دۇيسەنبى, 18 ماۋسىم 2012 0:28
توقماعامبەت ۇلى الىشەر 1913 جىلى قىزىلوردا وبلىسى, تەرەڭوزەك اۋدانى, 18 پارتسەزد كولحوزىندا دۇنيەگە كەلدى. 1936 جىلى قازپي-ءدى بىتىرگەن. سودان كوپ ۇزاماي سوعىس باستالىپ, الىشەر ءوزى سۇرانىپ مايدانعا اتتاندى. سۇراپىل وت- جالىنىندا جۇرسە دە “سوتسياليستىك قازاقستان” گازەتىنە ۇزبەي ماتەريال جازىپ, جىبەرىپ تۇردى.
دۇيسەنبى, 18 ماۋسىم 2012 0:28
توقماعامبەت ۇلى الىشەر 1913 جىلى قىزىلوردا وبلىسى, تەرەڭوزەك اۋدانى, 18 پارتسەزد كولحوزىندا دۇنيەگە كەلدى. 1936 جىلى قازپي-ءدى بىتىرگەن. سودان كوپ ۇزاماي سوعىس باستالىپ, الىشەر ءوزى سۇرانىپ مايدانعا اتتاندى. سۇراپىل وت- جالىنىندا جۇرسە دە “سوتسياليستىك قازاقستان” گازەتىنە ۇزبەي ماتەريال جازىپ, جىبەرىپ تۇردى.
سونىڭ ءبىرى وسى “كوك بيە” دەگەن ماقالاسى. بۇل دۇنيە “سق-دا” جاريالانعاندا رەداكتسيا ازاماتتارى وتە جوعارى باعالاپ, مۇنىڭ كينو تاقىرىبىنا لايىقتى تۋىندى ەكەنىن ايتتى.
الىشەر مايدان شەبىندە جۇرگەندە “سوتسياليستىك قازاقستان” گازەتىنىڭ بەتتەرىندە ونىڭ بۇدان باسقا ەكى جۇزگە جۋىق ماقالاسى جارىق كوردى. گازەت ۇجىمى ونىڭ وسىنداي ەڭبەگىن جوعارى باعالاپ, “سق-نىڭ” 25 جىلدىق مەرەيتويىندا الەكەڭە گراموتا ءارى باعالى سىيلىق بەرگەن.
ەسىل ازامات مايداننان مۇگەدەك بولىپ ورالدى. پويىز ۆاگونىنان ونى جازۋشى, تۋعان اعاسى اسقار توقماعامبەت ۇلى, مەن تۋىستارى زەمبىلمەن الىپ ءتۇسىپ, ۇيگە اكەلدى. سودان ول تەرەڭوزەكتە جەتى جىل اۋىرىپ جاتتى. قالامى قولىنان تۇسپەدى. تالانتتى, وي ءورىسى جوعارى ازاماتتى اقىرى قاتىگەز اجال ارامىزدان 1953 جىلى الىپ كەتتى. الىشەر ومىردەن وتكەنمەن شاڭىراعى بيىك, شامى جاعۋلى. سەكسەننىڭ سەڭگىرىنە شىققان جاسىمدا دا وسى “كوك بيە” اڭگىمەسىن وقىپ, تانىستارىما كورسەتىپ جۇرەمىن.
عۇلاما عالىم, حالىق جازۋشىسى, مارقۇم قالتاي مۇحامەدجانوۆ “كوك بيەنى” وقىپ وتىرىپ: “بۇكىل قان مايدانعا باستان-اياق قاتىسقانداي سەزىمدە بولدىم” – دەپ ايتىپ ەدى. قالەكەڭنىڭ: “شىركىن! وسى “كوك بيەنى” قايتا جاريالاپ, كينوگەرلەردىڭ نازارىنا ۇسىنار ما ەدى”, – دەگەن ارمانىن وسى جەردە قوسا ايتقىم كەلەدى. سوندىقتان دا بۇل تۋىندىنى سىزدەرگە جولداپ وتىرمىن قۇرمەتتى, ەگەمەنقازاقستاندىقتار.
