الىستى جاقىن, جاقىندى دوس ەتكەن قارىم-قاتىناستار

سىرتقى ساياسات قادامدارى

قازاقستاننىڭ ءوتىپ بارا جاتقان جىلداعى سىرتقى ساياساتى 2010 جىلعى بۇكىلالەمگە بەيبىتشىل ەل, ىقپالدى ءارى بەدەلدى ارىپتەس رەتىندە ەقىۇ-عا توراعا بولۋى مەن ونىڭ 11 جىل بويى وتپەگەن ءسامميتىن وتكىزۋ ارقىلى ۇلكەن تابىسقا قول جەتكىزگەن اسەرىنەن ارىل­ماعان جوعارى لەپتە جۇرگىزىلدى دەپ ايت­ساق ارتىق ەمەس شىعار. بۇكىلالەمدىك ىنتىماق پەن بەيبىتشىلىككە ۇلەس قوس­قان ەل رەتىندە قازاقستاننىڭ قادام­دارى 2011 جىلى باتىل, سوزدەرى ءوتىمدى دە سالماقتى, ويلارى اشىق, پىكىرلەرى وتكىر كورىنگەنىن جانە ونىڭ حالىق­ارالىق ساياساتتىڭ بەدەلدى ويىنشى­لا­رىنىڭ بىرىنە ابدەن اينالعانىن الەم­نىڭ ازۋىن ايعا بىلەگەن تالاي ساياسي ساراپشىلارى اتاپ ءوتتى. ولار قازاق­ستاننىڭ بۇل ساناتقا ىلەگۋى ەۋروپا مەن ازيانىڭ ورتالىعىندا, حالىقارالىق قاتىناستاردىڭ اسا ءىرى قاتىسۋشىلارى قىتاي مەن رەسەيدىڭ ورتاسىندا ورنا­لاس­قاندىعى عانا ەمەس, الەم قاۋىم­داس­تىعىنىڭ مۇددەسىن كوزدەۋمەن تانىلعان حالىقارالىق بەلسەندى ىستەرى مەن باس­تامالارى, سونىمەن بىرگە پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جەكە بەدە­لىنىڭ ۇلەسى ەكەندىگىن اتاپ وتۋدە. دەگەنمەن, قازاقستاننىڭ پايدالى قازبالار مەن تابيعي رەسۋرستارعا باي ەكەندىگىنىڭ حالىقارالىق ساياسي رەيتينگىنىڭ ارتۋى­نا يگى ىقپال ەتەتىنىن ءجيى ايتۋشىلار دا از ەمەس. «بۇگىنگى كۇنى ءبىزدىڭ ەلىمىز ەڭ وزەكتى دەگەن الەمدىك پروبلەمالاردى شەشۋگە جانە الەمدىك جاڭا ءتارتىپتى ورناتۋعا بەلسەنە قاتىسۋدا. حالىق­ارا­لىق ارەنادا قازاقستان تۇراقتىلىقتىڭ وشاعى, مەملەكەتتىڭ سەرپىندى جانە ءور­كەندى دامۋ ۇلگىسى رەتىندە قابىلدانا­دى» دەيدى سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ەرجان قازىحانوۆ ءوزىنىڭ «ورناتۋ, جاساۋ جانە دامۋ جولى» اتتى قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتىنا – 20 جىل تولۋىنا بايلانىستى ماقالاسىندا. («ەگەمەن قازاقستان», 16 قاراشا 2011 جىل). ايتا كەتەتىن ءجايت, ەلباسى نۇر­­­سۇلتان نازارباەۆ ءوزىنىڭ 2011 جىلعى 11 ساۋىردەگى جارلىعىمەن ەرجان قازى­­حا­نوۆتى سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ەتىپ تاعايىنداعان ەدى. اتالمىش ماقالا­سىن­دا ە.