جۋىردا, سانكت-پەتەربۋرگتە لەنينگرادتىڭ جاۋ قورشاۋىنان قۇتىلعاندىعىنىڭ 69 جىلدىعى اتالىپ ءوتتى. ءبىز 900 كۇن بويى قورشاۋدا تۇرعان لەنينگراد تۇرعىندارىنىڭ قانشالىقتى قيىن عۇمىر كەشكەنىن جاقسى بىلەمىز. كۇنىنە 125 گرامنان عانا نان الىپ تۇرعان شاھار حالقىنىڭ ءبىراز بولىگى اشتان بۇرالىپ, ءولىپ قالعانىن دا قۇلاعىمىزدىڭ قۇرىشى قانعانشا ەستىدىك, وقىدىق, كينولاردان كوردىك.
جۋىردا, سانكت-پەتەربۋرگتە لەنينگرادتىڭ جاۋ قورشاۋىنان قۇتىلعاندىعىنىڭ 69 جىلدىعى اتالىپ ءوتتى. ءبىز 900 كۇن بويى قورشاۋدا تۇرعان لەنينگراد تۇرعىندارىنىڭ قانشالىقتى قيىن عۇمىر كەشكەنىن جاقسى بىلەمىز. كۇنىنە 125 گرامنان عانا نان الىپ تۇرعان شاھار حالقىنىڭ ءبىراز بولىگى اشتان بۇرالىپ, ءولىپ قالعانىن دا قۇلاعىمىزدىڭ قۇرىشى قانعانشا ەستىدىك, وقىدىق, كينولاردان كوردىك.قازاقستاندىقتار قولدارىنان كەلگەنىنشە قورشاۋداعى لەنين قالاسىنا كومەك كورسەتتى. «لەنينگرادتىق ورەنىم!» دەپ جامبىل بابامىز ءوزىنىڭ قۇدىرەتتى جىرلارىنىڭ رۋحىمەن ءبىر قولداسا, ءوزى اش-جالاڭاش جۇرگەن حالقىمىز «ءبارى دە مايدان ءۇشىن!» دەگەن بۇيرىق بولعان سوڭ, قولداعىسىنىڭ ءبارىن مايدانعا, سونىڭ ىشىندە لەنينگرادقا جىبەرىپ جاتتى.
سول جىلداردا ءبىر سيىر ۇستاعان ادام 10 كيلو ماي تاپسىرۋى كەرەك ەكەن. ارىق سيىردىڭ سۇيىق سۇتىنەن سونشالىقتى ماي الۋ دا قيىن, بىراق اعاسى مايداندا جۇرگەن مەنىڭ 13 جاسار ەنەم وگەي شەشەسىمەن ەكەۋى ءۇش ءىنىسىنىڭ اۋزىنان جىرىپ سول مايدى تىرنەكتەپ, جىلاپ ءجۇرىپ جيناپتى. ەڭ قيىنى, قاندىاۋىز وكىمەت مايدى ءوزى دە جيناپ اكەتپەيدى. ونى تاعى 30 شاقىرىم جەردەگى ورىس قالاسىنا ء(بىزدىڭ جاق ورىس دەرەۆنيالارىنىڭ ءبارىن «قالا» دەيدى) جاياۋلاپ-جالپىلاپ اپارىپ تاپسىرىپ, قاعازىن اۋىلسوۆەتكە وتكىزىپ قانا مىندەتتەن قۇتىلاتىن كورىنەسىڭ. ايتپەسە, سيىردى ايداپ اكەتەدى. ال سيىردى اكەتسە اشتان ولەتىنىڭ حاق. اشتان ءولىپ جاتقاندار دا جەتەرلىك بولاتىن. بىراق ولاردى «اشتان ءولدى» دەپ ايتقىزباعان. «بۇل مايدى بىزدەن تارتىپ الىپ كىمگە بەرەسىڭ, ءوزىمىز دە اش وتىر ەمەسپىز بە؟» دەپ داۋ ايتۋ ەشكىمنىڭ ويىنا كەلمەيدى. دىمىڭدى شىعارساڭ بولدى, «شولاق بەلسەندىلەر» «حالىق جاۋى» ەتىپ, تاپ بەرۋدەن تايىنبايدى.
