جۇما, 7 قىركۇيەك 2012 7:45
كونستيتۋتسيانى قۇقىقتىق ورىستەگى بايتەرەك دەۋگە بولادى. ۇشار باسىنا سامۇرىق قۇس ۇيا سالسا, بەرىك ءدىڭى مەن كەڭ جايىلعان بۇتاقتارىنىڭ كولەڭكەسىنەن حالىققا سايا شاشىلادى.قازاق ۇعىمىندا ەل ءسوزى مەملەكەت جانە وتان, جۇرت, حالىق دەگەن ۇعىمدى ايعاقتايدى. ەل تاۋەلسىزدىگىن الىپ, ەلباسى مەملەكەت تىزگىنىن ۇستاعان تالايلى زاماندا ەڭ مۇقتاج مىندەت ەلدىڭ نەگىزگى زاڭىن جازۋ بولاتىن. سونداي الماعايىپ زاماندا ەلىمىزدىڭ ەڭ بىلگىر, ەڭ كەمەل زاڭگەرلەرى ەلباسى توڭىرەگىنە توپتاسا ءبىلدى. س.زيمانوۆ, ع.ساپارعاليەۆ,
جۇما, 7 قىركۇيەك 2012 7:45
كونستيتۋتسيانى قۇقىقتىق ورىستەگى بايتەرەك دەۋگە بولادى. ۇشار باسىنا سامۇرىق قۇس ۇيا سالسا, بەرىك ءدىڭى مەن كەڭ جايىلعان بۇتاقتارىنىڭ كولەڭكەسىنەن حالىققا سايا شاشىلادى.قازاق ۇعىمىندا ەل ءسوزى مەملەكەت جانە وتان, جۇرت, حالىق دەگەن ۇعىمدى ايعاقتايدى. ەل تاۋەلسىزدىگىن الىپ, ەلباسى مەملەكەت تىزگىنىن ۇستاعان تالايلى زاماندا ەڭ مۇقتاج مىندەت ەلدىڭ نەگىزگى زاڭىن جازۋ بولاتىن. سونداي الماعايىپ زاماندا ەلىمىزدىڭ ەڭ بىلگىر, ەڭ كەمەل زاڭگەرلەرى ەلباسى توڭىرەگىنە توپتاسا ءبىلدى. س.زيمانوۆ, ع.ساپارعاليەۆ, س.سارتاەۆ جانە باسقا دا اكادەميكتەر باستاعان جۇلدىزدى شوعىر كەلەلى ءىستىڭ باسى-قاسىندا بولىپ, دىتتەگەن مىندەت ءبيىگىنەن كورىندى. جوعارعى كەڭەس قابىلداعان العاشقى كونستيتۋتسيادان سوڭ بۇگىنگى كۇنگى مەملەكەت, قوعام جانە ادام قۇندىلىقتارىن زامانالىق تۇرعىدان قۇقىقتىق رەتتەۋدىڭ قازاقستاندىق ۇلگىسىن كورسەتىپ وتىرعان اتا زاڭ دۇنيەگە كەلدى.