قازىحانوۆ بۇگىنگى كۇنى قازاق­­­ستاننىڭ 138 مەملەكەتپەن ديپلوماتيا­لىق قاتىناس ورناتقانىن, سونىڭ ىشىندە 70-تەن ارتىق ەلدە ديپلوماتيالىق ميسسيا اشقانىن دا اتاپ ءوتتى. ال قا­زاق­ستاندا 107 شەت مەملەكەت پەن حالىق­ارا­لىق ۇيىمداردىڭ وكىلدىكتەرى اشىل­عان ەكەن. وسى ۋاقىتقا دەيىن قازاقستان شەتەلدەرمەن مەملەكەتارالىق, ۇكىمەت­ارا­لىق جانە ۆەدومستۆوارالىق دەڭگەيدەگى 3 مىڭنان استام حالىقارالىق كەلىسىمدەرگە قول قويعان. سونىڭ ىشىندە بۇل ءۇردىس 2011 جىلى دا جالعاسىن تاپتى. سونداي-اق 2011 جىلعى سىرتقى سايا­سات­تاعى باسىمدىقتىڭ ءبىرى قازاقستاننىڭ يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمىنا (استانادا بولعان 38-ءشى سەسسيادان باستاپ ۇيىم يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمى دەپ اتالدى) توراعالىعىنا ارنالدى. جىلدىڭ باسىندا-اق قازاقستاننىڭ وسى ۇيىمعا توراعالىق ەتۋىنە بايلا­نىستى اقش پرەزيدەنتى ب.وبامانىڭ يكۇ-داعى ارناۋلى وكىلى راشاد حۋسەين كەلىپ, سول كەزدەگى سىرتقى ىستەر مينيس­ترى قانات ساۋداباەۆپەن كەلىسسوزدەر جۇرگىزگەن. باق-قا بەلگىلى بولعان ءما­لىمەتتەرگە قاراعاندا تاراپتار قازاق­ستان توراعالىعىنىڭ تابىستى بولۋ شارالارىن قاراستىرعان. سونىڭ ىشىندە يسلام الەمى مەن باتىس اراسىنداعى ءوزارا تۇسىنىستىك پەن ديالوگتى نى­عاي­تۋ­داعى ورتاق تالپىنىستاردىڭ شەڭبەرىن­دە­گى ىنتىماقتاستىق ماسەلەلەرىن تالقىلاعان. قازاقستان استانادا 28-30 ماۋسىم ارالىعىندا بولعان يىۇ سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى كەڭەسىنىڭ 38 سەسسياسىنان ۇيىمعا توراعالىق ەتۋدى باستادى. وندا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءسوز ءسوي­لەپ, مۇسىلمان ۇمبەتىنىڭ جالپى ەكونو­ميكالىق الەۋەتىنىڭ زور ەكەنىن, ەندى تەك ىنتىماقتاستىقتىڭ, ءوزارا كومەكتىڭ ءتيىمدى تەتىكتەرىن قولدانا ءتۇسۋ ارقىلى سونى ءبىرتۇتاستىندىرۋ قاجەت ەكەندىگىن اتاپ ءوتتى. سونىمەن بىرگە, ول ءىجو ورتاشا كورسەتكىشى يىۇ ەلدەرىندە 9,5 مىڭ دوللار بولسا, ەۋروپالىق ەلدەردىڭ ورتاشا كورسەتكىشى 24 مىڭ دوللاردان ارتىق ەكەنىن ايتتى. يىۇ ەلدەرى الەمدەگى ەنەرگەتيكالىق رەسۋرستاردىڭ 70 پايىزىن يەمدەنىپ وتىرعانىنا قا­را­ماي, الەمدىك ءىجو-ءنىڭ 7,5 پايىزىنا عانا يەلىك ەتەدى, دەدى ول. وسىنداي فاكتىلەردى كورسەتە كەلىپ, ەلباسى ن.نازارباەۆ يىۇ ەلدەرىن ءوزارا ءتيىمدى ىن­تى­ماقتاستىقتى تەرەڭدەتىپ, ءىجو ادىلەتتى بولىنىسىنە قول جەتكىزۋگە تىرىسۋ قا­جەتتىگىن اتاپ كورسەتتى. ال بۇل ىستەردى ىسكە اسىرۋدىڭ امالدارى قاتارىندا ول يىۇ ەلدەرىنىڭ ىشىندەگى جالپى ءونىم­نىڭ 80 پايىزىن وندىرەتىن مۇسىلمان ەلدەرى ەكونوميكاسىنىڭ 10 الدىڭعى قاتارلى ەلدەرىنىڭ ديالوگ الاڭىن قۇرۋ قاجەتتىلىگىن اتادى. سونداي-اق ازىق-ت ۇلىك جۇيەسىندە ءوزارا كومەك كورسەتە الاتىن قور قۇرۋدىڭ, قالا بەردى, ەنەر­گەتيكا سالاسىندا تەرەڭدەتىلگەن ىنتى­ماقتاستىق ورناتۋدىڭ جانە وسى سالادا ۇيىم شەڭبەرىندەگى بىرلەسكەن ءىس-قيمىل