وسى سۇمدىقتاردى ەسكە الىپ وتىرعان سەبەبىمىز – لەنينگراد قورشاۋىنىڭ بۇزىلعانىنا 69 جىل تولعان شارالاردان تۋىنداپ وتىر. ەلدىڭ بارلىق تۇكپىرىندەگى حالىق وسىلاي اشتىقتان, اۋرۋدان قىناداي قىرىلىپ جاتقاندا مايعا شىلقىپ جۇرگەن ادامدار دا بولعان ەكەن-اۋ. جو, جوق ولار بىرەۋدىكىن تارتىپ نەمەسە ۇرلاپ جەپ جۇرگەن قىلمىسكەرلەر ەمەس, ءبارىن دە «زاڭدى جولمەن» الىپ جاتقان قىزمەتكەرلەر ەكەن. جانە ولار باسقا جەردە دە ەمەس, الگى قورشاۋدا قالىپ, حالقىنىڭ ەڭىرەگەندە ەتەگى جاسقا تولىپ جاتقان لەنينگرادتا بولىپتى.
REGNUM اقپاراتتىق اگەنتتىگىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, جۋرناليستەرگە ۇسىنىلعان جيناقتاردا بلوكادانىڭ بۇرىن جارىق كورگەن جانە باسىلۋعا دايىن تۇرعان تولىق ماتەريالدارى كورسەتىلىپتى. سونىڭ ىشىندە, جۋىردا عانا, ياعني 2013 جىلدىڭ باسىندا جارىق كورگەن بەلارۋستىڭ بەلگىلى جازۋشىسى الەس اداموۆيچ پەن ورىس جازۋشىسى دانيل گرانيننىڭ جانە باسقالاردىڭ ەڭبەكتەرى ەنگىزىلگەن «بلوكادنايا كنيگا» دا بار ەكەن. بۇل ەڭبەكتىڭ دايىندالعانىنا كوپ بولسا دا ءتۇرلى سەبەپتەرمەن, سونىڭ ىشىندە سول كەزدەگى كومپارتيا باستاعان وكىمەتتىڭ حالىققا جاساعان ادىلەتسىزدىكتەرى, قىساستىعى, اشىق زورلىعى, ءجونسىز-جولسىز قىرعىنعا ۇشىراتقان قاندى قاساپتارى تۋرالى ارحيۆتىك ماتەريالدار مول بولعاندىقتان ونىڭ جارىق كورۋىنە ءالى دە وكىمەتتىڭ پۇشپاعىن ۇستاپ جۇرگەن كوممۋنيستەر ىشتەي, سىرتتاي قارسى بولىپ, اياقتان شالىپ كەلگەن ەكەن. سونىڭ ىشىندە قورشاۋدا بولعان جىلداردا حالىقتىڭ كاننيباليزمگە جول بەرگەنى, 1949 جىلعى بولعان جاپپاي اشتىق جانە «لەنينگراد ءىسى» دەگەن اتاۋ الىپ, عالىمدار, دارىگەرلەر, ينجەنەرلەر, قىزمەتكەرلەردى جازالاۋدى عانا ماقسات ەتكەن سوتسىز اتۋ فاكتىلەرى دە وسى ەڭبەكتە ۇلكەن ورىن العان. جازاعا ۇشىراعانداردىڭ ءبارى دە «بلوكادنيكتەر» بولىپتى-اۋ. اتالعان ەكى جازۋشىنىڭ ولاردىڭ سول كەزدە كوزى تىرىلەرىمەن اڭگىمەلەسكەنى, كەيىپكەرلەرىنىڭ كۇندەلىكتەرى مەن سۋرەتتەرى – ءبار-ءبارى قاتتالىپ, جينالعان ەكەن.
ال ەندى مىنا قىزىققا قاراڭىز… سول, حالىق اشتان قىرىلىپ جاتقان لەنينگرادتا, 1941 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا تاسس-تىڭ فوتوسۋرەتشىسى الەكساندر ميحايلوۆ ارناۋلى تسەحتا, «ليتەرلىك قىزمەت كورسەتىلەتىندەر ءۇشىن» ءتۇرلى شوكولادتار مەن «رومدىق ايەل» (روموۆايا بابا) اتتى جەكەلەگەن ادامدار عانا قول جەتكىزگەن كونديتەرلىك ونىمدەر جانە باسقالار دايىندالىپ جاتقانىن فوتوعا ءتۇسىرىپ العان. «ليتەرلىك قىزمەت كورسەتىلەتىندەردىڭ» كىمدەر ەكەنى بەلگىلى, ولار كومپارتيا مەن وكىمەتتىڭ جەرگىلىكتى باسشىلارى. بۇدان حالىق ءبىر ءتىلىم نانعا زار بولىپ جاتقاندا ولار «رومدىق ايەل» مەن شوكولادتى تاڭداپ جەگەنىن كورەمىز. كوممۋنيستەردىڭ ادىلەتتىگىن اۋىزدان تاستامايتىندار وسى فاكتىگە نە دەر ەكەن؟
ول ول ما؟ اتالمىش جيناقتىڭ تاريحشى يگور بوگدانوۆ جيناعان ماتەريالدارىنىڭ اراسىندا «سپەتسسنابجەنيە» دەگەن ارناۋلى تاراۋ بار. سوندا بىلاي دەلىنگەن: «ۆ ارحيۆنىح دوكۋمەنتاح نەت ني ودنوگو فاكتا گولودنوي سمەرتي سرەدي پرەدستاۆيتەلەي رايكوموۆ, گوركوما, وبكوما ۆكپ(ب). 17 دەكابريا 1941 گودا يسپولكوم لەنگورسوۆەتا رازرەشيل لەنگلاۆرەستورانۋ وتپۋسكات ۋجين بەز پرودوۆولستۆەننىح كارتوچەك سەكرەتاريام رايكوموۆ كوممۋنيستيچەسكوي پارتي, پرەدسەداتەليام يسپولكوموۆ رايسوۆەتوۆ, يح زامەستيتەليام ي سەكرەتاريام يسپولكوموۆ رايسوۆەتوۆ». دەمەك, قورشاۋداعى قالادا رەستوران دا بولعان ەكەن-اۋ. وندا قىزمەتى جوعارىلار ءۇشىن تەگىن تاماق تا بەرىلىپ تۇرىپتى. ەندى لەنينگراد قالالىق پارتيا كوميتەتى كادرلار ءبولىمىنىڭ نۇسقاۋشىسى نيكولاي ريبكوۆسكيدىڭ 1941 جىلدىڭ 9 جەلتوقسانىندا, ياعني بلوكادانىڭ ناعىز قىزعان شاعىندا (ول 1941 جىلدىڭ 8 قىركۇيەگىندە باستالىپ, 1944 جىلدىڭ 27 جەلتوقسانىندا بۇزىلدى) ءوز كۇندەلىگىنە جازعانىنا قاراڭىز: «س پيتانيەم تەپەر وسوبوي نۋجدى نە چۋۆستۆۋيۋ. ۋتروم زاۆتراك – ماكارونى يلي لاپشا, يلي كاشا س ماسلوم ي دۆا ستاكانا سلادكوگو چايا. دنەم وبەد – پەرۆوە ششي يلي سۋپ, ۆتوروە مياسنوە كاجدىي دەن. ۆچەرا, ناپريمەر, يا سكۋشال نا پەرۆوە زەلەنىە ششي سو سمەتانوي, ۆتوروە – كوتلەتۋ س ۆەرميشەليۋ, ا سەگودنيا نا پەرۆوە سۋپ س ۆەرميشەليۋ, نا ۆتوروە سۆينينا س تۋشەنوي كاپۋستوي». بۇل قورشاۋدىڭ نە ەكەنىن دە بىلمەگەن قازاق دالاسىنداعى حالىقتىڭ سول كەزدە تۇسىنە دە كىرمەيتىن تاماقتار. بلوكادانىڭ باسىندا ءبارى دە بولعان عوي, اشتىق كەيىن باستالدى ەمەس پە دەپ كۇدىك كەلتىرەتىندەر ءۇشىن ن.