الداعى 5 ناۋرىز كۇنى قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ مۇراعاتى ەرەكشە قۇندى قۇجاتتاردىڭ بىرەگەي كورمەسىن اشۋعا ازىرلەنۋدە. ۇجىم ءۇشىن ەرتەڭ دە ايرىقشا ءماندى كۇن. ولار شوقان ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىمەن بىرلەسە وتىرىپ, ەلباسى جولداۋىنان تۋىندايتىن مىندەت-ماسەلەلەردى ءسوز ەتەتىن “دوڭگەلەك ۇستەل” وتكىزبەكشى. وسىعان وراي ءبىز كورمە ماتەريالدارىمەن الدىن الا تانىسىپ, ودان سوڭ مۇراعات ديرەكتورى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى ۆلاديمير شەپەلمەن اڭگىمەلەسكەن ەدىك.
– قۇرمەتتى ۆلاديمير نيكولاەۆيچ, ءوزىڭىز بىلەسىز, وسىدان ەكى اي عانا بۇرىن 90 جىلدىعىن تويلاعان “ەگەمەن قازاقستاننىڭ” وقىرماندارى گازەت بەتتەرىندە پرەزيدەنت مۇراعاتىنىڭ جۇمىسىمەن جانە ءارتۇرلى تاريحي تاقىرىپتار بويىنشا ءوزىڭىز جاريالاعان ماقالالاردا كەلتىرىلگەن جەكەلەگەن قۇجاتتارمەن تانىسۋعا بۇدان بۇرىن تالاي رەت مۇمكىندىك العان بولاتىن. ول ءۇشىن سىزگە راحمەتىمىزدى ايتا وتىرىپ, پرەزيدەنت مۇراعاتىنىڭ باسقا مۇراعاتتاردان ايىرماشىلىعى نەدە ەكەنىن بىلگىمىز كەلەر ەدى. ەستۋىمىزشە, مۇنداي مۇراعاتتار الەمدە سونشالىقتى كوپ تە ەمەس كورىنەدى.
– ءيا, پرەزيدەنت مۇراعاتى شىن مانىسىندە دە بىرەگەي. مارتەبەسى جاعىنان دا جانە مۇندا ساقتالىپ وتىرعان قۇجاتتار ورايىندا دا. ارينە, مىسالى, اقش-تاعى سياقتى, باسقا ەلدەر پرەزيدەنتتەرىنىڭ ارحيۆتەرى بار. بىراق ولار كوبىنە-كوپ جەكە ادامداردىكى بولىپ كەلەدى جانە قايىر-جاردەم ەسەبىنەن ۇستالادى. ءارى ولارعا قالىڭ كوپشىلىكتىڭ قولى جەتە دە بەرمەيدى. قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ مۇراعاتى اۋەل باستان مەملەكەتتىك مارتەبە يەلەندى. مۇنىڭ ءوزى ونىڭ “ۇلتتىق مۇراعات قورى جانە مۇراعاتتار تۋرالى” زاڭعا سايكەس جۇمىس ىستەۋىن قامتاماسىز ەتتى. بۇگىنگى تاڭدا مۇراعات قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ, ونىڭ اكىمشىلىگىنىڭ جانە مەملەكەت باسشىسىنا تىكەلەي باعىنىشتى ءھام ەسەپ بەرۋگە مىندەتتى باسقا دا مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ قىزمەتىن اقپاراتتىق-مۇراعاتتىق قامتاماسىز ەتۋ سالاسىنداعى نەگىزگى مىندەتتەردى ورىندايتىن, تەحنيكالىق تۇرعىدان جاقسى جاراقتانعان زاماناۋي كەشەن بولىپ تابىلادى. بىراق زاڭدى نەگىزدەگى قوعامدىق پايدالانۋ ءۇشىن اشىق قۇجاتتار ناق ءبىر كەز كەلگەن مەملەكەتتىك مۇراعاتتىڭ قۇجاتتارى سياقتى قولجەتىمدى ەكەنىن ايتپاقپىن. بۇعان مىسال ءۇشىن كەيبىر ستاتيستيكالىق دەرەكتەردى كەلتىرەيىن. 2009 جىلى مۇراعاتتىڭ وقۋ زالىندا 350 زەرتتەۋشى عىلىمي ىزدەنىستەرمەن اينالىستى, سونىڭ ىشىندە تورتەۋى اقش, فرانتسيا, گەرمانيا جانە يتاليادان ەدى.
ءبىر ايتارلىعى, مۇراعاتتا قازىر 734369 ءىس مەملەكەتتىك ساقتاۋدا تۇر. بۇل دەگەنىڭىز – 150 ميلليون پاراقتان استام قۇندى قازىنا.
– قازىر مۇراعات “قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى مۇراعاتىنىڭ ەرەكشە قۇندى قۇجاتتارى” اتتى تاريحي-قۇجاتتىق كورمە ازىرلەۋ ۇستىندە ەكەن. كوپشىلىك قاۋىم نازارىنا شىن مانىندەگى بىرەگەي قۇجاتتار تارتىلماق. سول جايىندا ايتىڭىزشى.
– مۇنداي كورمەنى ءبىز ءبىرىنشى رەت ۇيىمداستىرىپ وتىرمىز. مۇراعات بىرقاتار جىلداردان بەرى تاريحي داۋىرلەردىڭ اقيقات ءمانىن, ەرەكشەلىك سيپاتىن ايعاقتايتىن ءارى سول سەبەپتەن دە ەرەكشە قۇندىلار ساناتىنا جاتاتىن نەعۇرلىم جارقىن اقپاراتتىق قۇجاتتاردى اشۋمەن كەلەدى. كوكپ-نىڭ بۇرىنعى مۇراعاتتىق قورىن قۇپياسىزداندىرۋ ناتيجەسىندە زەرتتەۋشىلەردىڭ, سونداي-اق وتاندىق تاريحقا قىزىعۋشىلىق تانىتقان جاي ازاماتتاردىڭ قۇجاتتارعا قولجەتىمدىلىگىن كەڭەيتۋ مۇمكىندىگى تۋدى. كورمەگە 1917 – 2000 جىلدار ارالىعىنداعى بارلىعى 166 قۇجات قويىلماق, بۇلاردىڭ كوپشىلىگى العاش رەت كورسەتىلمەكشى.
مىسالى, ەرتەرەكتەگى قۇجاتتاردىڭ بىرەۋى, مىنە, قۇرىلتاي جينالىسىنا جانە جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ورگاندارىنا سايلاۋ جونىندەگى نۇسقاۋشىلار كۋرسىن بىتىرگەنى تۋرالى الي-بەي دجانگيلدينگە (كەيىننەن دالا ولكەسىنىڭ توتەنشە كوميسسارى, قىرعىز ورتالىق اتقارۋ كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى) جۇمىسشى جانە شارۋا دەپۋتاتتارى كەڭەسىنىڭ بۇكىلرەسەيلىك ورتالىق اتقارۋ كوميتەتى بەرگەن كۋالىك. كۋالىكتە 1917 جىلدىڭ 25 قىركۇيەگى (ەسكى كۇنتىزبە بويىنشا) تاڭبالانعان, ياعني قازان توڭكەرىسىنەن ءبىر اي بۇرىن. ول كەزدە ءا.جانگەلدين پەتروگراد كەڭەسىنىڭ تورعاي وبلىسىندا كەڭەستەر قۇرۋ جونىندەگى ۇيىمداستىرۋشى-نۇسقاۋشىسى بولاتىن. ايتقانداي, 2009 جىلى مۇراعات ءالىبي جانگەلديننىڭ 125 جىلدىعىنا وراي “توتەنشە كوميسسار” اتتى قۇجاتتار جيناعىن شىعاردى. جيناقتى كوپتەگەن قىزعىلىقتى قۇجاتتار مەن سيرەك فوتوسۋرەتتەر تارتىمدى ەتە تۇسكەن. وقىپ شىعۋعا كەڭەس بەرەمىن.
بۇدان باسقا ەكى قۇجاتقا كەلەيىك. ولار – ركفسر حالىق كوميسسارلارى كەڭەسىنىڭ توراعاسى ۆ.لەنين ءوزى قول قويعان, 1919 جىلعى 24 شىلدەدە س.مەڭدەشەۆتى قىرعىز ولكەسىن باسقارۋ جونىندەگى اسكەري-رەۆوليۋتسيالىق كوميتەتتىڭ مۇشەسى ەتىپ تاعايىنداۋ تۋرالى ماندات جانە قازاقستان كپ(ب) ورتالىق كوميتەتى بيۋرو وتىرىسىنىڭ س.مەڭدەشەۆتى حالىق جاۋى رەتىندە جۇمىستان الىپ, پارتيادان شىعارۋ تۋرالى 1937 جىلعى 1 قازانداعى №17 حاتتاماسىنان كوشىرمە. ول ءبىراز جىل كيرتسيك توراعاسى بولعان ەدى. تاعدىردىڭ قۇبىلۋى مىناداي قاسىرەتكە سوقتىردى.
كورمەدە قازاق كسر مەملەكەتتىلىگىنىڭ باستاۋلارىنا جەتەلەيتىن باسقا دا بىرەگەي قۇجاتتار بارشىلىق. بۇل, ەڭ الدىمەن, ركفسر قۇرامىندا قىرعىز (قازاق) اۆتونوميالىق كسر-ءىن قۇرۋ تۋرالى 1920 جىلعى 26 تامىزداعى بۇكىلوداقتىق ورتالىق اتقارۋ كوميتەتى مەن ركفسر حالىق كوميسسارلارى كەڭەسىنىڭ دەكرەتى. بۇل قۇجاتتا رەسپۋبليكانىڭ اكىمشىلىك-اۋماقتىق شەكارالارى, وبلىستاردىڭ قۇرامى رەسمي تۇردە ايقىندالعان, باسقارۋ ورگاندارى, قارجى جانە تەحنيكالىق قۇرالدارمەن جابدىقتاۋ جۇيەسى بەلگىلەنگەن. ۆ.لەنيننىڭ 3-ءشى كومينتەرننىڭ 2-ءشى كونگرەسىندە سويلەيتىن ءسوزىنىڭ تەزيستەرىنە 1920 جىلدىڭ مامىر, ماۋسىمىندا ت.رىسقۇلوۆ, س.قوجانوۆ, ا.بايتۇرسىنوۆ, يۋماگۋلوۆ, ا.ۆاليدوۆ دايىنداعان قوسىمشالار ايرىقشا نازار اۋدارارلىق. لەنينگە جازعان حاتتارىندا ولار: ء“بىز ۇلتتىق جانە وتارشىلدىق ماسەلەلەرى جونىندەگى ءسىزدىڭ تەزيستەرىڭىزدىڭ 11-ءشى, 12-ءشى تارماقتارىن وزگەرتىپ, 13-ءشى تارماقتى قوستىق” دەپ تىكەسىنەن اتاپ كورسەتەدى. بۇل قوسىمشالاردا ولار پروبلەما حاقىنداعى ءوز پايىمدارىن بايانداپ, ونى شىعىستا شەشۋدىڭ ساياساتى مەن ءتاسىلىنىڭ قيىندىعىنا ءھام ەرەكشەلىكتەرىنە نازار اۋداردى.
ۇلتشىلدىقپەن, كەيىنىرەك تروتسكيشىلدىكپەن, سولشىل جانە وڭشىل اۋىتقۋشىلىقتارمەن كۇرەس سول كەزەڭنىڭ بارلىق دەرلىك قۇجاتتارىنىڭ وزەگىنە تارتىلعان. مىنەكي, 1922 جىلدىڭ 1 ماۋسىمىندا ورتالىق كوميتەت حاتشىسى ي.ستالين قول قويعان, قىرعىز رەسپۋبليكاسى كوممۋنيستەرىنە پارتيانىڭ ۇلت ماسەلەسى جونىندەگى 10-شى سەزى تۋرالى ركپ(ب) ورتالىق كوميتەتىنىڭ تسيركۋليارلىق حاتى. وندا, اتاپ ايتقاندا: “قىرعىزيا پارتيا ۇيىمدارى ۇلتتىق ساياسات نەگىزدەرىن جەتە مەڭگەرمەگەن جانە ونى پراكتيكادا بۇرمالايدى. وتارشىلدار تاراپىنان دا, ۇلتشىلدىق كوڭىل كۇيدەگى ەلەمەنتتەردىڭ كۇشى كەم ەمەس توبى تاراپىنان دا كۇرەس جالعاسۋدا” – دەپ كورسەتتى. ودان ءارى وسى جانە باسقا باعالار توتاليتارلىق ءتارتىپتىڭ جاپپاي ساياسي قۋعىن-سۇرگىنىنە نەگىز ەتىلىپ الىندى. 1923 جىلدىڭ اقپانىندا-اق گپۋ-ءدىڭ شىعىس بولىمىنە, يا.پەتەرسكە الاش-وردانىڭ جاي-كۇيى مەن قىزمەتى تۋرالى قكسر بويىنشا گپۋ بايانحاتى ءتۇستى. وسى ارادا پرەزيدەنت مۇراعاتى “الاش” قوزعالىسىنىڭ تاريحى بويىنشا 5 تومدىق قۇجاتتار جيناقتارىن شىعارعانىن ايتقانىمىز ءلازىم.
– ەرەكشە قۇپيا اقپاراتتى باۋىرىنا باسقان, بىلايشا ايتقاندا, “ەرەكشە پاپكالارداعى” قۇجاتتار كورمەدەن ورىن الا ما؟ جالپى, وسى “ەرەكشە پاپكا” دەگەنىمىز نە؟
– ءيا, ولار مىندەتتى تۇردە كورمەگە قويىلادى. ۇكىمەت كوميسسياسى “ەرەكشە پاپكالارداعى” كوپتەگەن قۇجاتتاردى قۇپيالىلىق قاماۋىنان بوساتىپ, قازىردە قۇجاتتار جيناقتارىن دايىنداۋ بارىسىندا عىلىمي اينالىمعا ەنگىزۋدە.