جوسپارىن جاساۋدىڭ قاجەتتىلىگىن اتاپ ءوتتى. ودان ءارى پرەزيدەنت 2030 جىلى مۇسىلمان الەمى حالىقتارى عالامشار حالقىنىڭ تورتتەن ءبىرىن قۇراپ, 2,2 ملرد. ادامعا جەتەتىنىن ايتا كەلىپ, ءبىلىم مەن عىلىمنىڭ دا تيىسىنشە ءوسۋى قاجەتتىگىن اۋىزعا الدى. الەمدىك الدى­ڭ­عى قاتارلى يدەيالار مەن جاڭالىقتار­دىڭ تۋى ءۇشىن اقشا مەن تابيعات بايلىعى عانا ەمەس, ينتەللەكتۋالدىق ورتا مەن ساياسي-قوعامدىق اۋجاي كەرەك, دەدى ەلباسى. وسى سەسسسيادا توراعالىق شەڭبە­رىن­دە وتكىزىلەتىن شارالار جوسپارى دا بەكىتىلدى. وندا يىۇ ەلدەرى شەڭبەرىندە سۋ ستراتەگياسىن قۇرۋ بويىنشا كەڭەس­شىلەر توبىنىڭ كەزدەسۋى 13-14 شىلدەدە الماتىدا, دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيستر­لەرىنىڭ 3-ءشى وتىرىسىن قىركۇيەك ايى­نىڭ اياعىندا استانادا وتكىزۋ بەلگىلەندى. سونداي-اق يسلام الەمىنىڭ عىلىم اكادەمياسىنىڭ قاتىسۋىمەن قاراشا ايىندا استانادا عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيا وتكىزۋ بەلگىلەنگەن بولا­تىن. وسى شارالاردىڭ ءبارى دە ءوز دەڭ­گەيىندە ورىندالدى. ال بۇلاردان باسقا, جەلتوقسان ايىنىڭ باسىندا, اراب ەلدەرىندەگى, سونىڭ ىشىندە سيريادا قا­لىپ­تاسقان كۇردەلى جاعدايعا بايلا­نىس­تى ۇيىمنىڭ شتاب-پاتەرى ورنالاسقان جيددا قالاسىندا قازاقستاننىڭ ءتور­اعالىق ەتۋىمەن قان توگۋگە ۇلاسقان كۇش قولدانۋدى توقتاتۋ, ۇلتتىق ۇنقاتىسۋدى باستاۋ, جاعدايدى وڭتايلاندىرۋعا با­س­تايتىن رەفورمالار جۇرگىزۋدى تالاپ ەتكەن دەكلاراتسيا قابىلداعان وتىرىس بولدى. 2011 جىلعى ەكىجاقتى جانە كوپ­­­جاق­تى كەزدەسۋلەر ىشىندە ءساۋىر ايىندا قازاقستانعا ءۇندىستان رەسپۋبليكاسى پرەمەر-ءمينيسترى مانموحان سينگتىڭ رەسمي ساپارمەن كەلگەنىن اتاپ وتۋگە بولادى. ءۇندىستان ۇكىمەتىنىڭ باسشىسى پرەزيدەنت ن.نازارباەۆپەن ەكىجاقتى كەلىسسوزدەر وتكىزىپ, ونىڭ قورىتىن­دى­سى بويىنشا بىرلەسكەن مالىمدەمە قا­بىلداندى. سونداي-اق ازاماتتىق ىستەر بويىنشا قۇقىقتىق كومەك كورسەتۋ تۋ­رالى مەملەكەتارالىق كەلىسىم-شارتقا قول قويىلدى. ال ۇكىمەت باسشىسى ك.ءما­سىموۆپەن بولعان كەزدەسۋدە سترا­تە­گيا­لىق ارىپتەستىكتى دامىتۋدىڭ بىرلەسكەن ءىس-قيمىل جوسپارى بەكىتىلدى. سونى­مەن قاتار «قازمۇنايگاز» ۇك» اق پەن ۇندىستاندىق «ONGC Mittal Energy Ltd» كومپانياسى «ساتباەۆ» مۇناي كەن ور­نىن بىرلەسە يگەرۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول قويدى. مەملەكەت باسشىسى, سىرتقى ىستەر ءمينيسترى مۇنان باسقا دا ونداعان مەملەكەت نەمەسە سىرتقى ساياسات ۆەدوم­ستۆو­سى باسشىلارىمەن, حالىقارالىق ۇي­ىم­دار جەتەكشىلەرى نەمەسە ارنايى وكىلدەرىمەن ەكىجاقتى جانە كوپجاقتى كەزدەسۋلەر وتكىزىپ, ىنتىماقتاستىق پەن ارىپتەستىكتى تەرەڭدەتۋ باعىتىنداعى كە­لىسسوزدەر جۇرگىزدى. سونىڭ ىشىندە ەل­باسى ن.