ءار ۇجىمدا ەرەكشە بىر ادامدار بولادى. ولار سوندا تۇتقالى قىزمەتاتقارىپ, ۇجىمنىڭ سيپاتىنا قاراي ۇلكەن بىر شارۋانى جاپىرىپتاستاماعانمەن, ونداعى بارشا جۇرتتىڭ نازارىندا جۇرەدى. ۇجىم جايىنداسوز بولسا, ولاردىڭ اتتارى اۋىزعا ىلىنەدى. ولار اتالماسا, ۇجىمنىڭكەلبەتى كەمشىن سوققانداي كورىنەدى. گازەتىمىزدە 60-90-شى جىلداردا ەڭبەكەتكەن تاجىباي بيتاەۆ اعامىز سونداي ازامات ەدى. ۋاقىتىن ناقتىلاپوتىرعانىمىز – تاكەڭ ۋنيۆەرسيتەتتى بىتىرگەن سوڭ, 1962 جىلى وسىندا كەلدىدە, زەينەتكەرلىككە شىققان 1993 جىلعا دەيىن وسى جەردە وتىز جىلدان اساتاپجىلماي ەڭبەك ەتتى.
ءار ۇجىمدا ەرەكشە بىر ادامدار بولادى. ولار سوندا تۇتقالى قىزمەتاتقارىپ, ۇجىمنىڭ سيپاتىنا قاراي ۇلكەن بىر شارۋانى جاپىرىپتاستاماعانمەن, ونداعى بارشا جۇرتتىڭ نازارىندا جۇرەدى. ۇجىم جايىنداسوز بولسا, ولاردىڭ اتتارى اۋىزعا ىلىنەدى. ولار اتالماسا, ۇجىمنىڭكەلبەتى كەمشىن سوققانداي كورىنەدى. گازەتىمىزدە 60-90-شى جىلداردا ەڭبەكەتكەن تاجىباي بيتاەۆ اعامىز سونداي ازامات ەدى. ۋاقىتىن ناقتىلاپوتىرعانىمىز – تاكەڭ ۋنيۆەرسيتەتتى بىتىرگەن سوڭ, 1962 جىلى وسىندا كەلدىدە, زەينەتكەرلىككە شىققان 1993 جىلعا دەيىن وسى جەردە وتىز جىلدان اساتاپجىلماي ەڭبەك ەتتى.
وسى وتىز جىلدان اسا ۋاقىتتا ول تالاي باسشىمەن قىزمەتتەس بولدى. بارىنە جۇمىسى جاقتى دەمەيىك, ءبىراق, ەشقايسىسى دا ءتاجىباي اعامىزدان قۇتىلعىسى كەلگەن جوق. ءبارى دە تاكەڭنىڭ وسى ۇجىمنىڭ قادىرلىسى ەكەنىن ءبىلدى.
ۋنيۆەرسيتەتتى بىتىرە سالىپ كەلسە دە, بۇعان دەيىن ول ءبىراز ءومىردى كورىپ, ازامات بولىپ قالىپتاسىپ كەلگەن ەدى. ءومىردى كوردى دەگەندە, ءتاجىباي جاستايىنان جەتىم قالدى. اپكەسى امىركۇل مەن جەزدەسى ۇبايدانىڭ قولىندا ەركىن ءوسىپ, تۋىسقاننىڭ مەيىرىمى قانداي بولاتىنىن دا جەتە سەزىنگەن. ونىڭ ءومىرىنىڭ وسى ساتىنە توقتالىپ وتىرعانىمىز – ونىڭ شىعارماشىلىق قابىلەتى سول ءجاسوسپىرىم شاعىندا-اق اڭعارىلىپ, اۋىلدىڭ توي-تومالاعىندا كوزگە ءتۇسىپ, «اقىن بالا» دەگەنگە جاقىنداپ بارىپ, «ايتقىش بالا» اتانعان.
