىپ قالىپ, قازاق ءانىنىڭ تاعدىر-تالايىن اسىقپاي وتىرىپ ءسوز ەتتى. قالامگەر ءىنىمىز ءبىر كەزدەگى ا.زاتاەۆيچ, ا.جۇبانوۆ, ە.برۋسيلوۆسكي, ۆ.ۆەليكانوۆ, ل.حاميدي, ب.بايقاداموۆ جيناپ, وڭدەگەن اندەرگە ەرەكشە قىزىعادى ەكەن. بۇل عاجايىپ جاندار سوناۋ وتىزىنشى جىلداردان باستاپ قازاقتىڭ ءان-كۇيلەرىن فورتەپيانو, اسپاپتىق انسامبلدەر مەن وركەسترلەرگە ءتۇسىرىپ, ۇلت كولوريتىن تەرەڭ سەزىنىپ, كوركەمدىك قاسيەتىن جارقىراتا اشقانىنا تاڭعالا, تابىنعان كوڭىلمەن بەرىلە ءسۇيسىنىپ, ولاردىڭ ەڭبەگىن جۇيەلى تۇردە ناسيحاتتاۋ كەرەكتىگىن ايتتى. وعان قانداي ماماندار مەن اۆتورلاردى تارتۋ كەرەك ەكەندىگىن ءسوز ەتكەندە: «وسى ماسەلەدە ءبىز ءالى مەشەۋمىز بە, قالاي ءوزى؟» دەپ داعداردى. وسىلايشا ەرىكسىز ءمۇدىرىپ, ويلانىپ قالدى دا قوڭىر ۇنىمەن ءسوزىن جالعادى: «1934 جىلى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «حان كەنە» پەساسى قويىلىپ جاتقان كەز ەكەن. ءبىر كۇنى پەسادا پايدالانىلعان ايگىلى «ەلىم-اي» انىنە تىيىم سالىنادى. نەگە؟ نە ءۇشىن؟ بۇل – ءبىر! ەكىنشى, قات-قابات جۇمىس, جازۋ ۇستىندە ۋاقىت تاۋىپ, بوريس گريگورەۆيچ ەرزاكوۆيچتىڭ كىتاپتارىنا ءۇڭىلدىم. ءبىزدىڭ ءاندەرىمىزدىڭ ءوز سوزىنەن اجىراعان ءساتى, ءسۇتتەي ۇيىعان ەلدى كولحوزداستىرۋ ناۋقانى اياۋسىز دۇرلىكتىرىپ, باي-كۋلاكتاردى توز-توز عىپ, قۋعىنداپ, تۇرمەگە جاۋىپ, جەر اۋدارعان سۇراپىل كەزىندە باستالىپتى. كەرەعارلىعى سول, ساۋاتسىزدىقتى جويۋ, ايەل تەڭدىگى, ۇلتتار دوستىعى دەگەن جەلەۋمەن جالعاسقان ناۋقان مول الگى بەيمازا جىلداردا كەڭەس وكىمەتىنىڭ يدەولوگياسىنىڭ باستى قارۋىنىڭ ءبىرى – تاعى دا اندەرىمىز بولىپتى. باعزى زاماننان بەرى حالىقتىڭ تاعدىر-تالايى, مۇڭ-مۇددەسى, جان سەزىمى, ءمولدىر ماحابباتىنان تۋعان ەسىل تۋىندىلارىمىز – «دۋداراي», «اقبايان», «بالقاديشا» جوعارىدا اتالعان ناۋقاننىڭ لەيتموتيۆىنە اينالدى. وسى قياناتتىڭ سىرىن اشۋىمىز كەرەك, «پاراساتتىڭ» بەتىندە. سونداي-اق, اقان سەرى نە ءۇشىن پانيسلاميست اتاندى؟ ءبىر عانا «گاككۋى» «قىز جىبەك» وپەراسىنا ەرەكشە كورىك بەرگەن ۇكىلى ىبىراي نە ءۇشىن اتىلدى؟ جالمەندەنىڭ پىشانى اتالعان تاماشا كومپوزيتوردىڭ مەرت بولۋى دا سولاي. وسى ەكى كەرەمەتكە ءيمانجۇسىپ پەن ءماديدىڭ, امانعاليدىڭ قايعىلى تاعدىرىن قوسۋ كەرەك. بۇل تۇڭعيىق ازالى سىردى دا «پاراسات» جۋرنالى اشۋى كەرەك. مەيلى, ولاردىڭ تاعدىرى باسپاسوزدە بۇرىن جازىلسا دا, كەي كىلتيپانىن, بالكىم, ءبىز كورسەتە الارمىز…».