نازارباەۆتىڭ اقپان ايىندا بەيجىڭگە, ال قحر توراعاسى حۋ تسزين­تاونىڭ ماۋسىم ايىندا استاناعا كەلگەن ساپارىن اتاپ وتۋگە بولادى. 2011 جىلدىڭ 21 قىركۇيەگىندە ەل­با­سى نۇرسۇلتان نازارباەۆ بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ 66-سەسسياسىنا قاتى­سىپ, ءسوز سويلەدى. ايتا كەتۋ كەرەك, بۇ­دان بىرنەشە جىلدار بۇرىن عانا قا­زاقستاننىڭ ۇنىنە ەشكىم قۇلاق اسا قوي­ماسا, بۇل جولى ەلباسىنىڭ ءسوزى ىج­دا­ھاتپەن تىڭدالىپ, وندا ايتىلعان ۇسى­نىستار الەم نازارىن وزىنە اۋداردى. ەلباسى يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ جانە وعان باقىلاۋدى كۇشەيتۋ جونىندەگى ماڭىزدى باستامالاردىڭ جاڭا پاكەتىن ۇسىندى. قازاقستان پرەزيدەنتى يادروسىز الەمگە بالاما جوق ەكەنىن ايتا وتىرىپ, يادرولىق قارۋى بار دەرجاۆالاردى ونى قولدانۋدان باس تارتۋ جونىندە كونۆەنتسيا قابىلداۋعا شاقىردى. سونىمەن بىرگە جاپونياداعى اەس اپاتىن اۋىزعا الا وتىرىپ, اتوم قۋاتىن قاۋىپسىز قول­دا­نۋدىڭ امبەباپ جانە مىندەتتى قاعي­داتتارىن ازىرلەۋدى ۇسىندى. استانادا وسى باستامالاردىڭ ءىس جۇزىنە اسۋىن جاقتايتىن «يادروسىز الەم ءۇشىن» اتتى حالىقارالىق فورۋمنىڭ وتەتىنىن دە اتاپ ءوتتى. قازاقستان سىرتقى ساياساتى ۆەدوم­ستۆو­سىنىڭ باستى مىندەتى ەلباسىنىڭ جاھاندىق قاۋىپسىزدىكتى ساقتاۋ جولىندا كوتەرگەن باستامالارىن ءىس جۇزىنە اسى­رۋعا باعىتتالدى. وسى ماقساتتى جۇزەگە اسىرۋدىڭ ءبىر جولى رەتىندە قازىر قا­زاقستاننىڭ 2017 جىلعا بۇۇ قاۋىپ­سىز­دىك كەڭەسى تۇراقتى ەمەس مۇشەلىگىنە ساي­لانۋىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىت­تال­عان جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە. وسى جانە باسقا ماسەلەلەر بويىنشا قازىر سىرتقى ساياسات ۆەدومستۆوسى ەلىمىزدىڭ ستراتە­گيالىق ارىپتەستەرى رەسەي, قىتاي, اقش جانە ەۋروپا وداعىمەن جاڭا ءارى بۇ­رىنعىدان جوعارى ساپاداعى قارىم-قاتىناستار ورناتۋدا. سىرتقى ساياساتتاعى رەسەي تارما­عى­نىڭ ماڭىزدىلىعى كەدەن وداعىنىڭ تابىستى ىسكە اسىرىلعاندىعىنان جانە ونىڭ 2012 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىككە (بەك) ۇلاسقانىنان كورۋگە بولادى. جەلت­وقسان ايىندا ەلباسى ن.نازار­با­ەۆ­تىڭ قاتىسۋىمەن ماسكەۋدە ەۋرازەق ءسامميتى شەڭبەرىندە بەك-ءتىڭ جۇمىسىن ناقتى جۇرگىزۋگە ارنالعان ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسيا قۇرىلدى. ونىڭ تورالقاسىنا قاتىسۋ­شى ءۇش مەملەكەتتەن ءبىر-ءبىر وكىل ەنگىزىلدى. سون­داي-اق وسى كەزدەسۋدە ۇقشۇ مەن تمد-نىڭ 20 جىلدىعىنا ارنالعان سام­ميتتەر دە ءوتتى. قازاقستان مەن اقش اراسىنداعى ستراتەگيالىق ارىپتەستىكتىڭ باسىمدىعى اۋعانستانداعى جاعدايدى تۇراقتان­دى­رۋعا باعىتتالعان. ەقىۇ ءىس باسىنداعى توراعاسى بولعان كەزىندە قازاقستاننىڭ وسى ەلدەگى تۇراقتىلىقتى قالپىنا كەلتىرۋگە باعىتتالعان ارەكەتتەرى الەم قاۋ­ىمداستىعى تاراپىنان قولداۋ تاپتى. 2012 جىلى بۇل ەلدەن اقش پەن كواليتسيا اسكەرلەرىنىڭ نەگىزگى بولىگى كەتەدى. وسىعان بايلانىستى ونداعى ەكونومي­كالىق تۇراقتىلىق پەن بەيبىت ءومىردىڭ ساقتالۋ ماسەلەسى وتكەن جىلعى ۇلكەن فورۋمداردىڭ باستى ماسەلەلەرىنە اي­نالدى. سونىڭ ىشىندە ىستامبۇلدا ءتۇر­كيا, پاكستان جانە اۋعانستان ليدەر­لە­رىنىڭ كەزدەسۋى بولىپ, وعان قازاقستان دا شاقىرىلدى. ال 15 قاراشادا استانادا اۋعانستان جونىندەگى 50 مەملەكەت پەن حالىقارالىق ۇيىمدار وكىلدەرىنەن تۇ­راتىن بايلانىس توبىنىڭ وتىرىسى, ال 5 جەلتوقساندا سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى دەڭگەيىندە 70-تەن ارتىق مەم­لەكەتتىڭ وكىلدەرى بونن قالاسىندا باس قوستى. بارىندە دە قازاقستان بۇل ىستە وزىندىك ۇستانىمى بار ەل رەتىندە جۇرتتىڭ نازارىن اۋداردى. قازاقستاننىڭ تاعى ءبىر ستراتە­گيا­لىق ارىپتەسى ەۋرووداق بولسا, ماۋسىم ايىنىڭ سوڭىندا بۇل ۇيىممەن ونىڭ شتاب-پاتەرى ورنالاسقان بريۋسسەل قا­لا­سىندا كەڭەيتىلگەن ارىپتەستىك جانە ىنتىماقتاستىق جونىندەگى جاڭا كەلىسىم جاساۋ تۋرالى كەلىسسوزدەر رەسمي تۇردە باستالدى. قازاقستان ەۋرووداقپەن وس­ىنداي ساپاداعى ديالوگقا شىققان ور­تالىق ازياداعى جالعىز مەملەكەت. قا­زىر قازاقستان مەن ەۋرووداق اراسىن­دا­عى ساۋدا اينالىمى 40 ملرد. دوللارعا جەتىپ وتىر. مۇنداي تابىسقا جەتۋگە ەل­باسىنىڭ ۇشجىلدىق «ەۋروپاعا جول» باعدارلاماسىنىڭ قابىلدانعانى دا يگى اسەر ەتتى. قازاقستاننىڭ ايماقتىق حالىق­ارا­لىق ۇيىمدارداعى بەلسەندىلىكتەرى دە وتكەن جىلى جوعارى دەڭگەيدە بولدى دەپ ايتۋعا بولادى. سونىڭ ىشىندە نەگىزىنەن ەكونوميكالىق ينتەگراتسيانى عانا كوزدەگەن جوعارى ايتىلعانداردان باسقا شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنداعى 2010-2011 جىلدارداعى توراعالىعى تا­بىس­تى اياقتالدى. ونىڭ مەملەكەت باس­شىلارى كەڭەسىنىڭ مەرەيتويلىق وتى­رى­سى 15 ماۋسىمدا استانا قالاسىندا ءوتتى. سامميت قورىتىندىسى قازاق­ستان­نىڭ جاھاندىق جانە ايماقتىق پروب­لەمالاردى شەشۋدەگى ءرولى مەن ورنى­نىڭ ارتا تۇسكەندىگىن كورسەتتى.

مىنە, قىسقاشا ايتقاندا قازاق­ستان­نىڭ وتكەن جىلداعى سىرتقى ساياساتتاعى قادامدارى وسىنداي بولدى.

جاقسىباي سامرات.