مۇنداي قابىلەت ونى ماقتاارال اۋداندىق «سوتسياليستىك ەڭبەك» گازەتىنە الىپ بارعان. بالكىم, كادرلاردىڭ تاپشىلىعىنان شىعار, 9 سىنىپتى بىتىرگەن ءتاجىباي, كەيبىر ۋنيۆەرسيتەتتى بىتىرگەندەردىڭ قولى جەتە بەرمەيتىن اۋداندىق گازەتتىڭ جاۋاپتى حاتشىسى قىزمەتىنە تاعايىندالدى. وندا ءۇش جىل جۇمىس ىستەپ, مەكتەپتى بىتىرمەسە بولمايتىنىن اڭعارعان ول قايتادان ونىنشى سىنىپتىڭ پارتاسىنا وتىردى. بۇل كەزدە ول كوكپ مۇشەسى بولاتىن. وقۋشى-كوممۋنيست. اتتەستات العان سوڭ, ءوزىن ءبىر جىل كۇتكەن اۋداندىق گازەتتىڭ جاۋاپتى حاتشىلىعىنا قايتا ورالعان.
بىراق ول مۇندا كوپ وتىرا المادى. سول زاماندا جاسى جەتكەن ازاماتتىڭ اسكەري بورىشىن وتەۋى – پارىز. تاكەڭ ونى, قالاي ەكەنىن كىم ءبىلگەن, ەكى جىلعا جەتكىزبەي وتەپ شىقتى دا, قايتا اۋدانعا ورالدى. ورالعاندا, وعان اۋداننىڭ قۇدىرەتتى مەكەمەسى, اۋپارتكوم قۇدا ءتۇسىپ, وزىنە نۇسقاۋشى ەتتى. بۇل جۇمىسقا ەندى ەتى ۇيرەنە باستاعاندا, اۋدان باسشىسى جاڭا قىزمەتكەرىن وزىنە شاقىردى: «نۇسقاۋشىلىققا ادام تابىلادى-اۋ, ال گازەتكە جاۋاپتى حاتشىلىققا ادام تابىلماي وتىر, نە ىستەيمىز؟» – دەدى. ەمەۋرىندى تۇسىنگەن پارتيا سولداتى: «بارامىز», – دەدى.
وسى ماماندىقتى قالاعان سوڭ, ونىڭ وقۋىن وقۋ كەرەكتىگىن ءتاجىباي انىق اڭعاردى. اڭعاردى دا, الماتىعا اتتاندى. جۇمىس ءوتىلى, تاجىريبە جەتەرلىك, اسكەرگە بارىپ كەلگەن, پارتبيلەت قالتادا – قازاق ۋنيۆەرسيتەتىنە, ونىڭ جۋرناليستيكا بولىمىنە الشاڭ باسىپ تۇسكەن سياقتى. تاكەڭنىڭ وسى ۋنيۆەرسيتەتتەگى وقۋى, ءومىرى دە ەرەكشە. ول جايىندا بىرگە وقىعاندار, بۇگىندە بەلگىلى قالامگەرلەر, بەلگىلى عالىمدار جىر عىپ ايتادى. ءسىرا, ول ۇزدىك وقي قويماعان. توپتىڭ ستاروستاسى بەدەلىن پايدالانىپ, ۇستازدارمەن ءتىل تابىسۋ ارقاسىندا قاجەتتى باعالاردى ءوزى عانا الىپ قويماي, باسقالارعا دا كومەكتەسكەن. «بيتاەۆتىڭ كوممۋنيزمىن» ءبىراز جۇرت بىلەدى. ءسىرا, دەكانات تا, ۇستازدار دا بىلسە كەرەك. ول كەزدە «ۇشكە» ستيپەنديا بەرمەيدى. ال ستيپەندياسىز ءبىراز ستۋدەنتتىڭ وقۋعا مۇرشاسى جوق. سوندا ستاروستا ءتاجىباي توپتاعى ستۋدەنتتەردىڭ ستيپەندياسىن ءبىر ورتاعا سالىپ, ونى توپتاعىنىڭ بارلىعىنا تەڭدەي ءبولىپ بەرۋگە كۋرستاستارىن كوندىرگەن ەكەن. «ءتاجىبايدىڭ ارقاسىندا وقۋ ءبىتىرگەنبىز» دەگەن ءسوزدى تالايدىڭ اۋزىنان ەستىگەنبىز. سونداي ءسوزدى بيىل مارقۇم بولعان بەلگىلى جۋرناليست, ادەبيەتشى, كومپوزيتور, كوپ جىلدار اۋداندىق گازەتتىڭ رەداكتورى بولعان اباي ەلىنىڭ بەلگىلى ازاماتى مەيرامبەك جانبولات ۇنەمى ايتار ەدى.
