قۇدامىز ەدى. اتا جولىمەن باس تاباققا ىلىككەنبىز. بىزدەن باسقاسى جەتپىس-سەكسەندى القىمداپ قالعان اقساقالدار, اراسىندا زامانىندا اۋدان, وبلىستاعى الدەنەشە سالانىڭ ەكى تىزگىن ءبىر شىلبىرىن قولعا ۇستاعان, بۇل كۇندە جالپاق جۇرتقا اقىل ايتىپ جۇرگەن ابىزدار دا بار.
جايعاسىپ وتىرعان سوڭ كوپ كۇتتىرمەي تاباق تا جەتكەن. انىعىندا استاۋ. كادىمگى ساۋ قايىڭنان شاپقان, ەكى شەتىندەگى ەرنەۋىنەن ەكى جىگىت ارەڭ كوتەرىپ اكەلگەن استاۋ. جىلقى ەتى ەكەن. استاۋدىڭ جارىم جارتىسىن قىرتىسى قالىڭ ومىرتقا الىپ جاتىر. جازدا اۋزىڭا تيە بەرمەيتىن جەڭسىك اس جال-جايا دا, جەڭدى بىلەكتەي قارتا دا وسىندا. تۋىرىلىپ جاتقان تۇتاس قازى ءۇش ەلى. قوي ەتىن ارالاستىرىپتى. تۇتاس سۇبە, ەتى مول توقپان جىلىك. مول استاۋدا, ءبارىنىڭ ۇستىندە قويدىڭ باسى.
اقساقالداردى اۋرە ەتپەيىن دەدى مە, الەڭكەدەي جالانعان جاس جىگىت كەلىپ ەت تۋراي باستادى. الدىمەن قولىنا باستى ۇستادى. توڭىرەگىن بارلاي قاراپ ويلانىپ تۇردى دا, باستى جەكە ىدىسقا سالىپ, قاق توردەگى جاسى دا, جولى دا ۇلكەن اقساقالدىڭ الدىنا قويدى. ء«جون بىلەتىن جىگىت ەكەن» دەدىك ىشىمىزدەن. اقساقال ءتىسى قاعىلعان, ۇيىتىلگەن, قۇيقاسى اپپاق بولىپ تازارتىلعان, ۋىلجىپ پىسكەن باستى جاڭا كورىپ وتىرعانداي ۇڭىلە قاراعان, سودان سوڭ وزىنەن كەيىنگى ەل اعاسىنىڭ الدىنا ىسىردى. الگى ادام ۇمسىنىپ بارىپ, ىدىستاعى باستى الدى دا وزىنەن تومەن وتىرعان قاراساقالدىڭ الدىنا قويدى. قاسيەتىنىڭ كەمىگەنىنە وكىنگەندەي باس شىركىن باسى اينالىپ, دوڭگەلەك ۇستەلدى ءبىر اينالىپ شىعىپ, بوساعاعا جەتۋگە شاق قالدى.
ەرتەرەكتە باس – قاسيەت, قۇرمەت پەن قوشەمەتتىڭ بەلگىسى ەدى. باس تيمەگەندەر وكپەلەيتىن. جولى مەن ءجونى كەلىپ تۇرعاندا, باس تيمەسە ات-شاپان ايىبىڭدى تارتاتىنسىڭ. قازىرگىنىڭ باس ۇستايتىندارى, نەگە ەكەنىن كىم ءبىلسىن, ات تونىن الا قاشادى. وسى ارادا زەرەندى اۋدانىنىڭ كوكتەرەك اۋىلىندا ءدام ۇستىندە بولعان وقيعا ەسىمە تۇسكەنى. وسى اۋىلدا تۋىپ-وسكەن, قازاقى ءتالىم-تاربيە, ءجون-جوسىقتى اۋىل شەتىندەگى اۋليەبۇلاقتىڭ ءمولدىر سۋىنداي سىڭىرگەن كارل الەكساندروۆيچ گەرمانيادان كەلىپتى. ءتورت-بەس جىل بۇرىن كوشىپ كەتكەن ەكەن. تۋعان جەرىن, وسكەن ورتاسىن, كوكتەرەكتىڭ كوپ كورىم جۇرتىن ساعىنعان! وندا دا ءدال وسىلاي قوي سويىلىپ, داستارقان جايىلىپ, باس تارتىلىپ ەدى. اڭگىمەنىڭ اۋجايىنان ۇققانىمىز كارل اتانى اۋىل بولىپ قۋانا قارسى العان, ءبىر كەزدە ۇزەڭگى قاعىستىرىپ بىرگە جۇرگەن ەلدەگى اعايىن ءبىر-ءبىر توقتىلارىن جايراتىپ تاستاپ, باس مۇجىتكەن. وسى جولى دا قۇرمەتتىڭ بەلگىسى – باس كارل اقساقالعا ءتيدى. كارل اقساقال الگى باستى ساعىنىشتىڭ ۋىتىنان دىرىلدەگەن ساۋساقتارىمەن ايالاي, ايمالاي ۇستاپ, قولىنداعى ءمۇيىز ساپتى باكىسىمەن ءبىرىنشى وڭ قۇلاعىن كەستى. مايلى قۇلاقتىڭ تۇبىنەن تاقاماي, قۇيقانىڭ قۇنارلى تۇسىن مولىنان قامتىپ, جاپ-جالپاق الاقانىنا تولتىرا سالىپ الدى دا, تومەنگى تاباقتا وتىرعان ءجاسوسپىرىمدى شاقىرىپ الىپ قوس ۋىسىن تولتىرا سالىپ بەردى.
– الىستاعى اعايىن تۋرالى جاقسى حابار ەستي ءجۇر, – دەدى تۋعان-جەرىن ساعىنىپ كەلگەن اقساقال.
مۇنان سوڭ باستىڭ ءدال ماڭدايىنان انىق ءۇش ەلىدەي كەسىپ العان. بۇل سىباعانى ەلگە يە بولىپ جۇرگەن ازاماتقا تاپسىردى.
– وسى ەلدىڭ ەندىگى يەسى ءوزىڭسىڭ عوي. ەگىنىڭ شىعىمدى, مالىڭ توق بولسىن شىراعىم. ءاردايىم ماڭدايىڭ جارقىراپ ءجۇرسىن, – دەدى اقساقال.
باستىڭ ماڭدايىنان مولىنان كەسىپ العان, الاقانداي مايلى قۇيقا ەل يەسىنىڭ ۋىسىنا كوشكەن. كەلەر كەزەكتە وتكىر باكى قىرتىستانا دوڭكەيگەن جەلكەگە اۋىسقان. تاعى دا – ۋىس تولتىرعان ىرىزدىق. بۇل جولى كوپتى كورگەن كارل اعا اتاۋلى سىباعاسىن ۋچاسكەلىك ينسپەكتورعا جولدادى. ءازىل-شىنىن ارالاستىرىپ ءتىل قاتقان:
– وسى اۋىلدىڭ قورعان ايبارى ءوزىڭسىڭ عوي. جەلكەڭ كۇجىرەيىپ ءجۇرسىن, – دەپ ىزگى تىلەگىن بىلدىرگەن.
وزىمەن قاتار وتىرعان قارتقا ۇرتىنان كەسىپ, سىباعاسىن ۇسىندى. جاي بەرگەن جوق, تاعى دا اتاپ, ايتىپ بەردى.
– وسى كوكتەرەكتىڭ دالاسىندا ەكەۋمىزدىڭ تابان ءىزىمىز, ماڭداي تەرىمىز قالىپ ەدى. ءوزىڭ بىلەسىڭ عوي. بالالار بۇيىرلەپ بولماعان سوڭ بابالار قونىسىنا اتتاندىم. گەرمانيادا قۇستىڭ سۇتىنەن باسقانىڭ ءبارى بار, مۇمكىن شىنداپ ىزدەسە ول دا تابىلاتىن شىعار. جالعىز جوعى – وزدەرىڭ. كەلىن-كەپشەككە سىيلى بولىپ, قالعان عۇمىرىڭدا ۇرتىڭ مايعا تولىپ ءجۇرسىن.
ءدال وسى ساتتە كارل اقساقالدىڭ ساۋلەسى كەمىگەن جانارىنا ءمولدىر تامشى ءىلىنىپ قالدى. قوناعاسى ۇستىندە كوڭىلىن كوتەرەيىن دەدى مە, توردەگى ءتامام جۇرتتى اۋزىنا قاراتقان ءبىر اقساقال:
– توركىنىڭە ساعىندىرماي جىل سايىن كەلىپ تۇرساڭشى, – دەپ زامانداسىنا قالجىڭداي ءتىل قاتقان.
– كەلەمىن, – دەدى كارل اعاي ج ۇلىپ العانداي, – كەلگەن سايىن قويىڭدى سويىپ, قولىڭدى قۋىسىرىپ قارسى الاسىڭ با؟
– ارينە, – دەدى, الگى زامانداسى.
ءتىل قاتىسۋدان سوڭ كارل اعاي باستان جاقتى ايىرىپ, ءتىلدى تۇبىمەن قوسا سۋىرىپ العان. سودان سوڭ الگى زامانداسىنا ۇسىندى.
– مىنا ءتىلدى ساعان بەرەيىنشى, كارل قۇرداسىڭ تۋرالى ايتقان كەزدە ءتىلىڭنىڭ مايى تامىپ تۇرسىن.
ەت ءپىسىرىم ۋاقىت وتىرعاندا ءبىر باستى ءجون-جورالعىسىمەن, ەشكىمنىڭ كوڭىلىن قالدىرماي ءبولىپ بەرگەن كارل اقساقال سوڭىندا باپتاپ ميپالاۋ جاساعان. ءوزى ءدامىن تاتىپ كوردى دە, ەتەك جاقتا وتىرعان نەمىس قايناعالارىنىڭ تۋعان توپىراققا ورالعان ساپار قۋانىشىنا ورتاقتاسا كەلگەن كەلىن-كەپشەگىنە ۇسىنعان. ەت ءپىسىرىم ۋاقىت وتىرىپ ءوزىمىز كۇندە ۇستاپ جۇرمەسەك تە, ۇستاعاندارمەن تالاي تاباقتاس بولعان قاراقان باسىمىز كارل اقساقالدان كوپ نارسە ۇيرەندىك. سول جولى اقساقال ايتىپ ەدى:
– قازاقتىڭ باس تارتۋى الدىمەن – قاسيەت, قۇرمەت دەگەن ول. – مۇنداي جورالعى جەر بەتىندەگى ەش ۇلتتا جوق.
بۇگىنگى جيىندا باستان قاشقان اقساقالداردىڭ كەيپىن كورىپ وتىرىپ, ەسىمە كارل اعامنىڭ تۇسكەنى.
بايقال ءبايادىل,
«ەگەمەن قازاقستان»