كەگەن ورمانى – تابيعاتتىڭ قورعانى

وسىنداعى جالاڭاش ورمان بولىگىنە قاراستى 54 گەكتار جەردى تۇقىمباق الىپ جاتىر ەكەن. ايگىلى شرەنك شىرشا­­­­لارى قورشاعان ورتاعا ءسان بەرگەن ايماقتا نەگىزىنەن تۇقىمدىق شىرشا كوشەتتەرى وسىرىلەدى. اۋماعى 2,5 گەكتار جەر 3 ميل­­ليونعا جۋىق بالعىن شىرشا كوشەتتەرىنە تۇنىپ تۇر. شارۋا­شىلىقتىڭ جۇمىسشىلارى وسى كوشەتتەردى بالاشا ماپەلەپ كۇ­تىپ-باپتاۋمەن اينالىسادى. كو­شەت ءوسىرۋدى جاۋاپتى جۇمىس قا­نا ەمەس, وتباسىلىق داستۇرگە اينالدىرعان ناعىز ورمانشىلار دا وسىندا ەكەن. جۇمابەك انەپياەۆ, مايرا قۇتتىعاەۆا, مۇحيت يساەۆ, ءاليا وسپانباەۆا, قۋانىش ىسقاقوۆ, جۇماحمەت سەيداليموۆ, كۇمىس الجانباەۆا سەكىلدى كوشەت كۇتۋشىلەردىڭ ماڭ­دايتەرى تامعان توپىراققا وسكەن كوشەت ءتۇبى ماۋەلى اعاشقا اينالاتىنىنا سەنەسىڭ. جالاڭاش ورمانشىلىعىنىڭ جۇمىستارىنا وسىندا ورمانشى بولىپ جۇمىس ىستەيتىن داۋرەن دوسايبەكوۆتەي ءبىلىمدى, تاجىريبەلى ازامات باسشى­لىق جاسايدى. مۇندا ورمان تۇ­قىم­باعىنىڭ شەبەرلەرى ماناس تورەحانوۆ, اسلان سابىربەكوۆ جانە وزات ورمان كۇتۋشىسى ءابدۋالي قاسەنوۆ­تىڭ ەڭبەكتەرى ەرەن.

– بيىل جالاڭاش ورمان بولى­گىنە قاراستى 17 گەكتار جەرگە 68 مىڭ ءتۇپ جاس كوشەت ەگىلدى. نە­گى­زىنەن شرەنك شىرشاسى مەن قا­راعاي كوشەتىن وتىرعىزدىق. جالپى 170 گەكتارداعى جاس كو­شەتتەر كۇتىپ-باپتالۋدا. ونىڭ سىر­تىندا ورمان القاپتارىن تولىقتىرۋ ءۇشىن دە جۇمىس جاساۋ­دامىز. اۋماقتاعى 11 گەكتارعا بارلىعى 30 مىڭ ءتۇپ شرەنك شىر­شاسى, 2200 ءتۇپ قاراعاي, 200 ءتۇپ الما جانە 200 ءتۇپ باسقا دا اعاشتاردىڭ كوشەتتەرى ەگىلگەن, – دەيدى كەگەن ورمان شارۋاشىلىعى مەكەمەسىنىڭ ديرەكتورى ايبولات سولتانعازيەۆ.

جالاڭاش ورمان بولىگىنە قا­راس­تى تۇراقتى تۇقىمباقتا ەل­دىڭ سۇرانىسىنا ساي ءتۇرلى اعاشتار, جەمىس اعاشتارى دا وسىرىلەدى. المانىڭ جانە كوگىلدىر شىرشانىڭ الەمىن كورگەندە كوڭىلىڭىز كوتەرىلىپ سالا بەرەدى. جىل بويى ءوڭىن بەرمەيتىن, ادەمى ءيىسىن اڭقىتىپ تۇراتىن ارشانىڭ دا كوشەتتەرى بار. 

– ءتورت جىل تۇراقتى جانە ۋاقىت­شا تۇقىمباقتاردا وسىرىلگەن شىرشا كوشەتتەرى ودان سوڭ قا­زىلىپ الىنىپ, ورمان قورلارىن كو­بەيتۋ ماقساتىنا جۇمسالىپ وتى­رادى. بيىلعى جىلى تە­مىر­­لىك ورمانشىلىعىنداعى ۋا­قىت­شا تۇقىمباقتان شرەنك شىر­شاسىنىڭ 4 جىلدىق ەكپە كو­شەتىنەن 200 مىڭ ءتۇپ, ءدال وسى جا­لاڭاش ورمانشىلىعىنىڭ تۇراقتى تۇقىمباعىنان 147 مىڭ ءتۇپ بارلىعى 347 مىڭ ءتۇپ قا­زىلىپ الىنىپ, ورمان قو­رىن كوبەيتۋگە جۇمسالدى, – دەپ اڭگى­مەسىن جالعاستىردى باس ورمانشى. 

سوندا ورمانشىلاردىڭ بالاشا باعىپ وسىرگەن كوشەتتەرى قاي­دا كەتەدى دەگەن ساۋال تۋىنداي ما؟ نەگىزىنەن وبلىستىڭ تابيعي رە­سۋرس­تار جانە تابيعاتتى پايدالانۋدى رەتتەۋ باسقارماسىنا قا­راستى نارىنقول, شەلەك, ۇيگەنتاس, الاكول, جوڭعار, ۇي­عىر جانە تالدىقورعان ورمان شارۋاشىلىعى مەكەمەلەرىنە جىبەرىلەدى ەكەن. مۇنان بولەك كەگەن ورمان شارۋاشىلىعى مەكە­مەسى جىل سايىن كوكتەم ماۋسىمىندا تۇتاس ەل اۋماعىنان تۇسكەن سۇرانىس بويىنشا شرەنك شىرشاسىن, قاراعاي جانە تال-تەرەك, الما, ارشا اعاشتارىنىڭ كوشەتتەرىن دايىندايدى. مى­سالى, بيىل ءتۇرلى مەكەمەلەرگە 574 ءتۇپ شرەنك شىرشاسى مەن 151 ءتۇپ قاراعاي كوشەتى بوساتىلعان. ورمان كۇتۋشىلەرى وتىراتىن قىز­مەتتىك ۇيلەردىڭ اۋلاسىنا 387 ءتۇپ شرەنك شىرشاسى, 168 ءتۇپ قاراعاي وتىرعىزىلعان. 

جالپى كەگەن ورمان شارۋا­شى­لى­عى مەكەمەسى بويىنشا جىل سايىن 17 گەكتار جەرگە شىرشا كوشەتى ەگىلەدى. بۇل شىرىگەن, پاي­داعا جارامايتىن, جەمىس بەر­مەيتىن اعاش تۇپتەرىنىڭ ورنىن الماستىرىپ, تابيعاتتىڭ اسەم كوركىنە نۇقسان كەلتىرۋدىڭ الدىن الادى. ال شىرىگەن اعاش اي­نالاداعى اۋىلدىڭ ادامدارى ءۇشىن دايىن­ وتىن. بيىل ورماندى ءشىرىندى اعاش­تار مەن بۇتاقتاردان تازارتۋ ماق­ساتىندا 1561 تەكشە مەتر وتىن­د­ىق اعاش جينالعان. 

– جالپى وسى جىل ورمانشىلار ءۇشىن قولايلى بولدى. وڭى­رىمىزدە بىردە-ءبىر ءورت وقيعاسى تىر­كەلگەن جوق. بۇل جاس وسكىن اعاش­تىڭ بوي الىپ, ب ۇلىنبەي ءوسۋى ءۇشىن قولايلى-اق. مۇنان بولەك ورمان­شىلاردىڭ ەڭبەكاقىلارى كوتەرىلۋدە. جۇمىس وڭاي ەمەس. ورمانشى بولۋعا تابيعاتتىڭ ءتىلىن بىلەتىن, قورشاعان ورتانى جان-تانىمەن سۇيەتىن ادام عانا تاۋە­كەل ەتەدى. ەندى ەڭبەكاقىنىڭ ءوسۋى ورمانشىلاردىڭ جۇمىسىن شيراتا تۇسەتىنىنە سەنىمدىمىن, – دەيدى بىزگە كەگەن ورمان شارۋا­شىلىعى مەكە­مەسىنىڭ ديرەكتورى ايبولات سول­تانعازيەۆ.

ايتپاقشى ۇشى-قيىرى جوق ۇلى دالا تۋرالى ماقتانىشپەن ايتقاندا, ەل اۋماعىندا ورماندى القاپتىڭ كولەمى ازداۋ ەكەنىن ەسكەرۋىمىز كەرەك. مىسالى, قا­زاق دالاسىنىڭ 4,2 پايىزىن عانا ورماندى اۋماق قۇرايدى ەكەن. بۇل شامامەن الەمدە تو­عى­­زىن­شى ورىن الاتىن جەر كول­ەمى­نىڭ 11,5 ميلليون گەكتارى عانا. دە­مەك, ورمان القابىن كوز­دىڭ قارا­شىعىنداي قورعاپ, ورمانشى ەڭبە­گىنىڭ ەرلىككە پارا-پار ەكەن­دى­گىن ەستەن شىعارماي ءجۇرۋى­مىز كە­رەك. 

قالماحانبەت مۇقامەتقالي,

«ەگەمەن قازاقستان»,

قانات ءبىرجانسال,

جۋرناليست

الماتى وبلىسى,

كەگەن اۋدانى