كەيبىر ادامدار “ەرەكشە پاپكالاردى” تەمىردەن نەمەسە باسقا قاتتى ماتەريالداردان جاسالعان, قۇپيا بەلگىلى ق ۇلىپتارمەن قورعالعان, قاعازدار ساقتالاتىن الدەبىر قوبدي-قوراپ دەپ ويلايتىن شىعار. مۇلدەم دە ولاي ەمەس. ولار قاتىرعى قاعاز مۇقابالى ىستەرگە تىگىلگەن. راس, ولارعا تەك قۇپيالىلىعى اسا جوعارى دارەجەدەگى قۇجاتتارمەن تانىسۋعا ارنايى رۇقساتى بار ساناۋلى باسشى ادامدار عانا جىبەرىلىپ, بۇل ىستەر بروندالعان سيگناليزاتسيالى سەيفتەردە ساقتالدى.
مىنا ءبىر قۇجات قىسقا ءارى قاراپايىم بولعانىمەن, شىن مانىندە مازمۇنى جانتۇرشىگەرلىك.
بۇل قازاقستان كپ ورتالىق كوميتەتى بيۋروسىنىڭ 1937 جىلعى 19 قاراشاداعى “انتيسوۆەتتىك ەلەمەنتتەر تۋرالى”, بيۋرو مۇشەلەرى قول قويعان (ساۋالداما جولىمەن) شەشىمى. وندا ۆكپ(ب) ورتالىق كوميتەتىنىڭ 17 قاراشاداعى شەشىمى نەگىزىندە بارلىق 8 وبلىس بويىنشا جازالاناتىن انتيسوۆەتتىك ەلەمەنتتەر سانىن قوسىمشا كوبەيتۋ كەرەكتىگى ايتىلادى. ماشىڭكەدە باسىلعان ساندار 1-ءشى (كونتسلاگەرگە قاماۋ) جانە 2-ءشى (الىسقا جەر اۋدارۋ) ساناتتار بويىنشا ءبىرشاما ازايتۋ جاعىنا قاراي قارىنداشپەن تۇزەتىلگەن. بىراق, سوعان قاراماستان, 750 ادام “رەزەرۆ” باعانىندا تۇر.
بىرقاتار قۇجاتتار ف.گولوششەكين جاريالاعان, قاسىرەتتى زارداپتارعا سوقتىرعان “كىشى قازانعا” بايلانىستى زورلاپ ۇجىمداستىرۋ مەن اشارشىلىق تاريحىن, قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان حالىقتاردىڭ قازاقستانعا دەپورتاتسيالانۋىن پاش ەتەدى. وتە ءبىر ماڭىزدى ءبولىم – ۇلى وتان سوعىسى جىلدارىندا “ەرەكشە پاپكالارعا” تۇزىلگەن بۇرىنعى قاتاڭ قۇپيا قۇجاتتار. ولاردىڭ ءبىر بولىگى ۇلى جەڭىستىڭ الداعى 65 جىلدىعىنا ارنالعان كورمەدە تانىستىرىلادى. سولاردىڭ ىشىندە اعا سەرجانت م.كالاشنيكوۆتىڭ ءوزىنىڭ پيستولەت-پۋلەمەت ويلاپ تاپقاندىعى تۋرالى 1942 جىلعى 25 مامىرداعى حاتىن, قازاقستان كپ (ب) ورتالىق كوميتەتى جانىنداعى اسكەري ونەرتابىستار جونىندەگى رەسپۋبليكالىق كوميسسيا ءماجىلىسىنىڭ م.كالاشنيكوۆ قۇراستىرعان پيستولەت-پۋلەمەت تۋرالى 1942 جىلعى 26 ماۋسىمداعى حاتتاماسىن, قازاقستان كپ ورتالىق كوميتەتى مەن حالكومكەڭەسىنىڭ اۆتوماتتىڭ 5 تاجىريبەلىك ۇلگىسىن جاساۋ تۋرالى 17 تامىزداعى قاۋلىسىن اتاپ وتكىمىز كەلەدى.
قارۋ-جاراق تاريحى بويىنشا باسقا دا قۇجات بار. بۇل 1943 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە جازىلعان قازاق كسر حالكومكەڭەس توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ا.زاگوۆەلەۆتىڭ ۆكپ(ب) وك حاتشىسى گ.مالەنكوۆ پەن كسرو حالكومكەڭەس توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ل.بەرياعا قازاق اۋىل شارۋاشىلىعى ينستيتۋتى جانىنداعى بۋمەن جۇرەتىن “كۆ” ءتيپتى تانك جاساۋ جونىندەگى ەرەكشە كونسترۋكتورلىق توبىنىڭ جۇمىسى تۋرالى حاتى. حاتتان بەلگىلى بولعانىنداي, قىزىل ارميانىڭ برونەتانك باسقارماسى تانك جاساۋعا كىرىسۋ جونىندە شەشىم قابىلداعان. قورعانىس زاۋىتتارىندا وق-ءدارى جاساۋ جايىنداعى تاپسىرمالارعا بايلانىستى قۇجاتتار دا از ەمەس.