ءتاجىباي اعامىز «سوتسياليستىك قازاقستانعا» وسىدان تۋرا ەلۋ جىل بۇرىن وتىز جاسىندا وسىنداي ءومىر جولىنان ءوتىپ كەلگەن ەدى. وسىندا ءبىرجولا قالدى. ۇجىمنىڭ قادىرلى ادامى بولىپ ءومىر كەشتى. ونىڭ اتى اتالعاندا, جۇرەگىڭ ەلجىرەپ سالا بەرەدى.
ادەتتە ازامات تۋرالى ايتقاندا, الدىمەن ونىڭ قىزمەتىنە توقتالاتىنىمىز بار. تاكەڭدى قاتارداعى قىزمەتكەردىڭ ءبىرى بولدى دەسەك ءلازىم. كىشى ءتىلشى, ءتىلشى, اعا ءتىلشى دەيتىن ساتىدان ءوتىپ, ءبولىم مەڭگەرۋشىلىگىنە كوتەرىلدى. كەيدە ءبىر ساتى تومەندەگەن دە كەزى بولعان. رەداكتسيانىڭ ەڭبەكتورىسى دەگەن سيپاتتاما لايىق. ەرەكشە بەلسەندىلىك تانىتىپ, جۇرتتان اسىپ تا كەتپەس ەدى, جۇمىسىڭدى بوساڭسىتىپ جىبەردىڭ دەپ كەيىس ەستىگەن كەزى دە از.
جۋرناليستىك شىعارماشىلىعىنا كەلسەك, ونىڭ جازعاندارى وزىنە ۇقساس, قاراپايىم كورىنەر ەدى. كەڭەس قۇرىلىسى ءبولىمىن باسقارعان كەزىندە, دەپۋتاتتار تۋرالى وچەركتەر تسيكلىن جازعانى ەستە قالىپتى. ال ەڭبەكشى حاتتار ءبولىمىن باسقارعاندا, رەداكتسياعا كەلگەن حاتتار نەگىزىندە مولدىرەتىپ جازعان شاپ-شاعىن عانا ماقالالارى جۇرت نازارىن اۋدارار ەدى. بىردە «ومىردە نە بولمايدى» ايدارىمەن «295 قويىن قاسقىر «جەپ» كەتىپتى» دەگەن 100 جولدىق ماقالاسى ءبىراز دۇرلىكتىرگەن. قىزىلوردا وبلىسىنداعى «ارال» سوۆحوزىنىڭ شوپانى قويلىباي ەلدەسباەۆتىڭ وتارىنان ساناق كەزىندە 295 قوي كەم شىعادى. شوپان ونى قاسقىر جەدى دەيدى. ەندى سونىڭ ورنىن تولتىرۋ ءۇشىن ول كورشى «قاراقۇم» سوۆحوزىنىڭ شوپانى التىنبەك ايتىموۆكە بارىپ, «وتارىمنىڭ جارتىسىن قو-سىپ العانسىڭ» دەپ داۋ شىعارىپ, ونى مىلتىقپەن اتىپ, جارالاپ, 456 قويىن ايداپ الىپ كەتەدى. سونىڭ ءبارىن جۇيەلەي بايانداپ, تاكەڭ مىناداي سۇراق-قورىتىندى جاسايدى: «ەگەر ەلدەسباەۆتىڭ «قويلارىمدى قاسقىر جەپ كەتتى» دەگەنىنە سەنەتىن بولساق, وندا ول شوپان التىنبەك ءايتىموۆتى مىلتىقپەن اتىپ, نەگە ونىڭ 456 قويىن ايداپ اكەتىپ ءجۇر؟ ال, «ارال» سوۆحوزىنىڭ باسشىلارى ءبىر وتاردان 295 قويدى قاسقىر «جەپ» بىتىرگەنشە نە قاراپ جۇرگەن؟». بۇل سۇراقتارعا كەيىن ءتيىستى ادامدارعا قاتاڭ جازا قولدانۋ شارالارىمەن جاۋاپ بەرىلگەن.