تاۋكە حاننىڭ «جەتى جارعىسى» جەتى ءماسەلەنى قاراستىرعان, جەتى اقىلمان ءبيدىڭ جەتەسىنەن شىققان دۇنيە بولسا, توعىز تاراۋلى بۇگىنگى كونستيتۋتسيامىز توقسان توعىز ماسەلەنى تولاعاي بيىگىندە, شالقار كەڭدىگىندە قاراستىرعان, بۇكىل ەلدىڭ بارشا ازاماتى مىڭ ويلانىپ, سان تولعانىپ بۇكىلحالىقتىق رەفەرەندۋمدا قابىلداعان, پرەزيدەنتتىڭ جوعارى دارگەيىمەن بەكىگەن قۇجات.بۇگىنگى مىندەتتەر تۇرعىسىنان كونستيتۋتسيا نورمالارى مەن جالپىعا ورتاق ەڭبەك قوعامى يدەياسى قالاي ۇشتاسادى؟ كونستيتۋتسيا اركىمنىڭ ەڭبەك ەتۋ بوستاندىعىن, قىزمەت پەن كاسىپ ءتۇرىن ەركىن تاڭداۋ قۇقىعىن بەكىتكەن. ال شىن مانىندە, ەڭبەك ەتۋ بوستاندىعىنىڭ وزەگىندە ەرەسەك ادامنىڭ ەرىكتى ەڭبەك ەتۋ مىندەتى, ءوزىن, اۋلەتىن اسىراۋ پارىزى تۇر. بۇل تابيعي مىندەت. ونسىز ادام ءوزىن ەشبىر ورتامەن بايلانىستىرا المايدى, الەۋمەتتىك بايلانىس قۇرا المايدى. ەڭبەك ەتۋ بوستاندىعى ادامعا ءوزىن ءوزى تانۋعا, ىشكى رۋحاني الەۋەتىن جۇزەگە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. جۇمىس ىستەۋدىڭ ۋتيليتارلىق قىرى باسىم. ەڭبەك ەتۋدىڭ ادامگەرشىلىك, يماندىلىق, قۇقىقتىق, اقپاراتتىق جانە ت.ب. الۋان ءتۇرلى قىرى مەن سىرى اشىلا تۇسۋدە. ەڭبەكتى تانۋ ارقىلى ادام ءوزىن ءوزى تانۋ شەڭبەرىن كەڭىتەدى, تۇڭعيىعىن تەرەڭدەتەدى.ينتەللەكتۋالدىق قوعام قۇرۋعا بەت العان زاماندا ۇستاز ەڭبەگىن, عىلىمي زەرتتەۋشىلىك ەڭبەكتى لايىقتى قۇرمەتتەۋگە باسىمدىق بەرۋ قاجەت. بولاشاق مامان دايارلاۋدى ساپالى ەتەمىز دەسەك, ءبىلىم مەن عىلىم سالاسىنداعى تولاسسىز جۇرگىزىلىپ جاتقان رەفورمالاردىڭ ەڭ قۇرىعاندا بىرەۋىن وقىتۋشىنىڭ ەڭبەكاقىسى مەن جاعدايىن, الەۋمەتتىك-قۇقىقتىق مارتەبەسىن شىنايى كوتەرۋگە ناقتى باعىتتاۋىمىز كەرەك. «باپكەردىڭ بابى كەلىسپەسە, بايگەتورىنىڭ باعى اشىلماس». بايگە تورى – بۇل ستۋدەنت.مەملەكەتتىك قىزمەت جۇيەسىندەگى سىبايلاستىقتى جويۋدىڭ ءبىر جولى رەتىندە جالاقى دەڭگەيىن ىسكەرلىك ورتاداعى تابىسپەن تەڭەستىرۋ تالابى ەشۋاقىتتا ورىنسىز سانالعان ەمەس. ۇستاز, دارىگەر, عىلىم ساناتىندا ءجۇرگەن مىڭداعان ادال دا كونبىس «ەڭبەكتورىعا» قاتىستى بۇل ماسەلە ءوز دەڭگەيىندە قويىلماي ءجۇر. ولاي دەسە, ءبىلىم, مەديتسينا, عىلىم جۇيەسىندە جەمقورلىقتىڭ بار ەكەندىگىن جاناما مويىنداعانداي بولامىز با دەگەن جالعان ۇيات سەزىمى وياناتىنداي. بۇل سالالارداعى جەمقورلىق دەڭگەيى تۋرالى الەۋمەتتىك ساۋالنامالار مەن بايقاۋلاردان بارشاعا ءمالىم ەمەس پە؟!