بۇرىنعى قۇپيا قۇجاتتارمەن قاتار, كورمەگە قۇپيا ەمەس سيپاتتاعى ءارتۇرلى پارتيالىق قاۋلى-قارارلار, حاتتار, ۇندەۋلەر, ت.ب. دايىندالۋدا. مىسالى, پانفيلوۆ اتىنداعى 8-ءشى گۆارديالىق ديۆيزيا جاۋىنگەرلەرى ميتينگىسىنىڭ قارارى, ماقالالاردىڭ قولجازبالارى: “ۇمىتىلماس كۇندەر” – كسرو حالىق ءارتىسى ك.بايسەيىتوۆانىڭ مايدانعا ساپارى جايلى, “قازاقستان ايەلدەرى” – سوۆينفورمبيۋرودان بەرىلگەن, شەتەل باسپاسوزىنە ارنالعان گ.ءشارىپوۆانىڭ ماقالاسى, قازاقستان كومسومولى وك حاتشىسى ۆ.ياكۋپوۆتىڭ مايدانداعى كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى م.عابدۋللينگە حاتى, كسرو عىلىم اكادەمياسى قازاق فيليالى پارتيا ۇيىمىنىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىنىڭ ق.ءساتباەۆتىڭ قازاقستان كپ(ب)-نا كانديداتتىققا كىرۋى تۋرالى 1942 جىلعى 2 ساۋىردەگى حاتتاماسى, قولباسشى ك.روكوسسوۆسكيدىڭ قازاقستان كپ(ب) وك ءبىرىنشى حاتشىسى ن.سكۆورتسوۆ پەن قازاق كسر حالكومكەڭەس توراعاسى ن.وڭداسىنوۆقا نەمىس اسكەرلەرىنىڭ ستالينگراد تۇبىندە تالقاندالۋى تۋرالى حاتى. سونداي-اق كادرلار ەسەبى جونىندەگى جەكە پاراقشالار, س.مۇقانوۆتىڭ, ك.پاۋستوۆسكيدىڭ, م.زوششەنكونىڭ سوعىس كەزەڭىندە ءوز قولدارىمەن جازىلعان ءومىرباياندارى بار.
– ۆلاديمير نيكولاەۆيچ, مەن قازاقستاندى يندۋستريالاندىرۋ, تىڭ يگەرۋ ورايىنداعى بىرقاتار قىزعىلىقتى قۇجاتتاردى كورىپ تۇرمىن. سولاردىڭ ىشىنەن بولە-جارا اتايتىندارىڭىز قايسىسى؟
– يندۋستريالاندىرۋ تاريحىنا قاتىستى قۇجاتتار قاتپارلارىنىڭ قالىڭدىعى سونشا, ودان كورمەگە ارناپ نەعۇرلىم جارقىن قۇجاتتاردى تاڭداپ الۋ دا وڭايعا سوققان جوق. سوعان قاراماستان, يندۋستريالاندىرۋدىڭ باستاپقى كەزەڭى تۇركىستان-ءسىبىر تەمىر جولىنىڭ قۇرىلىسى (1928-1932 ج.ج.) جونىندەگى قۇجاتتار, قوڭىرات مىس كەن ورنىنىڭ گەولوگيالىق بارلاۋ پارتياسى (1931 ج.) مەن ريددەر قورعاسىن زاۋىتى (1939 ج.) ماماندارى مەن جۇمىسشىلارىنىڭ سيرەك فوتوسۋرەتتەرى, گەولوگ ق.ءساتباەۆتىڭ كسرو اۋىر ونەركاسىپ حالىق كوميسسارى ل.كاگانوۆيچكە, قازاقستان كپ(ب) وك حاتشىسى ل.ميرزويانعا جەزقازعان كەنىشىنىڭ نەگىزىندە (1938 ج.) جاڭا مىس قورىتۋ كومبيناتىن سالۋ جونىندەگى بايانحاتى ارقىلى كورىنىس تاپقان. تەكەلى قورعاسىن-مىرىش رۋدنيگىنىڭ, الماتى اۋىر ماشينا جاساۋ زاۋىتى جاڭا تسەحىنىڭ فوتوسۋرەتتەرى دە وسىندا.
تىڭ يگەرۋ جايىنا كەلەر بولساق, ن.حرۋششەۆتىڭ, ل.برەجنەۆتىڭ, د.قوناەۆتىڭ, م.شولوحوۆتىڭ تىڭ كەڭشارلارىنا بارعان كەزدەگى قىزىقتى فوتوسۋرەتتەرى مىنەكي. العاشقى تىڭ يگەرۋشىلەردىڭ ەرلىگى مەن تاباندىلىعى جايلى سىر شەرتەتىن قۇجاتتار كوپ-اق.
60-شى جىلداردىڭ باسىنداعى ەرەكشە قۇندى قۇجاتتار ىشىندە 1961-1968 جىلدار ارالىعىندا كگب-نىڭ قۇپيا باقىلاۋىمەن ەكىباستۇز قالاسىندا رەسمي ەمەس قۋعىندا جۇرگەن كسرو مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ بۇرىنعى توراعاسى گ.م.مالەنكوۆتى كوكپ قاتارىنان شىعارۋ تۋرالى پاۆلودار وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ورتالىق كوميتەتكە حابارلاماسىن اتاپ وتپەكپىن. جالپى, كسرو مەن كوكپ قۇلاعانعا دەيىنگى بۇكىل سوعىستان كەيىنگى كەزەڭ دە ءوز زەرتتەۋشىلەرىن كۇتىپ تۇرعان وتە تارتىمدى, قاتپارى قالىڭ تاريح.
– قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىك كەزەڭى, ونداعى تۇڭعىش پرەزيدەنتتىڭ تاريحي ءرولى اسا قىزعىلىقتى ءارى ماڭىزدى ەكەنى كۇمانسىز. كورمە اياسىندا وسى تۇرعىدا نە نارسەلەر ۇسىنىلعان؟
– الداعى كورمەدە بىرقاتار قۇجاتتار نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ قىزمەتىن پاش ەتەدى. ونىڭ 1962 جىلعى 27 اقپانداعى – سول كەزدەگى قاراعاندى مەتاللۋرگيا زاۋىتى دومنا پەشى كورىكشىسىنىڭ قازاقستان لكجو ح سەزىندە ءبىرىنشى قازاقستاندىق شويىن, كوكس جانە سينتەتيكالىق كاۋشىك شىعارىلۋى جايىنداعى, تەمىرتاۋ قالالىق كومسومول كوميتەتى ءبىرىنشى حاتشىسىنىڭ 13-ءشى قالالىق پارتيا كونفەرەنتسياسىندا (1971 ج.), قازاقستان كپ وك ءبىرىنشى حاتشىسىنىڭ كسرو حالىق دەپۋتاتتارىنىڭ 3-ءشى سەزىندە (1990 ج.) باسقارۋدىڭ پرەزيدەنتتىك ۇلگىسىن ەنگىزۋ ماسەلەسى بويىنشا, كوكپ وك پلەنۋمىندا (1991 ج.) سىرتقى ساياسي جانە ەكونوميكالىق احۋالدى باعامداي كەلە, ەلدى داعدارىستان الىپ شىعۋ جونىندەگى شۇعىل شارالاردى جەدەل قابىلداۋعا شاقىرعان, قازاق كسر پرەزيدەنتىنىڭ كسرو جوعارعى كەڭەسىنىڭ سەسسياسىندا (1991 جىلعى تامىز) دەموكراتيالىق كۇشتەردى قورعاعان, جاڭا وداقتىق شارتتى قولداعان, الەمدىك ەكونوميكاعا كىرىگۋ جانە ءبىزدىڭ قوعامدى جاڭارتۋ باعىتىن ويلاستىرىپ جاساۋ تۋرالى سويلەگەن سوزدەرىنىڭ ماتىندەرى قويىلادى.
ونىڭ تۇبەگەيلى ەكونوميكالىق رەفورمانى جۇزەگە اسىرۋداعى جانە سىرتقى ەكونوميكالىق قىزمەتتەگى قازاق كسر-ءىنىڭ ءىس-قيمىل ەركىندىگى تۋرالى كسرو پرەزيدەنتى م.گورباچەۆكە 1990 جىلعى 15 مامىردا جولداعان حاتى نازار اۋدارارلىق. اتاپ ايتقاندا, ن.نازارباەۆ: “قازاق كسر-ءىنىڭ پرەزيدەنتى قۇقىعىن پايدالانا وتىرىپ, كسرو مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ 1989 جىلعى 7 ناۋرىزداعى №203 “سىرتقى ەكونوميكالىق قىزمەتتى مەملەكەتتىك رەتتەستىرۋ شارالارى تۋرالى” قاۋلىسىنا نارازىلىق ءبىلدىرۋدى قاجەت دەپ سانايمىن. بۇل پروبلەمالاردى مەن تالاي رەت كوتەرگەن بولاتىنمىن, بىراق ولار ءتيىستى شەشىمىن تاپقان جوق”, – دەپ جازدى. ول 1991 جىلدىڭ 31 مامىرىندا كسرو پرەزيدەنتى م.گورباچەۆ قاتىسقان الماتىداعى رەسپۋبليكا اكتيۆىنىڭ جينالىسىندا بۇدان دا باتىلىراق سويلەدى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى: ء“ىس ءجۇزىندە ءبىز ۇنەمى ەكونوميكانى باسقارۋدىڭ كەلەشەگى جوق, ءوز بەدەلىنەن اقىر-تاقىر ايرىلعان اكىمشىلدىك-امىرشىلدىك جۇيەسىن ءجانتاسىلىم ەتكىزبەي ساۋىقتىرۋعا ارەكەتتەنىپ كەلدىك. بۇل ماسەلەدەگى ءبىزدىڭ تۇعىرىمىز ايقىن: باسقا رەسپۋبليكالار سياقتى, قازاقستان دا اقىل-كەڭەسكە, اسىرەسە ءوز ءىس-ارەكەتتەرىنىڭ ماقۇلدانۋىنا نەمەسە ماقۇلدانباۋىنا مۇقتاج ەمەس”, دەپ اتاپ كورسەتتى.