وسپانقىزى زاريفا.(توقماعامبەت ۇلى الىشەردىڭ زايىبى)
كوك بيە اقىن اباي ايتقانداي
“شوقپارداي كەكىلى بار قامىس قۇلاق,
قوي مويىندى, قويان جاق, بوكەن قاباق”, – ەمەس, جال قۇيرىعى توگىلگەن جاي شوبىر, كادىمگى ءتورت تاعان جىلقىنىڭ ءوزى.
مەن كوك بيەنى ەڭ العاش تالعار بويىندا كوردىم. ول كەزدە گەنەرال پانفيلوۆ ءوزىنىڭ ديۆيزياسىن ۇيىمداستىرىپ, مايدانعا اتتانۋعا ازىرلىك جاساپ جاتقان شاق ەدى. الاتاۋدىڭ اڭعارىنا قاز-قاتار تىگىلگەن جۇمىرتقاداي اق شاتىردا قىلىش سەرمەپ, نايزا ۇستاپ, مىلتىق اتىپ, وق جونىپ جاتقان قالىڭ قول, سول گەنەرال پانفيلوۆتىڭ ساربازدارى ەدى.
ءبىر كۇنى گەنەرال ءبىزدىڭ پولككە كەلدى. پولكتەگى بارلىق زەڭبىرەكشىلەردى شاقىرىپ الىپ, ارتيللەريانىڭ سوعىس كەزىندە اتقاراتىن قىزمەتتەرى جايىندا اڭگىمە وتكىزدى. ارتىنشا اڭگىمەسىن بىتىرىسىمەن بىزگە قاراپ:
– جۇرىڭدەر, سەندەرگە زەڭبىرەككە جەگەتىن جىلقى ۇلەستىرىپ بەرەيىن! – دەدى دە ءبىزدى تالعار بويىنا قاراي باستاپ الا جونەلدى.
ءبىز جاقىنداپ كەلگەندە سۋ بويىندا جۋساپ تۇرعان ءبىر ۇيىردەي جىلقى قۇلاقتارىن قايشىلاپ, قۇيرىقتارىن اسپانعا شانشىپ, دۇرلىگە جونەلدى.بىراق جىلقىشىلار قاۋمالاپ, وزەن بويىنا قايتا توپتادى.
گەنەرال:
– بۇلار كەگەن اۋدانىنان كەلگەن كەلىستى جىلقىلار. كوردىڭدەر مە, ورتەكەدەي ورعۋىن, اق بوكەندەي اسپانعا اتىلۋىن,– دەدى دە, ماعان قاراپ:
– ەڭ الدىمەن سەن ون ەكى جىلقى تاڭداپ ال, سەنىڭ زەڭبىرەكتەرىڭ اۋىر!– دەدى.
مەن كوپ جىلقىنى ارالاپ ءجۇرىپ, بىرىنەن-ءبىرى وتەتىن, ساي تاسىنداي ون ەكى جىلقى الدىم. سونداعى ون ەكى جىلقىنىڭ ءبىرى وسى كوك بيە ەدى.
كوك بيەنى تەك مەن عانا ەمەس, جىگىتتەردىڭ بارلىعى جاقسى كوردى. اسىرەسە, ات ايداۋشى اسانوۆ كوك بيەنى ايرىقشا ۇناتتى. ەرتەلى-كەش ماعان كەلىپ:
– كوك بيەنى ماعان بەرىڭىز,– دەپ وتىرىپ الاتىن بولدى. اقىرىندا اسانوۆتىڭ تىلەگىن ورىندادىم, كوك بيەنى ونىڭ قاراماعىنا بەردىم.
كوك بيە باس اساۋ, تەبەگەن ەدى. بىراق ونى اسانوۆ تەز ارادا جونگە سالدى. ەگەر اسانوۆ ىسقىرىپ-ىسقىرىپ جىبەرسە, كوك بيە شاۋىپ بارىپ, ەرتوقىمى ءىلۋلى تۇرعان باعاننىڭ تۇبىنە تۇرا قالاتىن ەدى. ەرتتەپ بولىپ, ساۋىرسىنىنا ءبىر ۇرسا, زەڭبىرەكتىڭ قاسىنا جەتىپ باراتىن ەدى. جىگىتتەر كوك بيەنىڭ بۇل قىلىعىنا تاڭ-تاماشا قالاتىن. ونى: “ادامنان بەتەر”, – دەپ ماقتايتىن.
