ەل تاۋەلسىزدىگى تاۋەلسىز سانادان باستالادى. ۇلتتىق سانانىڭ شەگەندەۋىشى – جازۋ. مۇنى تەرەڭ تۇسىنگەن قوعام عانا جازۋ رەفورماسىن جاسايدى, مەملەكەت باسشىسى عانا تاۋەكەلگە بەل بۋىپ ونى جۇزەگە اسىرادى.
ىستانبۇلدىڭ «ايدىن» ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى شۇعايىپ قاراقاش قازاق عالىمدارىمەن كەزدەسۋدە: «ادامزات تاريحىندا رەفورماتور مەملەكەت باسشىلارى كوپ. بىراق جازۋ رەفورماسىن جاساۋ تەك جۇرەگىنىڭ تۇگى بار, ىسىنە, وزىنە سەنىمدى كوشباسشىنىڭ عانا قولىنان كەلەدى, سوندىقتان ولار ساناۋلى. سىزدەردىڭ ەلدىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ادامزات تاريحىندا جازۋدى رەفورمالاعان سونداي مەملەكەت باسشىسىنىڭ ءبىرى», دەگەن ەدى.
بۇگىندە سول رەفورمانىڭ العاشقى كەزەڭى ناتيجەلى جۇزەگە استى دەۋگە ابدەن بولادى: جاڭا ۇلتتىق جازۋدىڭ لاتىن گرافيكاسى نەگىزىندەگى ەملە ەرەجەلەرى ازىرلەنىپ, جۇرتشىلىققا ۇسىنىلىپ وتىر. جاڭا ەملە ەرەجەلەرى قازاق جازۋىن, سول ارقىلى قازاق ءتىلىن رەفورمالاۋدىڭ باستى تەتىگى. ءبىر قاراعاندا وڭاي كورىنگەنمەن, جازۋداعى ءداستۇردى ۇزبەۋ, ياعني قالىپتاسقان ورفوگراممالاردى ساقتاۋ, كيريلشەدە جوق ارىپتەردى لاتىنشامەن ءتيىمدى تاڭبالاۋ, بوگدە ءسوزدى «قازاقشالاپ» جازعاندا ءتىلدىڭ دىبىستىق جۇيەسىن دۇرىس كورسەتەتىن ستاندارتتى جولدارىن تابۋ, باسقاشا ايتقاندا, سوزدەردىڭ جازۋداعى سۋرەتى ورىسگرافيكالى بەينەدە ابدەن ورىنىعىپ العان بۇگىنگى سانا مەن جاڭا ءالىپبي نەگىزىندە قالىپتاساتىن «لاتىنگرافيكالى بولاشاق ساناعا» دا بىردەي قولايلى ەملە ەرەجەلەرىن جاساۋ وتە كۇردەلى زياتكەرلىك ەڭبەكتى قاجەت ەتتى.
ەرەجەنى جاساۋ پروتسەدۋراسى دەموكراتيالىق پرينتسيپپەن ەرەكشەلەندى. ادەتتە جازۋ ەرەجەلەرىن ازىرلەۋ تەك ءتىلتانۋشى عالىمداردىڭ ايرىقشا قۇزىرەتى <لات. praerogativa> سانالادى. مۇنداي ەملە عىلىمي-تەوريالىق بازاعا تابان تىرەيدى. ال جاڭا قازاق ەملەسىنىڭ بۇدان باسقا عىلىمي-پراكتيكالىق بازاسى دا بار. ەگەر ەملەنىڭ تەوريالىق بازاسىن ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى عىلىم كوميتەتى احمەت بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتى جۇزەگە اسىرىپ كەلسە, عىلىمي-پراكتيكالىق بازاسىن وسى رەفورمانى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ارنايى قۇرىلعان مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى ءتىل ساياساتى كوميتەتىنىڭ ش.شاياحمەتوۆ اتىنداعى ء«تىل-قازىنا» ۇلتتىق عىلىمي-پراكتيكالىق ورتالىعى جاساپ شىقتى. ۇلكەن ەڭبەك اتقارىلدى. ءسويتىپ ەملەشى ماماندار جاڭا ەرەجەنى جاساۋدا عىلىمي-تەوريالىق قانا ەمەس, پراكتيكالىق بازاعا دا, ياعني ءارتۇرلى الەۋمەتتىك توپتىڭ 3000-نان استام وكىلى قاتىسقان سىناما-ساۋالناما, ساراپتاما ناتيجەلەرىنە, سول سياقتى 16 000-نان استام ازاماتپەن كوزبە-كوز كەزدەسۋلەر ارقىلى قالىڭ جۇرتشىلىققا جۇرگىزىلگەن ناسيحات جۇمىستارى بويىنشا جيناقتالعان پىكىرلەرگە دە سۇيەندى. وسىلايشا جيناقتالعان پىكىر لاتىن گرافيكاسىن كوشىرۋ جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيا جانىنداعى ورفوگرافيالىق, ادىستەمەلىك, تەرمينولوگيالىق جۇمىس توپتارىنىڭ وتىرىستارىندا عالىمدار اراسىندا قىزۋ تالقىلانىپ, ءپىسىپ وتىردى.
ەملە ەرەجەلەرىنىڭ ءداستۇرى بەرىك, بۇل قازاق جازۋىنىڭ پرينتسيپتەرى مەن بازالىق نورمالارىنىڭ ساقتالۋى ارقىلى جۇزەگە اسىپ تۇر. بازالىق نورما دەگەنىمىز – ۇلتتىق ءتىلدىڭ ەرەكشەلىكتەرى مەن زاڭدىلىقتارىنا سايكەس قالىپتاسقان نورمالار. سونداي-اق ەملەدە جاڭاشىلدىق تا بار. بۇل شەتتىلدىك سوزدەردىڭ ەملەسىندە ايقىن كورىنىس تاۋىپ وتىر. شەتتىلدىك سوزدەردى ۇلتتىق ءتىل زاڭدىلىقتارىنا سايكەس يگەرىپ جازۋ ءتىلىمىزدىڭ سىرتقى اسەرگە قارسى تۇرۋ يممۋنيتەتىن قايتا قالپىنا كەلتىرەتىن تەتىك بولماق. سوندىقتان جاڭا ەملە ەرەجەلەرىن كەڭىنەن ناسيحاتتاپ, جۇرتشىلىققا ءتۇسىندىرىپ, قولدانىسقا ەنگىزۋ اسا ماڭىزدى, سەبەبى ءوز ءتىلىنىڭ تازالىعىن ساقتاۋ بۇگىنگى جانە بولاشاق قازاقتىلدى قوعامنىڭ ورنىققان پسيحولوگيالىق دىتىنە اينالىپ وتىر.
انار فازىلجان,
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى