مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ كۇزگى كانيكۋلى كەزىندە اۋىلدان قوناق كەلگەن. جەتىنشى سىنىپتا وقيتىن بوزبالا. ۇلكەن اعايدىڭ نەمەرەسى, ەت جاقىن تۋىس. قالاعا تۇڭعىش كەلۋى. سويلەگەنى قىزىق, تۇيەدەن تۇسكەندەي دۇڭك ەتكىزەدى. مەيماننىڭ قۇرمەتىنە شاعىن داستارقان جايىلعان. ءدام ۇستىندە دوڭگەلەك ءجۇزدى, تىعىرشىقتاي قارا بالا بەتىمە باجىرايىپ قارادى دا:
– قالاڭدا نە بار؟! – دەپ سۇرادى.
وسى قالانىڭ ءبارى قۇددى مەنىڭ مەنشىگىمدەي.
– كينوعا بارايىق, – دەدىم, – الدە تۇنگى كلۋبقا اڭسارىڭ اۋىپ تۇر ما؟
ءسوز قۋعان تۇقىمنىڭ جۇراعاتى ەمەس پە, ءازىلىمدى ءتۇسىندى.
– جوق, كينوڭ دا, كلۋبىڭ دا قاجەت ەمەس, مۋزەيگە اپارشى.
وسى جەردە مەن توسىلدىم. مۋزەي دەمەكشى, ول ورىنعا ءبىز باس سۇقپاعالى قاشان. قىزىعۋشىلىق بولماعاننان ەمەس, كۇندەلىكتى قىم-قۋىت قارەكەتتىڭ قىرسىعى.
كەلەسى كۇنى بىلمەككە قۇمار ىنىشەكتى ەرتىپ ادەبيەت جانە ونەر مۋزەيىنە كەلدىك. جاقسىلاردان قالعان جادىگەرلەر تۇنىپ تۇر ەكەن. الدىمەن نازارىمىز اۋعانى, الاشتىڭ ءان الەمىنە ماڭگى ولمەس مۇرا قالدىرعان ايگىلى اقان سەرىنىڭ ادالباقانى.
– ىلكى زاماندا قازاق حالقى كيىم مەن وزگە ءۇي م ۇلىكتەرىن اياقاستى ەتپەي ءىلىپ قوياتىن قۇرالدى ادالباقان دەپ اتاعان عوي, – دەيدى مۋزەي ديرەكتورى نۇربەك نۇرالى. – ادەتتە ءبىزدىڭ وڭىردە ادالباقاندى جۋانداۋ, بۇتاعى كوپ بالاپان قايىڭ مەن شىرشادان جاساعان. ال اقان سەرى تەمىر ۇستاسىنا سوقتىرسا كەرەك.
ارينە وزگە جۇرتتان سەرىنىڭ سالتاناتى باسىم. بەرىك بولۋىن قالاعان بولار. ايدىنى اسىپ تۇرۋىن كوكسەگەن بولار. ۇزىندىعى كوز مولشەرىمەن بەس مەتردەن اساتىن بۇيىم ەكەن. تومەنگى جاعى ءتورت مەتردىڭ شاماسىندا بولسا, ۇستىڭگى ءبىر مەترگە جۋىعى قوسارلانا جالعاسپاق. ۇشار باسىنا شاربولات ورناتىلىپتى. ونە بويىنا يرەك سىزىق پەن دوڭگەلەك بەدەرلەر قاشالعان. سول ۇزىن تىرەككە قۇددى اتتىڭ باسى تارىزدەنگەن كيىمىلگىش ىلگەكتەر شەندەستىرىلە بەكىتىلىپتى. ءارى سول ىلگەكتەرگە اتتىڭ باسىن ايقىنداپ تۇراتىن بەدەرلەر تۇسىرىلگەن. تومەنگى جاعى جەرگە قاعىلىپ, ورنىقتى تۇراتىنداي ەتىپ قىران قۇستىڭ اڭ بۇرگەلى جايىلعان شەڭگەلىنە ۇقساتا جاسالعان. جوعارى جاعى اينىماعان وسىمدىك ورنەگى. اۋەل باستا تەمىردىڭ بەتىنە اق كۇمىس جالاتىلسا كەرەك. جاي عانا جالاتىپ قويماي, ورنەكپەن ءسانىن كىرگىزگەن. ال ەڭ ۇستىندەگى ۇشكىر ۇشىنا ۇلكەندىگى قوس جۇدىرىقتاي كۇمىس شاربولات بەكىتىلىپتى. زامانىندا وسى شاربولات كيىز ءۇيدىڭ شاڭىراعىنان شىعىپ, كۇن كوزىمەن شاعىلىسىپ, الىستان كوز ارباپ تۇرعان عوي.