ءبىز كوپ ۇزاماي مايدانعا ءجۇرىپ كەتتىك. كوك بيە العاشقى كەزدە جارق-جۇرق ەتكەن وقتان, ايقىش-ۇيقىش جارىلىپ جاتقان مينادان ولەردەي قورقاتىن, ءبىر ورىندا تىپىرشىپ تۇرا المايتىن. كەيدە ءشوپ جەمەي, سۋ ىشپەي قالشىلداپ تۇرىپ الاتىن, قاراپ تۇرىپ قاراتەرگە ءتۇسەتىن. جاۋدىڭ الدىڭعى شەبىنە جاقىن كەلىپ, وقتىڭ داۋىسى كۇشەيگەن كەزدە, ول كىبىرتىكتەپ كەرى شەگىنىپ العا اياعىن باسپايتىن, الاق-جۇلاق ەتىپ, قايتا-قايتا ارتىنا قاراي بەرەتىن. بۇعان اسانوۆتىڭ جىنى كەلەتىن, زىعىردانى قاينايتىن. ول كوك بيەگە: “تۇرا تۇر, ولمەسەم, سەنى مولدا قىلارمىن”, – دەپ كىجىنەتىن.
نە كەرەك, كوك بيە مايدان ومىرىنە دە ۇيرەندى.بۇرىنعىداي ەمەس, ەتى ۇيرەنىپ, دەنەسى شيراي باستادى. ول ەندى جاقىن كەلىپ, جارىلعان مينادان عانا, قۇلاعىنىڭ تۇبىنەن زۋ ەتىپ, اعىپ وتكەن وقتان عانا سەسكەنەتىن بولدى. اسانوۆتىڭ ايتقانىن ەكى ەتپەي ورىندايتىن بولدى. ولاردىڭ اراسىنداعى دوستىق بۇرىنعىدان دا گورى كۇشەيە ءتۇستى.
موسكۆانىڭ تۇبىندە بولعان سۇراپىل سوعىستا كوك بيەنىڭ سۇيرەتكەن زەڭبىرەگى جاۋعا ءولىم وتىن اياماي-اق شاشتى.
ءبىر كۇنى نويابر ايىنىڭ اياق شەنىندە, موسكۆاعا جاقىن كريۋكوۆو دەرەۆنياسىندا كوك بيە كەۋدەسىنەن اۋىر جارالاندى. ۇستىندەگى اسانوۆ وققا ۇشتى.
كوك بيە قانعا بويالىپ جاتقان اسانوۆتىڭ قاسىنا كەلىپ, وقىرانىپ, قايتا-قايتا تۇمسىعىمەن ءتۇرتىپ, ءبىر ورىندا شيىرشىق اتتى. كەلەسى كۇنى كوك بيەنى ەمدەۋگە جىبەردىك. دەكابردىڭ ءۇشى كۇنى اياعىمنان جارالانىپ, گوسپيتالعا كەتتىم.
ءسويتىپ, ءبىز ءبىر كەزدە وسىلاي ايىرىلىسقان ەدىك.
* * *
1943 جىلدىڭ كۇزى. ءبىزدىڭ اسكەر بولىمدەرىمىز جاپىرىپ, قاتتى ۇرىسىپ العا باسىپ بارادى. مۇندايدا الدا كەتىپ بارا جاتقان اسكەر بولىمدەرىن قۋىپ جەتۋ قيىن-اق.
مەن ءتۇن ىشىندە, كوماندير بولىپ بەلگىلەنگەن ءبولىمىمدى ىزدەپ ءجۇرىپ, ارەڭ تاپتىم. ات ايداۋشىلارمەن تانىسىپ بولعاننان كەيىن, الدىڭعى شەپتە تۇرعان زەڭبىرەككە كەتپەكشى بولدىم. سول ەكى ارادا ات ايداۋشىلاردىڭ باستىعى سۇلۋ مۇرتتى جىگىت مەنى اتتارمەن تانىستىرا باستادى. ءار اتقا جەكە-جەكە مىنەزدەمە بەرىپ, ءبىرىن ماقتاپ, ءبىرىن داتتاپ كەلەدى. ءبىر كەزدە: “مىناۋ بارلىعىمىز جاقسى كورەتىن كوك بيە”, – دەپ ءبىر جىلقىنىڭ ساۋىرسىنىن سيپادى. “كوك بيە”, – دەگەن كەزدە مەنىڭ قۇلاعىم ەلەڭ ەتە قالدى. بىراق ول جەردە قازبالاپ سۇراپ جاتۋعا ۋاقىت بولمادى, ىلگەرى ءجۇرىپ كەتتىك.
ەرتەڭىندە تاڭسارىدەن شابۋىل باستالدى. نەمىستەر تۇسكە دەيىن قارىسىپ باقتى. ءتۇس اۋا شابۋىل قايتا قىزدى. بۇل جولى جاۋ تەگەۋرىندى كۇشكە توتەپ بەرە المادى, بەت-بەتىنە قاشا باستادى. جاۋدىڭ ىرگەسى سوگىلۋى-اق مۇڭ ەكەن, ءبىزدىڭ اسكەر بولىمدەرىمىز لاپ بەردى.
زەڭبىرەگىمىزدى جەگىپ الىپ, قاشقان جاۋدى ءبىز دە قۋا جونەلدىك. جول ۇستىندە كەلە جاتىپ, نازارىم كوك بيەگە ءتۇسىپ كەتىپ ەدى, كوزىمە جىلى ۇشىراپ قالدى. بىراق ءوزىمىزدىڭ كوك بيە دەۋگە ءالى اۋزىم بارمايدى.
كەشكە جاقىن ءبىر دەرەۆنياعا كەلىپ توقتادىق. ادەيى بارىپ كوك بيەنىڭ كەۋدەسىن سيپالادىم. جارانىڭ ورنى شور بولىپ بىتكەن ەكەن. ء“وزىمىزدىڭ كوك بيە”, – دەپ بىلە قويدىم. موينىنان قۇشاقتاپ, ايمالاي باستادىم. مەنىڭ مۇنىما جىگىتتەر تاڭ قالىسىپ جاتىر. مەن ولارعا كوك بيەنىڭ جايىن ايتتىم.
كەشكە تاماقتان كەيىن سۇلۋ مۇرتتى جىگىت ماعان كەلىپ:
– جولداس كوماندير, سىزگە كوك بيەنىڭ 42-جىلعى ىستەرىن بايان ەتەيىن, تىڭداعىڭىز كەلە مە؟ – دەدى. مەن:
– ارينە, ايتىڭىز! – دەدىم. ول ءاڭگىمەسىن ايتا باستادى.
– ول كەزدە ءبىز ستالينگراد قالاسىنىڭ تۇبىندە ەدىك. مەن ءتۇنى بويى ۇيقى كورگەن ەمەسپىن. كوك بيەمەن الدىڭعى شەپتە تۇرعان زەڭبىرەكشىلەرگە سنارياد تاسۋمەن بولدىم. وزىڭىزگە بەلگىلى ستالينگراد جەرى تەپ-تەگىس, كوك دالا. سوندىقتان دا ءتۇن ىشىندە اتتاپ جولعا شىقساڭ, اداسىپ كەتەسىڭ. باراتىن جەرىڭدى, قايتاتىن ورنىڭدى تابا الماي, ابىگەر شەگەسىڭ.
مەن بىردە ءبىر اداسىپ كورگەن ەمەسپىن. ويتكەنى ارباعا سنارياد تيەپ بولىپ, كوك بيەگە: “شۋ!” – دەسەم, سالىپ وتىرىپ زەڭبىرەك تۇرعان جەرگە كەلەدى, سناريادتى ءتۇسىرىپ بولىپ: “ال كوك بيە, ۇيگە تارت!” –دەسەم, جەلە جورتىپ “ۇيگە” كەلەدى. كوك بيەنىڭ ارقاسىندا مەنىڭ دە بەدەلىم كوتەرىلە باستادى. كوك بيە ەكەۋمىز قيىنشىلىققا قاراماستان ءتورت زەڭبىرەكتى سناريادپەن ۇنەمى قامتاماسىز ەتىپ تۇردىق.
كوك بيە تالاي رەت ءولىم اۋزىنان قالدى. شىنىندا, ءوزىنىڭ “وق قاعارى” بار. قازىر ول ءبىزدىڭ بولىمدەگى ەڭ “كەكسە” جىلقى.