بۇرىن ءدال وسىنداي ساليقالى ءسوزدى «ءبىلىم جانە ەڭبەك» جۋرنالىن باسقارعان اقسەلەۋ سەيدىمبەكوۆتەن, «جۇلدىز» جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى مۇحتار ماعاۋيننەن عانا ەستىگەم-ءدى. كەيىن «پاراساتتىڭ» بەتىندە «جالمۇحان-اقتوقتى», «بالقاديشا» اتتى زەرتتەۋلەرىم باسىلدى. وسى ەكى اڭگىمەدە بۇرىن-سوڭدى ەشبىر زەرتتەۋشى, نە جازۋشى اشىپ كورسەتپەگەن بەيمالىم سىرلار اشىلدى. جالمۇحان ومىردە قانداي جان بولعان, اقتوقتىمەن جاراستىقتى تاعدىرى… ول ەكەۋىنەن تۋعان ۇل-قىزدار جانە بۇگىنگى ۇرپاعى فوتوسۋرەتتەرمەن بەرىلىپ, شىعارمالاردا «جاعىمسىز كەيىپكەر» بوپ سۋرەتتەلەتىن جالمۇحاننىڭ كەزىندە تورەدەي كىسى بولعان ادامي كەلبەتى جۋرنال ارقىلى ءدۇيىم جۇرتقا تانىلدى. وسىعان ءدان ريزا بولعان باققوجانىڭ كەزەكتى ءبىر تاپسىرماسى – ءمادي, ءيمانجۇسىپ, تاۋكە, ءجالمەندەنىڭ پىشانى جانە وسى مۇڭلىقتار شىعارعان «ۇشقارا», «سارىارقا», «سارمويىن», «اقداريعا», «عايشا» اتتى اندەر حيكاياسىن ازىرلەپ جۇرگەندە, شەرتىپ وتىرعان دومبىرامنىڭ شەگى وقىس ءۇزىلىپ, كوكەيدەگى ءانىم ءۇنسىز تۇنشىقتى دا قالدى. «مىنا جازمىش نە ىستەدى, ءتاڭىر-اۋ؟» دەپ جۇرەگىم تالىقسىپ, باققوجا مۇقاەۆتىڭ دۇنيە سالعانىن ەستىدىم… نە ايتا بەرەيىن ەندى, قازاق حالقى ءبىر اسىل پەرزەنتىنەن ايىرىلدى. بۇل –2008 جىلعى 6 قاڭتار ەدى…
ء…بىزدىڭ ۇيدە ءبىر ادەمى پورتفەل بار. 1996 جىلى جەلتوقسان ايىنىڭ سوڭعى كۇندەرىندە الماتىداعى عىلىم اكادەمياسىنىڭ «عالىمدار ۇيىندە» اۆتورلىق كەشىم ءوتىپ جاتتى. كونتسەرت بىتكەن سوڭ قۇتتىقتاۋ سوزدەر باستالدى. سويلەگەن جانداردىڭ ورتا تۇسىندا ساحناعا باققوجا مۇقاەۆ شىقتى دا بيازى جۇمساق ۇنىمەن ءبىراز جان جىلىتار جىلى لەبىزدەر ايتىپ: «ىلاعا, رەداكتسيا اتىنان مىنا ءبىر پورتفەلدى سىيعا تارتامىز. ءىشى ءان زەرتتەۋىنە تولى بوپ ءجۇرسىن!» دەپ قيماس جانداي قولىمدى قىسىپ, ايالى جانارىنان مەيىر نۇرىن توگىپ, تەبىرەنە قارادى.