لايىقتى جالاقى, جايلى جۇمىس ورنى, الەمدىك ستاندارتتارعا سايكەس باسقا دا الەۋمەتتىك-قۇقىقتىق تەتىكتەر ىسكە قوسىلسا, تالاي بىلىكتى جان جوعارى بىلىكتى مامان دايارلاۋ ىسىنە قۇلشىنا كىرىسەر ەدى. ەڭ اۋەلى ءوزىن ءوزى شىڭداۋ جولىنان ءوتىپ ناتيجەلى ەڭبەك ەتەدى. لايىقتى جالاقى قانداي بولۋى ءتيىس؟ ەلدىڭ ءىجو مولشەرىن ولشەم ەتۋ كەرەك. تومەنگى جالاقىنىڭ ءوزى وتباسىنداعى ءۇش ادامدى اسىراۋعا جەتۋى ءتيىس. عىلىمي زەرتتەۋلەر وسىنى نەگىزدەيدى. بۇل قيال ەمەس, ەلىمىزدىڭ ادامدىق قورىن ازدىرىپ الماۋدىڭ ۋايىمىنان تۋعان وي.قازىرگى جوعارى تەحنولوگيالى كۇردەلى وندىرىستە ەڭبەك ەتۋ قۇقىعىنا تەك جوعارى ءبىلىمدى ادام عانا يە بولا الادى. سونداي-اق ەڭبەك ادامىنىڭ ءبىلىم الۋىنا ءوندىرىس كەدەرگى بولماۋى كەرەك. قايتا ءوندىرىس سوعان مۇددەلى بولۋى ءتيىس. ادامنىڭ وقۋعا قابىلەتى جاس كەزىندە ەرەكشە بولادى. جاس كەلگەن سوڭ ادام فيزيولوگياسى ءبىر جاعىنان, تۇرمىس ەكىنشى جاعىنان تۇساپ, وقۋعا مۇمكىندىك كۇرت ازايادى. سوندىقتان جاستاردىڭ وقۋىنا مەيلىنشە مۇمكىندىك اشىلۋى ءتيىس. وقۋ دا ەڭبەكتىڭ ءبىر ءتۇرى. جانە ەڭ ءبىر قيىنى بولۋى كەرەك. وقۋ ينەمەن قۇدىق قازعانداي دەيدى قازاق. تەرەڭىنە ءۇڭىلىپ كورىڭىز. اۋەلى قۇدىقتى قايلا, شوت, كۇرەك ءتارىزدى قۇرالدارمەن قازاتىنى بەلگىلى. سونىڭ ءوزى وڭاي ەمەس. قازعانىڭنان سۋ شىعا قويسا جاقسى. تۇششى سۋ شىقسا, ءتىپتى عاجاپ. ەكىنشىدەن ينەمەن قۇدىق قازۋ دەگەننىڭ ءوزى قانشالىقتى دۇرىس. ينەمەن قۇدىق قازاتىن ادام كىم سوندا؟ نە جۇرەك جۇتقان باتىل, نە ەرەن قاجىرلى, ءتوزىمدى, شىدامدى. قاي جەردەن قانشا قازۋدى بىلەتىن بىلگىرى. نەمەسە ناعىز اقىماقتىڭ, نە كوزبوياۋشىنىڭ ءوزى.قازەكەم بەكەر ايتپايدى. وقۋمەن اينالىساتىن ادام قاپتاعان مانۋسكريپتەن كوز مايىن تاۋىسا وتىرىپ, كەرەگىن تابادى. حالقىنىڭ قولىن ءزارۋ دۇنيەگە جەتكىزەدى. قازىر «ينەمەن قۇدىق قازۋ» قىمباتتاپ تا كەتتى. مەملەكەت بەكىتكەن وقۋ باعاسىن ورتاشا وتباسى كوتەرە المايدى.