– ادالباقان دەپ نەگە ايتقان, اتا؟ – دەيدى اۋىلدان كەلگەن تۋىس, – باقان دەسە جەتپەيدى مە؟
وزىمشە دولبارلاپ جاتىرمىن. باقان ەكەنى راس, بىراق ادالدىققا ىنتىقتان شىققان ءسوز شىعار. مىسالى, سەرىنى بىلاي قويعاندا ءتامام جۇرت كيىمىن ەلدىڭ اياعىنىڭ استىندا شاشىپ تاستاماي, جيناقى ۇستاعان. وزگەنىڭ اياعى تۇگىل قولى تيمەگەن. ادال ءسوزى بالكىم وسى ۇعىمنان شىققان شىعار. بىلمەككە قۇمار بالاعا ءبارىن جىكتەپ ايتا المادىم.
ادالباقاندى توقسانىنشى جىلداردىڭ باسىندا قازىرگى سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ ايىرتاۋ اۋدانىنداعى سارىوزەك اۋىلىنىڭ تۇرعىنى, سەرى ۇرپاقتارىنىڭ ءبىرى قايشا نۇرعازينا تاپسىرعان ەكەن. ەكىنشى ءبىر قۇندى دۇنيە اقان ءان ارناعان اقتوقتى سۇلۋدىڭ «زينگەر» تىگىن ماشيناسى. جاقسى ساقتالىپتى. سول قالپى. ءتىپتى قازىر وتىرا قالىپ ءىس تىگە بەرۋگە ابدەن بولاتىنداي. زامانىندا كوكشەتاۋ توڭىرەگىنە اتى ءمالىم سۇتەمگەن ۇرپاقتارىنان تابىلعان ەكەن. ءسوز اراسىندا سۇتەمگەن بايدىڭ وسى توڭىرەككە وركەنيەت اكەلگەن ادام بولعاندىعىن ايتا كەتپەسەك, ارۋاققا قيانات بولار. بايدىڭ قىرىم مەن قىتايدان جەتكىزگەن ءشوپ, ءسۇت ماشينالارى, پىرىشكە ارباسى, ودان وزگەسى دە تولىپ جاتقان عوي. شاماسى اقتوقتى پايدالانعان «زينگەر» تىگىن ماشيناسى دا جاڭالىققا قۇمار قايىن اتاسى سۇتەمگەن بايدىڭ ومبى مەن قورعاننان اكەلگەن بۇيىمى بولار. كەيىنگى ۇرپاق اجەمىزدىڭ كوزى دەپ بەرگىسى كەلمەي تارتىنعانىمەن, مۋزەي قىزمەتكەرى, ءانشى-كومپوزيتور, مارقۇم كارىم ىلياستەگى ات تۇيەدەي قالاپ الىپ, مۋزەي قورىنا قوسقان ەكەن.
ەندىگى ءبىر زات − قالىڭ قاراۋىلعا قامقور بولعان قاناي شەشەننىڭ ساپتىاياعى. كومەيى بۇلكىلدەپ ءسوز باستاعاندا قاناي بي وسى ساپتىاياققا قىمىز قۇيدىرىپ, تاڭدايىن جىبىتكەن دەسەدى. اعاشتان ويىپ جاسالعان, سىيىمدىلىعى بەس ليتر شاماسىنداعى شۇڭعىل, سوپاقشا ىدىس. ءتۇبى ورنىقتى, ادام ەرنى تيەر جيەكتەرى جۇقا ءارى تىك. ءىلىپ قويۋعا دا, قانجىعاعا بايلاۋعا دا ىڭعايلى ەتىپ سابىنا تەمىر شىعىرشىق تاعىپتى. اڭىز ايتادى, قاناي ءبيدىڭ ۇرپاقتارى 1930 جىلداردىڭ باسىنداعى الاپات اشارشىلىق جىلدارى وسى ساپتىاياقتى قۇلىندى بيەگە ايىرباستاماعان. بابامىزدىڭ كوزى دەسكەن. ال اشتىق قىسقاندا قۇلىندى بيە دەگەنىڭىز ادام قۇنىنان قىمبات ەمەس پە ەدى.