وسى پورتفەلدى سيرەك ۇستاپ ءجۇردىم, باققوجانىڭ كوزىندەي كورىپ. ءبىر جولى ونى اشىپ وتىرىپ, ونىڭ قالتارىسىنان شاعىن بلوكنوتتى كوردىم. ىشىندە ءوز سۋرەتىم! وعان قاراپ وتىرىپ, تاڭ-تاماشا قالدىم. مەنىڭ ستۋدەنت كەزىمدە تۇسىرىلگەن سۋرەت. مۇنى كورىپ وتىرىپ باققوجامەن بولعان ءبىر اڭگىمە قاز-قالپىندا ويعا ورالدى. مەن ونىڭ: «ىلاعا, ءسىزدىڭ بۇل سۋرەتىڭىز «اق قايىڭ» ءانىن شىعارىپ جۇرگەندەگى كەزىڭىز ەكەن. راس پا؟ ءيا… ءيا… سول كۇندەردىڭ بەلگىسى. ال, بۇل مەنىڭ قولىما قايدان ءتۇستى؟ كىم بەردى ونى, بىلەسىز بە؟ مۇقاعالي ماقاتاەۆ! مۇقاڭ مەن «ءبىلىم جانە ەڭبەك» جۋرنالىندا جۇمىس ىستەپ جۇرگەن 1970-1973 جىلداردا رەداكتسيامىزعا ءبىر كەلگەنىندە بىزگە «قازاق لەۆيتانى» انۋاربەك بايجانباەۆتىڭ جانە ءسىزدىڭ وسى سۋرەتىڭىزدى كورسەتتى. ءوزى اسىعىستاۋ ەكەن. ەكى سۋرەتتى ءتۇسىرىپ الايىق, دەپ ابىگەرگە ءتۇسىپ ەدىك, فوتوگراف ارناۋلى تاپسىرمامەن كەتىپ, ابدەن كەشىكتى. مۇقاڭ: «سۋرەتتەردى ۋاقىتشا قالدىرا تۇرايىن. كەيىن بەرەرسىڭ. ال يليانىڭ سۋرەتىن كەگەن, جالاڭاشتى ارالاپ ءجۇرىپ, ءبىر ءۇيدىڭ البومىنان قالاپ الدىم», دەدى. ءسىز كەگەن جاعىندا بولىپ پا ەدىڭىز؟» – دەپ ويلانا كۇلىمسىرەدى. مەن باققوجاعا 1958 جىلدىڭ قىس ايلارىندا جالاڭاش ورتا مەكتەبىندە پراكتيكادا بولعانىمدى, سول ەلدە «سالتانات», «اق قايىڭ» ءاندەرىمنىڭ ايتىلعانىن… ول اندەردى كوبىنە كۋرستاس دوسىم ومىرزاق ايتباەۆ پەن اۋەس باتىرشاەۆانىڭ ليريكالىق سەزىممەن ەلجىرەتكەنىن ءسوز ەتتىم.
ءوز سۋرەتىمە ويلانا قاراپ وتىرىپ, باققوجا ەكەۋمىزدىڭ ارامىزدا بولعان وسى سۇحباتتى قاز-قالپىندا ەستىپ وتىرعانداي ءجۇرەگىم تولقىپ, كوزىمە ىستىق جاس ءۇيىرىلدى. جانىم سۇيگەن ازامات ەدى باققوجا!
يليا جاقانوۆ.
اتىراۋ.
––––––––––––––––
سۋرەتتەردە:
ب.مۇقاي;
اقىن ش.ساريەۆ (سول جاقتا)
پەن جازۋشى ب.مۇقاي.