كورمە ەكسپوزيتسياسىنا سەمەي يادرولىق پوليگونى بويىنشا بەس قۇجات كىردى. ەڭ الدىمەن, وقيعالاردىڭ مەرزىمدىك رەتىمەن العاندا, قازاقستان كپ وك حاتشىسى ن.نازارباەۆتىڭ 1990 جىلعى 20 ماۋسىمداعى سەمەي پوليگونىندا يادرولىق قارۋ سىناعىن تولىق توقتاتۋ جانە ونى حالىق شارۋاشىلىعى مۇددەلەرىنە ساي قايتادان باعدارلاۋ تۋرالى كسرو جوعارعى كەڭەسىنە, كسرو مينيسترلەر كەڭەسىنە, كوكپ ورتالىق كوميتەتىنە حاتىن اتاپ ايتار ەدىم. ودان سوڭ رەسپۋبليكالىق ۆەدومستۆوارالىق كوميسسيانىڭ پوليگون توڭىرەگىندەگى جاعداي تۋرالى 1990 جىلعى 12 قىركۇيەكتەگى قورىتىندىسى جانە كسرو دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى راديولوگيا ديسپانسەرىنىڭ باس دارىگەرى ب.گۋسەۆتىڭ يادرولىق پوليگون ماڭىنداعى رادياتسيالىق-گيگيەنالىق جاعداي جانە جەر بەتىندەگى ءھام اۋەدەگى يادرولىق جارىلىستار كەزىندەگى (1949-1965 جج.) يونداۋشى ساۋلەلەنۋگە ۇشىراعان ادامدار دەنساۋلىعىنىڭ جاي-كۇيى تۋرالى حابارلاماسى تۇر. توپتامانى ەلباسىنىڭ 1991 جىلدىڭ 29 تامىزىنداعى №409 “سەمەي سىناق پوليگونىن جابۋ تۋرالى” جارلىعى تۇيىندەيدى.
تاۋەلسىزدىك پەن مەملەكەتتىك ەگەمەندىك الۋ كەزەڭى شىن مانىسىندە تاريحتىڭ دەرەكتى جادىگەرلەرىنە, قاستەرلى ەسكەرتكىشتەرىنە اينالعان 29 قۇجاتپەن ورنەكتەلگەن. بۇلار – قازاقستان پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆتىڭ جوعارعى كەڭەس سەسسياسىنداعى مەملەكەتتىك ەگەمەندىكتى قابىلداۋ تۋرالى تاريحي ءسوزى, 1995 جىلعى اتا زاڭىمىز جانە 1991 جىلعى 10 جەلتوقسانداعى پرەزيدەنت انتى.
كورمەدە سىزدەر تۇپنۇسقاداعى 10 كونستيتۋتسيالىق زاڭمەن جانە مەملەكەت باسشىسىنىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتا ەنگىزۋ تۋرالى, ۇكىمەت تۋرالى, قازاقستان حالىقتارى (حالقى) اسسامبلەياسىن قۇرۋ تۋرالى, پارلامەنت تۋرالى جارلىقتارىمەن تانىسا الاسىزدار. 1997 جىلدىڭ 10 جەلتوقسانىندا پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ, پرەمەر-مينيستر ن.بالعىمباەۆ, پارلامەنت سەناتىنىڭ توراعاسى ءو.بايگەلدي, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ توراعاسى م.وسپانوۆ قول قويعان قازاقستان حالقىنا ۇندەۋدە بىلاي دەپ ايتىلعان: “بۇگىن ءبىز, قازاقستان رەسپۋبليكاسى بيلىگىنىڭ جوعارعى ورگاندارى, 1997 جىلدىڭ 10 جەلتوقسانىنان باستاپ اقمولا مەملەكەتىمىزدىڭ استاناسى بولىپ تابىلاتىنىن سالتاناتتى تۇردە كۋالاندىرامىز. بۇگىننەن باستاپ جانە ماڭگى-باقي وسى ارادا, ۇلان-بايتاق ەلدىڭ كىندىگىندە حالىق تاعدىرىن ايقىندايتىن شەشىمدەر قابىلداناتىن بولادى”. بارشاڭىزعا بەلگىلى, 1998 جىلعى 6 مامىرداعى №3941 پرەزيدەنت جارلىعىمەن اقمولا قالاسىنىڭ اتاۋى استانا دەپ وزگەرتىلدى. بۇل جارلىق تا كورمەدەن ورىن الماق.
كورمەگە سونداي-اق اقش پرەزيدەنتى د.بۋشتىڭ (1991 ج. 27 جەلتوقسان) جانە ۇلىبريتانيا پرەمەر-ءمينيسترى د.مەيدجوردىڭ (1991 ج. 31 جەلتوقسان) قازاقستاندى تاۋەلسىز مەملەكەت دەپ تانۋ تۋرالى رەسمي جولداۋلارى جادىگەر رەتىندە قويىلعان. ءوزىنىڭ جولداۋ-حاتىندا د.مەيدجور: “مەن ءسىزدىڭ ساياساتىڭىزدى, ساياسي جانە ەكونوميكالىق رەفورمالارىڭىزدى ءبىزدىڭ نىق قولدايتىنىمىزعا ءسىزدى سەندىرەمىن”, دەپ اتاپ كورسەتتى.
– مۇراعاتتا جەكە ادامداردىڭ دا ايتارلىقتاي قورى بار دەپ ەستىپ ەدىك.
– ءيا, ءبىز 1998 جىلدان بەرى مەملەكەت قايراتكەرلەرىنىڭ جەكە قورلارىنىڭ قۇجاتتارىن مۇراعات اينالىمىنا قوسۋ جونىندە بەلسەندى جۇمىس جۇرگىزۋدەمىز. قازىرگە دەيىن وسىنداي 79 قور ساقتاۋعا قابىلداندى. كولەمى جونىنەن پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ بۇرىنعى توراعاسى م.وسپانوۆتىڭ قورى وتە اۋقىمدى. كورمەگە قازاقستان پرەزيدەنتىن سايلاۋ ناتيجەلەرى تۋرالى مالىمدەمە جوباسىمەن قوسا, ونىڭ سويلەگەن ءسوزىنىڭ ءماتىنى, بىرقاتار فوتوسۋرەتتەر قويىلماقشى.
مازمۇنى جاعىنان ءا.ءالىمجانوۆتىڭ دا جەكە قورىنىڭ قۇندىلىعى ەشبىر كەم ەمەس. وندا راسۋل عامزاتوۆپەن, اتاقتى پاكستاندىق اقىن فايز احماد فايزبەن, ا.ۆوزنەسەنسكيمەن, يۋ.ەل-سيبايمەن جانە باسقالارمەن تۇسكەن سيرەك تە قىزعىلىقتى فوتوسۋرەتتەر بار. قوردا كسرو جوعارعى كەڭەسى رەسپۋبليكالار كەڭەسىنىڭ توراعاسى ءا.ءالىمجانوۆتىڭ قولتاڭباسى قالعان, تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعىن قۇرۋ تۋرالى جاريا ەتىلگەن كسرو جوعارعى كەڭەسى رەسپۋبليكالار كەڭەسى دەكلاراتسياسىنىڭ ءبىر داناسى, سونداي-اق 1991 جىلدىڭ 24 جەلتوقسانىندا كسرو جوعارعى كەڭەسىنىڭ سوڭعى وتىرىسىندا ءا.ءالىمجانوۆتىڭ سويلەگەن ءسوزى ءماتىنىنىڭ قولجازباسى ساقتالعان.
ال, م.ەسەناليەۆتىڭ قورىندا ودان 1974 جىلى “جازۋشى” باسپاسىندا “از ي يا” كىتابىن باسىپ شىعارۋ ماسەلەسىن تەزدەتۋدى وتىنگەن و.سۇلەيمەنوۆ حاتىنىڭ تۇپنۇسقاسى, 1982 جىلدىڭ قاراشاسىندا بۇۇ باس اسسامبلەياسى 37-ءشى سەسسياسىنىڭ پلەنارلىق وتىرىسىندا ءوزى ءسوز سويلەيتىن كۇنگى بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ وتىرىس زالىنداعى م.ەسەناليەۆتىڭ فوتوسۋرەتى نازار اۋدارارلىق.
البەتتە, بۇل ايتقاندار پرەزيدەنت مۇراعاتىندا ساقتالعان ەرەكشە قۇندى قۇجاتتاردىڭ از عانا بولىگى. “تەڭىز ءدامى تامشىدان بىلىنەدى” دەسەك, پرەزيدەنت مۇراعاتى ۇسىنار تاريح پەن تاعىلىم ۇشان-تەڭىز. تەك “ۇلتتىق مۇراعات قورى جانە مۇراعاتتار تۋرالى” زاڭعا سايكەس, بۇگىندە تاۋەلسىز قازاقستان بويىنشا 1991-1992 جىلدار اشىق ەكەندىگىن عانا اتاپ وتپەكپىن. زەرتتەۋشىلەردىڭ, تاريح اۋەسقويلارىنىڭ قالىڭ قاۋىمى ءۇشىن نەعۇرلىم كەيىنگى جىلدار الداعى ۋاقىتتا زاڭناماعا سايكەس بىرتىندەپ اشىلا بەرمەك.
– مازمۇندى اڭگىمەڭىز ءۇشىن كوپتەن-كوپ راحمەت.
اۆتورى: اڭگىمەلەسكەن قورعانبەك امانجول.