ەڭبەك تەك جۇمىستى بىلدىرمەيدى. ەڭبەك – زەينەت. جالپىعا ورتاق ەڭبەك قوعامى قارا جۇمىس قوعامى ەمەس. ول «قىتاي قورعانىن» سالۋدى كوزدەمەيدى. ناتيجەلى جۇمىستى, ەلگە پايدالى جۇمىستى ەڭبەك دەيدى. جۇمىساقى دەگەن ءسوز جوق, ەڭبەكاقى دەگەن ءسوز بار. جۇمىستى فيزيكالىق بىرلىكتەرمەن مولشەرلەۋگە بولدى. ال ەڭبەك الەۋمەتتىك-قۇقىقتىق تەتىكتەر ارقىلى رەتتەۋدى قاجەت ەتەدى. ەلگە پايداسى تيەتىن, كەلەشەك ۇرپاقتارعا ىرىس جۇقتىراتىن ەڭبەك قوعامى. قادىرلى, تەر توگىلگەن, قۇرمەتتى جۇمىستى, حالىققا قىزمەت كورسەتەتىن, قۇت اكەلەتىن جۇمىستى ەڭبەك دەيدى. ەرلەرىن ەل ەڭبەگى سىڭگەن دەپ اسپەتتەيدى. ەڭبەك – ەڭ بەك دەگەن ءسوز. ەڭبەك ءتۇرلەندىرەدى, بايلانىستىرادى, قاتىستىرادى. ەڭبەكتەنگەندى, توككەن تەر مەن جۇمساعان كۇشتى قۇرمەتتەسەك, شاپقاننان وزارمىز, شاشقاننان جومارت بولارمىز. ەڭبەكتەنىپ تاپقانىن ەشكىم دە ەسەپسىز شاشپاس.جاس بالالاردىڭ (10 جاسقا دەيىنگى), جاسوسپىرىمدەردىڭ (10-13 جاس) ەڭبەكتىك قانالۋىنا جول بەرمەۋدىڭ قۇقىقتىق تەتىكتەرىن جەتىلدىرۋ كەرەك. جەتكىنشەكتەردىڭ, ياعني كامەلەتكە تولماعانداردىڭ (14-17 جاس), بوزبالا مەن بويجەتكەن جاستاردىڭ (18-21 جاس), زەينەت جاسىنداعىلار مەن ايەلدەردىڭ ەڭبەك قۇقىقتارى مەيلىنشە ساقتالاتىن, قورعالاتىن جاعداي كەرەك. جاسامىس ادامداردىڭ سالادا جيناقتالعان ءوتىلىن ەسكەرە وتىرىپ, زەينەت جاقىنداعاندا جالاقىسىن ساقتاي وتىرىپ, جەڭىلدەۋ جۇمىستارعا اۋىستىرۋ تەتىگىن قاراستىرۋ, ءتۇرلى ساناتتاعى ەڭبەككەرلەردىڭ ەڭبەگىن اجىراتىمدى تۇردە قۇقىقتىق رەتتەۋ, الەۋمەتتىك قورعالۋىن قامتاماسىز ەتۋ وركەنيەتتىك تالاپ, گۋمانيستىك مىندەت.كونستيتۋتسيا ەلدىڭ نەگىزگى زاڭى, نەگىزگى تەتىكتەردى قۇراۋشى رەتىندە ەرەكشە ماڭىزعا يە. ەشبىر زاڭ كونستيتۋتسيا بەكىتكەن قۇقىقتىق ۇلگى-قالىپتاردان تومەن ءتۇسىپ كەتە المايدى. الايدا زاڭنامالىق كەسىمدە كونستيتۋتسيادان دا گورى جوعارى جاعدايلار جاساۋ ءمۇمكىندىگى قاراستىرىلسا, ول قۇپتارلىق جاعداي بولىپ تابىلادى.سونىمەن بىرگە, زامانالىق جاعدايدا جاستاردىڭ الەۋمەتتەنۋ ۇدەرىسى تىم سوزىلىپ بارا جاتقانى, كوپ جاستىڭ ماسىلدىعىن بۇركەمەلەپ ءبىر باكالاۆرياتتان سوڭ, ەكىنشى, ءۇشىنشى ماماندىق دەپ, ودان اسسا ماگيستراتۋرا, دوكتورانتۋرا دەپ سوزبالاقتاپ, «ماڭگى ستۋدەنت» ساناتىن تولتىرىپ جۇرەتىنى راس. وندايلارعا توقتاۋ بەرگەن ابزال. ءبىر باسىندا ءۇش-ءتورت ديپلومى بار, وتىزدىڭ و جاق, بۇ جاعىنداعى ءار سالاعا, بار سالاعا بيلىك ەتەتىن مەنەدجەرلەردىڭ, شەنەۋنىكتەردىڭ «تالانتىنا» ءوز باسىم ونشا سەنبەيمىن.