تاكەڭنىڭ زەينەتكەرلىككە شىعار جىلى ونىڭ كىرىسپەسىمەن جارىق كورگەن «گەنەرال قويعان قۇلپىتاس» دەگەن ماقالا دا ايرىقشا اسەر قالدىرعان ەدى. گازەتتە تالدىقورعاندىق اۆتور ق.توكەن ۇلىنىڭ «گەنەرال قويعان قۇلپىتاس» دەگەن ماقالاسى شىعادى. وندا سوناۋ اشارشىلىقتا قۇربان بولعاندار زيراتىندا ءبىر گەنەرال اكەسىنە ارناپ قۇلپىتاس قويعانى ايتىلىپ, سول گەنەرالعا ىزدەۋ سالادى. ءتاجىباي اعامىز سول گەنەرالمەن كەزىگىپ, سول قۇلپىتاستىڭ قويىلۋ تاريحى تۋرالى ايتىپ, ماقالا جازىپ بەرۋدى وتىنەدى. وسىدان كەيىن ەلىمىز باستان كەشكەن اشتىق قاسىرەتىنىڭ تىكەلەي كۋاگەرى, وتستاۆكاداعى گەنەرال سىلامبەك شاكىمايت ۇلىنىڭ جان تەبىرەنتەرلىك ماقالاسى جارىق كوردى.
ءتاجىباي اعامىزدىڭ ەڭبەگى ەلەندى. وعان «قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن مادەنيەت قىزمەتكەرى» اتاعى بەرىلدى. جوعارعى كەڭەستىڭ گراموتاسىمەن, مەدالدارىمەن ناگرادتالدى. كەزەڭ-كەزەگىمەن بەرىلەتىن سىيلىقتاردان دا استە قۇر قالماس ەدى.
سويتسە دە, تاكەڭدى ەرەكشەلەندىرەتىنى – ونىڭ شىعارماشىلىعىنان بۇرىن ازاماتتىق كەلبەتى. ءتاجىباي اعامىز جۇرتتىڭ بارىنە جاقىن ەدى. ۇلكەنگە دە, كىشىگە دە. ونىمەن كەزىككەندە, ءبارى دە قايىرىلادى. سالەمى ءوز الدىنا, باسقالار ودان جاقسى ءبىر لەبىز كۇتەدى. ال تاكەڭدە ول قاشان دا دايىن, ەڭ بولماعاندا, ادەمى ءازىلىمەن كوڭىلدەرىن ءبىر جەلپىپ تاستايدى.
ۇلكەندەر دەگەندە, سول 60-شى جىلداردا رەداكتسيامىزدا ەسكىنىڭ كوزىندەي ءبىر شوعىر اعالارىمىز – گازەتىمىزدىڭ ارداگەرلەرى قابي مىڭجانوۆ, ابدىبەك نۇرماعامبەتوۆ, ساعات جۇماعازيەۆ, جەكەن جۇماحانوۆ, حايدار بايمۇحامبەتوۆ, ماعزۇم كوشەكوۆ, ءازىلحان نۇرشايىقوۆ, بەكدىلدا ابدۋلليندەر ەڭبەك ەتتى. ارقايسىسىنىڭ ورنى بار, كەيدە كىرپياز مىنەزى دە بار. ءتاجىباي اعامىز سول ارداقتىلارىمىز بەن كەيىنگى بۋىن اراسىنداعى التىن كوپىردەي ەدى. ءسويتىپ, جاستار جاعى اعا بۋىنمەن ءجىتى ارالاسىپ, ولاردىڭ ومىردە كورگەندەرىمەن قاۋىشىپ, ولجا تاۋىپ جاتاتىن.
ءسىرا, تاكەڭ ەشكىممەن جاۋلاسىپ ەمەس-اۋ, وكپەلەسىپ كورمەگەن شىعار. كەيدە وزىنەن كىشىلەردىڭ وعاش ىسىنە كەيىس بىلدىرەتىنى دە بولار ەدى, بىراق كوپ ۋاقىت وتپەي-اق ونىمەن كۇلكىلەرى جاراسىپ تۇرعانىن كورەر ەدىڭ. ونىڭ ءتىل تابىسپايتىن ادامى بولمايتىن. مىنەزدى اقىنىمىز مۇقاعالي ماقاتاەۆپەن رەداكتسيامىزدا بىرەر جىل ءبىر بولمەدە قىزمەت ەتكەن. ءشاي دەسپەگەن كورىنەدى.
جاستار جاعى تاكەڭمەن قالجىڭى جاراساتىن قۇرداستاي ەدى. ءمىنەزىنەن عوي. جاستاردىڭ قۋانىشى, توي-تومالاعى بولسا, ورتاسىندا اعامىز جۇرەتىن. جاي ءجۇرمەيدى, نارتايدىڭ ماقامىنا سالىپ, ايتپەسە, حالىق اندەرىنىڭ اۋەنىنە ءوزىنىڭ جانىنان شىعارعان ءسوزدەرىن قوسىپ, تويدىڭ شىرايىن كىرگىزەر ەدى. «قاسقا ءتوس قۇنانىم-اي, كولحوزدىڭ ورىندايىق پلانىن-اي» دەگەن ءان قايىرماسىن ءتاجىباي اعامىزبەن قىزمەتتەس بولعان ادامداردىڭ ءبارى بىلەدى.
كەيدە ونىڭ وسىناۋ ونەرپازدىعى دا, ەرەكشە مىنەزدەرى دە ۇجىمنىڭ شەڭبەرىنەن اسىپ, باسقالارعا دا بەلگىلى بولىپ جاتاتىن. ءالى ءتاۋەلسىزدىككە قولىمىز جەتپەگەن, پارتيانىڭ قۇرساۋى اعىتىلا قويماعان 1989 جىلى گازەتىمىزدىڭ 70 جىلدىعى اتاپ ءوتىلدى. نەگىزىنەن, زيالىلار, الماتىنىڭ كوزگە ىلىنەر بەلسەندى قاۋىمى م.اۋەزوۆ تەاترىنا جينالعان. سوندا گازەتتىڭ ءبىراز قىزمەتكەرى ماراپاتتالدى. اراسىندا ءتاجىباي بيتاەۆ اعامىز دا بار. «قازاقستاننىڭ ەڭبەك ءسىڭىرگەن مادەنيەت قىزمەتكەرى» اتاعى مەدالى مەن كۋالىگىن الىپ تۇرىپ, ءوزىنىڭ راحمەت ءسوزىن نارتايدىڭ ماقامىنا سالىپ, بۇكىل تەاتردى دۇرىلدەتىپ انمەن جەتكىزگەن. ءسوزى – وزىنىكى. بۇل ستسەناريدە جوق. اعامىز جينالىس بارىسىندا ستسەناريدى وزگەرتكەن. ول كەزدە وزگەرتۋگە بولمايتىن. ونى حالىقتىڭ قولداعانى قۇتقاردى. جۇرت دۋ قول شاپالاقتاپ, قۇرمەت كورسەتتى. ءايتپەسە, كەيىن تاياق جەۋى دە مۇمكىن ەدى-اۋ… تاكەڭنىڭ مۇنداي توسىن ارەكەتتەرى, توسىن مىنەزدەرى كوپ بولۋشى ەدى. كەيدە جوعارىدان تۇسكەن تالاپقا ساي رەسمي جينالىس ءوتىپ, سوندا سىرەسكەن احۋال جۇرتتىڭ ەڭسەسىن باسىپ تۇرعاندا, ءتاجىباي اعامىز باسشىلارعا ورىنسىزداۋ كورىنەتىن ءبىر قالجىڭدى ايتىپ جىبەرەتىن دە, جۇرتتى ءدۇر ءسىلكىندىرەتىن. احۋال وزگەرەتىن, ەڭسە كوتەرىلەتىن. كەيىن ودان ءسوز ەستىپ قالۋ ءمۇمكىندىگىن دە اعامىز جاقسى ءبىلەتىن.
حالقىمىزدا «ءازىلىڭ جاراسسا, اتاڭمەن وينا» دەگەن ماتەل بار, ونى تاكەڭە قاراتىپ, «ءازىلىڭ جاراسسا, بالاڭمەن دە وينا» دەپ ءتۇرلەندىرۋگە بولار ەدى. بۇل كىسىنىڭ قالجىڭ-ءازىل ايتپايتىن ادامى بولماس ەدى. ەشكىم ونى ارتىق كورمەيتىن. ويتكەنى, ونىڭ استارىندا ىزگى كوڭىلدىڭ يىرىمدەرى جاتۋشى ەدى. ونىڭ ازىلدەرىن بالا دا, باستىق تا كوتەرەتىن.
تاكەڭنىڭ ازىلدەرىنىڭ ءبىرازى جۇرتقا تانىس. ونى كۋرستاسى, بەلگىلى قالامگەر بەكبولات ادەتوۆ, قالامداس ىنىلەرى ءادىل دۇيسەنبەك, جانات ەلشىبەك رەتى كەلگەندە جازىپ ءجۇر. ال جازىلماعانى قانشاما! ءوزى تانيتىنداردىڭ ىشىندە تاكەڭنىڭ ءازىلگە قوسىپ, كۇلدىرمەگەنى جوق شىعار-اۋ. ودان باستىقتار دا, بالالار دا قۇر قالماعان.
بىردە گازەتىمىزدىڭ باس رەداكتورى بالعابەك قىدىربەك ۇلى ۇجىمنىڭ ادەتتە مەرەكەگە وراي شىعاتىن «قىزىل قالام» قابىرعا گازەتىن وقىپ, ك ۇلىپ تۇرىپ, ءبىر تۇسىندا رەسمي تالاپ تۇرعىسىنان ەسكەرتۋ ايتادى. سوندا تاكەڭ (ول «قىزىل قالامنىڭ» رەداكتورى): «اركىم ءوز گازەتىن قالاي شىعاراتىنىن ءوزى بىلەتىن شىعار, ءبىز ءسىزدىڭ «سق»-نى قالاي شىعاراتىنىڭىزعا ارالاسپايمىز عوي», – دەگەندە سوندا تۇرعانداردىڭ ءبارى كۇلگەن. باكەڭ دە كۇلگەن. جۇرت اعامىزدىڭ سونداي قالجىڭىن ۇناتاتىن.
ول قالجىڭ ايتقاندا, ايتقان ادامىن تۇقىرتۋ ءۇشىن ەمەس, كوڭىلىن ءوسىرۋ ءۇشىن, ءبىر قولايسىزدىقتان اراشالاۋ ءۇشىن ايتاتىن. بىردە رەداكتسيانىڭ ءبىر توپ قىزمەتكەرى جوعارعى مەكەمەگە بارىپ, وزىمىزگە بەرىلگەن ناگرادالارىمىزدى الىپ قايتتىق. بىرەۋ مەدالىن, بىرەۋ گراموتاسىن دەگەندەي. بىزگە جوعارعى كەڭەستىڭ قۇرمەت گراموتاسى, ال تاكەڭە جاي گراموتا تيگەندە, ءبىرشاما قىسىلدىق. سونى اڭعارعان اعامىز: «كانى, نە ايىرماشىلىعى بار ەكەن, كورەيىكشى», – دەدى. گراموتالاردى سالىستىرىپ تۇرىپ: «ونشا ايىرماشىلىق جوق ەكەن عوي, قۇرمەتتىسى – قىزىل, جايى كوك ەكەن, جانۇزاققا (سۋرەتشى قۇرداسى) قىزىلعا بوياتىپ الامىن عوي», – دەپ ءبارىمىزدى دۋ كۇلدىردى. ۇستىمىزدەن ءبىر جۇك تۇسكەندەي بولدى.
جۇرتتى سوزىمەن, ازىلىمەن جادىراتىپ جۇرەتىن ءتاجىباي اعامىز ارامىزدا جۇرگەندە, بۇگىن ونىڭ 80 جىلدىق مەرەيتويىن وزىمەن بىرگە دۇرىلدەتىپ وتكىزەر ەدىك-اۋ دەرسىڭ. ويتكەنى, ونى بىلەتىن ادامدار وعان اق تىلەگىن ايتپاي تۇرا الماس ەدى. ونىڭ جارقىن بەينەسى ونى بىلەتىندەردىڭ جۇرەگىندە قالعان.
ماماديار جاقىپ,
«ەگەمەن قازاقستان».