ريبكوۆسكيدىڭ 1942 جىلدىڭ 5 ناۋرىزىندا نە جازعانىن كورەلىك: «ۆوت ۋجە تري دنيا كاك يا ۆ ستاتسيونارە گوركوما پارتي. پو-موەمۋ, ەتو پروستو-ناپروستو سەميدنەۆنىي دوم وتدىحا ي پومەششاەتسيا ون ۆ ودنوم يز پاۆيلونوۆ نىنە زاكرىتوگو دوما وتدىحا پارتينوگو اكتيۆا لەنينگرادسكوي ورگانيزاتسي ۆ مەلنيچنوم رۋچە…وت ۆەچەرنەگو موروزا گوريات ششەكي… ي ۆوت س موروزا, نەسكولكو ۋستالىي, س حمەلكوم ۆ گولوۆە وت لەسنوگو اروماتا ۆۆاليۆاەشسيا ۆ دوم, س تەپلىمي, ۋيۋتنىمي كومناتامي, پوگرۋجاەشسيا ۆ مياگكوە كرەسلو, بلاجەننو ۆىتياگيۆاەش نوگي…پيتانيە زدەس سلوۆنو ۆ ميرنوە ۆرەميا ۆ حوروشەم دومە وتدىحا. كاجدىي دەن مياسنوە – بارانينا, ۆەتچينا, كۋرا, گۋس, ينديۋشكا, كولباسا, رىبنوە – لەشش, سالاكا, كوريۋشكا, ي جارەنايا, ي وتۆارنايا, ي زاليۆنايا. يكرا, بالىك, سىر, پيروجكي, كاكاو, كوفە, چاي, تريستا گرامم بەلوگو ي ستولكو جە چەرنوگو حلەبا نا دەن, تريدتسات گرامم سليۆوچنوگو ماسلا ي كو ۆسەمۋ ەتومۋ پو پياتدەسيات گرامم ۆينوگرادنوگو ۆينا, حوروشەگو پورتۆەينا ك وبەدۋ ي ۋجينۋ… دا. تاكوي وتدىح, ۆ ۋسلوۆياح فرونتا, دليتەلنوي بلوكادى گورودا, ۆوزموجەن ليش ۋ بولشەۆيكوۆ, ليش پري سوۆەتسكوي ۆلاستي…چتو جە ەششە لۋچشە؟ ەديم, پەم, گۋلياەم, سپيم يلي پروستو بەزدەلنيچاەم ي سلۋشاەم پاتەفون, وبمەنيۆاياس شۋتكامي, زاباۆلياياس «كوزەلكوم» ۆ دومينو يلي ۆ كارتى. ي ۆسەگو ۋپلاتيۆ زا پۋتەۆكي تولكو 50 رۋبلەي!». ال كەرەك بولسا. ۇزاعىراق بولسا دا فاكتىنى تولىق كەلتىردىك جانە ونى قازاقشالاماي, تۇپنۇسقاسىن بەرگەندى ءجون كوردىك. اۆتوردىڭ ءوزى تاڭ قالادى ەمەس پە, «دا, تاكوي وتدىح… ۆوزموجەن ليش ۋ بولشەۆيكوۆ, ليش پري سوۆەتسكوي ۆلاستي» دەپ. شىنىندا دا نەگىزگى حالىق ءبىر ءتۇيىر نانعا قول جەتكىزە الماي قىرىلىپ جاتقاندا, ەكىجۇزدى بولشەۆيكتەر عانا ەشكىمنەن ۇيالماي, ءوز ادامدارىن وسىلاي مايعا شىلقىتىپ قوياتىن شىعار. وسىنىڭ ءوزى-اق ونىڭ شىنايى بەينەسىن كورسەتپەي مە.
ارينە, مۇنداي سۇمدىقتارعا سەنۋ قيىن, بىراق ەلدەن سول سوعىس جىلدارىندا دا ەت, سارى ماي, ۋىلدىرىق, شۇجىق, قىزىل بالىق, بال جينالدى ەمەس پە؟ ەشبىر كينودا, قۇجاتتاردا ولاردىڭ قايدا جۇمسالعانى ايتىلمايدى. ءبارىن ستالين مەن ونىڭ توڭىرەگىندەگىلەر عانا جەدى دەۋگە تاعى سەنبەيسىڭ. سويتسەك, سونىڭ قىزىعىن پارتنومەنكلاتۋرا عانا كورەدى ەكەن-اۋ. مايدانداعى اسكەر مۇندايدىڭ ءيىسىن دە بىلمەيتىن شىعار. مىنە, بولشەۆيكتەردىڭ, كەڭەس وكىمەتىنىڭ وسىنداي دا «ادىلەتتىكتەرى» بولىپتى.
جاقسىباي سامرات,
«ەگەمەن قازاقستان».