ماسىلدىق بويىمىزعا قانشالىقتى سىڭگەن؟ تاكسيست بولۋ سونشالىقتى تارتىمدى ما, الدە تابىستى ما؟ جاستار جالقاۋ ەمەس. ماماندىعى بويىنشا دا ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن, سونىمەن قاتار نەسيە قامىتىنان قۇتىلۋ ءۇشىن قولى قالت ەتكەندە تاكسيست بولىپ ءجۇرگەندەر بار. ولەرمەندەنىپ بىرنەشە جۇمىس ىستەپ جۇرگەندەر جەتەرلىك. جۇمىس بولەك, ەڭبەك بولەك. جۇمىستى ماشينا دا, قۇلتەمىر دە, كۇش كولىك تە اتقارادى.ەڭبەك ەتۋ – تەك ادامعا ءتان قاسيەت. ادام بۇراپ قويسا جۇرە بەرەتىن روبوت ەمەس. ۋاقىتىلى تىنىقپاسا, قالجىرايدى, سەيىلەتىن مۇمكىندىگى بولماسا, قاجيدى. مەرزىمىنەن بۇرىن ۇزىلەدى. جۇمىس پەن ءۇزىلىس ۋاقىتى, دەمالىس مەرزىمى, جۇمىستىڭ ءتۇرى مەن ساناتىنا بايلانىستى جۇكتەمە مولشەرلەرى ناقتىلانۋى, سول قالىپتار قاتاڭ ساقتالۋى قۇقىقتىق تەتىكتەرمەن رەتتەلەدى. ادامدىق قازىنا ورتايسا, تولىقتىرۋ قيىنعا سوعادى. توزعان تەحنيكانى جاڭادان وزىمىزدە جاساپ شىعارۋعا, بولماسا, شەتەلدەن ساتىپ الۋعا بولار. ال ادام توزسا, شەتەلدىك ارزان جۇمىس كۇشىنە يەك ارتۋ قىمبات تا, قاۋىپتى بولماق.كەڭسەلەر مەن قوعامدىق ورىنداردا كۇندىز-ءتۇنى جانىپ تۇراتىن ەلەكترشامدار, مونشالاردا ءبىر قوسىلسا توقتاماي سۋ اعىزاتىن شۇمەكتەر, كولىك جۋعا ورىنسىز جۇمسالاتىن اۋىز سۋلار – قۇنتسىزدىق كورىنىسى. سۋدىڭ دا سۇراۋى بار, قازاق جولى – قاناعات, توقتامى – وبال مەن ساۋاپ. بۇگىنگى ىسىراپتى, ىنساپسىز تۇتىنۋدىڭ ارتىندا كۇنى ەرتەڭ-اق بالالارىمىز بەن نەمەرەلەرىمىزدىڭ شولىركەگەن ءجۇزى, كەبىرسىگەن ەرنى تۇرعانىن پايىمداۋعا اسقان اقىلدىڭ قاجەتى جوق. ەندەشە, نەگە, نەلىكتەن قۇنتسىزدىققا, ىنساپسىزدىققا, تۋرا ايتقاندا, جىرتقىشتىققا جول بەرەمىز؟ بۇل – جەكە تۇلعاعا دا, الىپ كومپانيالارعا دا قاتىستى تالاپ. ۇلىقتار ۇستاناتىن, زاڭدار قاتال جازالايتىن تالاپ.قازاق قاتال تىيىمدار ارقىلى ءومىر سۇرگەن. كوكتى جاپىرماعان. كولدى لاستاماعان. سوقپاقتى ساقتاعان. جەتى اتاعا دەيىن قىز الىسپاعان. جەتى وزەننىڭ ار جاعىنان ىزدەگەن قالىڭدىقتى. قان تازالىعى ءۇشىن, تەكتى توزدىرماۋ ءۇشىن. بەس قارۋى ساي بولماسا, جيىنعا قاتىستىرماعان. جاسىنا قاراي جىلىك ۇستاپ, جاعىنا قاراي سويلەگەن. ءسوزدى باسىنان اسىرماعان. ونەر الدى – قىزىل ءتىل دەپ بىلگەن. الايدا ءبىر زاماندا وسى ءداستۇردى ءۇزىپ الدىق. جەرىدىك, جەرىتتىك.