ستالينگرادتان كەيىن, كوك بيە زەڭبىرەگىن سۇيرەتىپ وسى مايدانعا كەلدى,– دەدى اڭگىمەشى جىگىت.
ەرتەڭىندە تاعى دا العا جۇردىك. كوك بيەگە قاراپ ەدىم, زەڭبىرەگىن سۇيرەتىپ, العا قاراي ارشىنداپ باسىپ بارادى ەكەن…
كوك بيە وسىدان كەيىن مەنىمەن بىرگە ۇزدىكسىز مايداندا بولدى. ول زەڭبىرەگىن سۇيرەتىپ دنەپر مەن ۆيسلانى, ودەر مەن ەلبانى كوكتەي ءوتتى. بەرليننىڭ كوشەسىن باستى, رەيحستاگتىڭ جانىنان ءوتتى.
بۇل جىلداردا كوك بيە ىسىلعان, سوعىستىڭ اۋىرتپالىعىن كوپ كورگەن “قارت” سولدات سياقتى ەدى. ول ۇشىپ كەلە جاتقان سنارياد پەن مينانىڭ جاقىن كەلىپ, بولماسا الىسقا بارىپ جارىلاتىنىن ءبىلەتىن ەدى. ەگەر جاقىن كەلىپ جارىلاتىنداي بولسا, جەلىپ بارىپ, تاساعا تۇرا قالاتىن ەدى. بۇل – بۇل ما, ول نەمىستىڭ جولعا كومگەن ميناسىن سەزەتىن. تالاي-تالاي قاۋىپتى جەردە ءوزىن ولىمنەن الىپ قالدى, ءبىزدى ساقتاپ قالدى. اسىرەسە, تۇندە جولعا شىققاندا كوك بيەنى ىلعي العا سالاتىن ەدىك. ول مينا كومگەن جەرگە جاقىنداپ كەلگەندە, جولدان بۇرىلىپ جونەيتىن ەدى. جىگىتتەر وعان “مينا ىزدەۋشى” دەگەن اتاق تا بەرىپ ۇلگەرگەن ەدى.
كوك بيە ۇشىپ كەلە جاتقان سامولەتتەن دە جاسىرىنا بىلەتىن. مىنانداي ءبىر وقيعا بولدى. ءبىر كۇنى ول توعان ىشىندەگى جوڭىشقالىقتا جايىلىپ ءجۇر ەدى, نەمىستىڭ ءۇش سامولەتى ۇشىپ كەلەدى ەكەن. كوك بيە سامولەتتىڭ ءدۇرىلىن ەستي سالا باسىن جەردەن ج ۇلىپ الدى. سامولەتكە قۇلاعىن تىگىپ قاراپ تۇردى دا, شابا جونەلدى, توعايعا بارىپ جوق بولدى. نەمىستىڭ سامولەتتەرى جاقىن جەردەگى ءبىر دەرەۆنيانى بومبىلادى دا, كەرى شاۋىپ كەتتى. سامولەتتەر كەتىسىمەن كوك بيە جايىلۋعا قايتا شىقتى. كوك بيەنىڭ بۇل قىلىعى بىزگە قاتتى ۇنادى.
سوعىس بىتىسىمەن كوك بيەنى ەلگە اتتاندىردىق. ول سوڭىنا ق ۇلىنىن ەرتە كەتتى. جانۋار مايداندا ءجۇرىپ, ەكى رەت ق ۇلىنداعان ەدى.
قازىر كوك بيە موسكۆا تۇبىندە بولار, الدە استراحان ماڭىندا بولار, كىم بىلەدى, ءوزىنىڭ كەگەنىندە جۇرگەن شىعار. قايدا جۇرسە, وندا ءجۇرسىن, ول – ايتەۋىر ەڭبەك مايدانىندا ءجۇر.
شىركىن, مالدى وسىرسەڭ, جىلقى ءوسىر! جايشىلىقتا – كۇش كولىگىڭ, تىنىسىڭ, سوعىس كۇنىندە – قولقاناتىڭ, قارۋىڭ…
الىشەر توقماعامبە ۇلى.
30 مامىر 2001 جىل.