مىنا ءبىر قۇتى بوگەنباي باتىرعا تيەسىلى ەكەن. ۇمبەتەي جىراۋ ابىلاي حانعا:
– جاسىڭدا بولعان سىرلاسىڭ,
ۇلكەن دە بولسا قۇرداسىڭ.
باتىرىڭ ءولدى بوگەنباي!.. – دەپ جۇرەگى قارس ايىرىلىپ اجالىن ەستىرتەتىن ايگىلى بوگەنباي باتىر. قۇتى جەز بەن مىستان جانە ونىڭ قوسپاسىنان شەندەستىرە جاسالعان ەكەن. دوڭگەلەنىپ كەلىپ ورايلاسقاندا جوعارى جاعىنان شۇمەك ءتارىزدى جىڭىشكە مويىن شىعارىلعان. مويىننىڭ ەرنەۋى دوڭگەلەتە جاپىرىلعان. وسى تۇستان ءسال تومەنىرەك شىعىرشىق تاعۋعا ارنايى قۇلاقشا بەكىتىلىپتى. قوس قۇلاقشاعا شىنجىر تەمىردىڭ ەكى ۇشى شىعىرشىقتارى ارقىلى بايلانادى. ءسويتىپ تەمىر شىنجىرعا ءىلىپ قويۋعا نە قانجىعاعا بەرىك ەتىپ بايلاۋعا ابدەن بولادى.
اۋىلدان كەلگەن بالاعا ءبارى تاڭسىق. ول تۇگىلى وزىمىزگە دە. ەل نازارىن اۋداراتىن جادىگەرلەر از ەمەس ەكەن. تاعى ءبىرى, بالكىم بىرەگەيى تۇركى الەمىنىڭ رۋحاني ۇلى ۇستازى – قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ حاتقا تۇسىرگەن اتاقتى حيكمەتتەرى. حيكمەتتەر بىرنەشە مارتە قازاق, وزبەك, تۇرىك تىلدەرىندە جارىق كورگەن. بۇل قولجازبا كوشىرمەسىن وزگە نۇسقالارىمەن سالىستىرا زەرتتەگەن عالىم قارجاۋباي سارتقوجا. وسى قولجازباداعى ولەڭ جولدارى شاعاتاي تىلىندە جازىلعان ەڭ كونە نۇسقاسى ەكەنى انىقتالىپتى. بۇل كىتاپ شامامەن العاندا ءحVى-ءحVىى عاسىرلار ارالىعىندا بۇحار قاعازىنا تۇسىرىلگەن. كىتاپ ءتىلى شاعاتاي ءتىلىنىڭ قىپشاق ديالەكتىسىنە جاتادى. ياعني, قازىرگى قازاقتىڭ ادەبي جازبا تىلىنە ورايلاس. بۇرىنعى نۇسقالار نەگىزىنەن وعىز ديالەكتىسىندە جازىلعان ەكەن. مۋزەيدەگى وسى قولجازبا نۇسقاسى ەڭ كونە ءارى سيرەك كەزدەسەتىن ۇلگى. بارلىعى 90 بەتتەن تۇراتىن قولجازبانى تولىق اۋدارعان جاعدايدا بۇرىننان ءمالىم ءۇش نۇسقامەن سالىستىرۋدىڭ ناتيجەسىندە ترانسكريپتسيالىق, ماتىندىك, كوركەم پوەتيكالىق ۇلكەن ايىرماشىلىقتى اشۋعا بولادى. زايىرى بۇل قولجازبا قازاق ادەبيەتى ءۇشىن دە, ءتىل تاريحى ورايىندا دا, ەجەلگى ءدىني فيلوسوفيا تاقىرىبىندا دا تەڭدەسى جوق, ماڭىزى زور رۋحاني مۇرا بولسا كەرەك.
ەت ءپىسىرىم ۋاقىت ىشىندە اۋىلدان كەلگەن ءىنىمنىڭ ارقاسىندا مۋزەيدەن مول ماعلۇمات الىپ شىقتىق.
– راحمەت, اتا! – دەيدى كوپ جادىگەردەن سىر ۇققان قارا بالا.
ساعان راحمەت, دەدىم مەن ىشىمنەن. سەن كەلمەسەڭ, جانىنان كۇندە ءوتىپ جۇرگەن مۋزەيگە باس سۇعار ما ەدىك, كىم ءبىلسىن؟!.
بايقال ءبايادىل,
«Egemen Qazaqstan»
اقمولا وبلىسى