حالىق قانشا دانا بولسا دا, كوشباسشىعا قارايلايدى. ونىڭ تالاي مىسالى بار. سينگاپۋر كوسەمى وقىعان جىگىت وقىعان قىزبەن عانا وتباسىن قۇرسىن دەپ زاڭعا بەرگىسىز شەشىم شىعارعان. اسكەرگە بارعان بوزبالا سالماعى قالپىنا كەلگەنشە ساپتا ءجۇرسىن دەگەن. قاتال بولسا دا, قاجەتتى شارالار ەكەنى ءسوزسىز. كەمال اتاتۇرىك تۇرىك تىلىنە رەفورما جاساپ, ونى اراپتىق, پارسىلىق سوزدەردەن ارشىعان, ءتىپتى جوق سوزدەردى سونىدان ەنگىزگەن. ءبىزدىڭ ەلباسىنىڭ ءاربىر جولداۋى مەن ۇنقاتۋلارىنان وسى باعدارداعى رەفورمالىق, ەۆوليۋتسيالىق كوزقاراستى كورەمىز.ءسوزىمىزدى پرەزيدەنت تۇزەيدى, ىسىراپ شۇمەكتەرىن ەلباسى توقتاتادى دەۋگە بولمايدى. ءوزىمىز تۇزەيىك, ءوزىمىز قۇنتتايىق.ەڭبەك ەلەنۋدەن قالىپ, قارابايىر جۇمىس رەتىندە تانىلعاندا ادام دە ەرىنشەكتەنەدى. سالى سۋعا كەتەدى, ەرىك-جىگەردەن ايرىلادى. ەڭبەككە دەگەن جالپى قوعامنىڭ كوزقاراسى تۇزەلسە, ەرلەر دە سەرپىلەدى. ەلىنە, ەرتەڭىنە قىزمەت ەتەدى.تاۋەلسىزدىكتىڭ بىزگە بار بەرگەنى دە, بار بەرەرى دە ەركىندىك, دەربەستىك ءارى ءوز تاعدىرىمىزعا دەگەن زور جاۋاپكەرلىك. ءوز تاعدىرىمىزدى ءوزىمىز شەشۋىمىز كەرەك. سوندا سىرتتان قاۋىپ-قاتەر ەندەپ كىرە المايدى.ەلباسى جاريالاعان تۇجىرىمدى ويلارعا مەنىڭ قوسارىم وسى پىكىرلەر. پرەزيدەنت جالپىعا ورتاق ەڭبەك قوعامى دەگەندە ەڭبەك ادامدارى تۋرالى ايتىپ وتىر. ەلباسى ويىنىڭ ورنەكتى وزەگىندە ادامدار تۇر. ەركىندىك كەزەڭىنىڭ بۇعان دەيىنگى ساتىلارىنىڭ العاشقى جىلدارىندا جانساقتاۋ, تاۋەلسىزدىك تۋىن وزگەلەرگە تانىتۋ, قاپىلىستا قولدان شىعارىپ الماۋ ماقساتتارى تۇرسا, بۇعان دەيىن جەكەلەگەن كەرەگەلەرى (كومپونەنتتەرى) كورىنىپ كەلگەن تۇجىرىمداما دەربەستىكتىڭ ءۇشىنشى ونجىلدىعى باستالعاندا ءوزىنىڭ تابيعي تۇتاستىعىندا بوي كوتەرىپ, ەر مەن ەلگە, حالىق پەن ۇكىمەتكە ناقتى ءىس-قيمىل باعدارلاماسى رەتىندە ۇسىنىلىپ وتىر.مىنە, ەلباسى جالپىعا ورتاق ەڭبەك قوعامىنا باستاعاندا وسى باستاۋلار مەن شىرقاۋلارعا جول سالىپ تۇرعانداي.
بولات سىزدىق,زاڭ عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, دوتسەنت, قاراعاندى «بولاشاق» ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى.