ارباعا تاڭىلعان اياگوزدىك سۋرەتشى

ءبىز شاعىن شاھاردا, قولاربادا وتىرىپ-اق الەمنىڭ مىقتىمىن دەگەن سۋرەتشىلەرى, ونەرتانۋشىلارى مەن سىنشىلارىن ونەرىمەن تاڭداي قاقتىرعان دارىن يەسىنىڭ بۇگىنگى جاعدايى, جانىن جارالاعان جانايقايى تۋرالى ءسوز قوزعاۋدى ءجون كوردىك.

الەم اسپەتتەگەن ونەرپاز ەلىمىزدە نەگە ەلەنبەي وتىر؟

«قارنىمنىڭ اشقانىنا ەمەس, قادىرىمنىڭ قاشقانىنا جىلايمىن» دەمەكشى, ءوز تۋىندىلارىن اعاشقا بەدەرلەپ ويىپ سالۋمەن ەرەكشەلەنەتىن سۋرەتشى ماڭداي تەرمەن دۇنيەگە اكەلگەن ەڭبەكتەرىن اركىمنىڭ قالاي بولسا سولاي پايدالانىپ, اۆتوردى ادام قۇرلى كورمەيتىنىنە قاپالانادى.

سونىمەن, 2009 جىلى ماسكەۋدە وتكەن «بىتىمگەر» («ميروتۆورەتس») بۇكىلالەمدىك اليانسىندا حالىقارالىق ۇيلەستىرۋ كەڭەسىنىڭ شەشىمىمەن بەيبىتشىلىك يدەياسى جانە الەمدىك مادەنيەتتىڭ دامۋىنا قوسقان ۇلەسى ءۇشىن «دارىن جانە قابىلەت» كۇمىس مەدالىمەن ماراپاتتالعان (2006 جىلى تاعايىندالعان بۇل حالىقارالىق سىيلىق 10 جىل كولەمىندە كەري-حيرويۋكي تاگاۆا, ۆالەري زولوتۋحين, كۆەنتين تارانتينو, ميشەل رودريگەس, ريمما ماركوۆا, ەجي شتۋر, ەريك روبەرتس, يۋري ياكوۆلەۆ, ەدريان پول, اناتولي كۋزنەتسوۆ, مايكل مەدسەن, سەرگەي نيكونەنكو, مايكل دۋگلاس, دميتري ميللەر, ۆلاديمير ەتۋش, ليديا فەدوسەەۆا-شۋكشينا, اللا دەميدوۆا, مايكل يورك, ليۋدميلا كاساتكينا, يۋري سولومين, الەكساندر پانكراتوۆ-چەرنىي سەكىلدى ەسىمى الەمگە تانىمال تۇلعالارعا تابىستالعان) تۇڭعىش قازاقستاندىق, ەسىمى الەم­دىك دارەجەدەگى سۋرەتشىلەردىڭ رەەسترىنە ەنگەن

قاليبەك ايناجاروۆتىڭ دۇنيەلەرىن دۇرىس باعالاماي, اۆتورلىق قۇقىعىن اياققا تاپتاعاندار كىم؟ رەت-رەتىمەن باياندايىق. قىلقالام شەبەرىنىڭ «باتىرلار ايقاسى» دەگەن تۋىندىسى جازۋشى اكىم ىسقاقتىڭ قۇراستىرۋىمەن استانا قالاسىندا جارىق كورگەن «اقساۋىتتى اقتامبەردى» اتتى كىتابىنىڭ مۇقاباسىنا بەرىلگەنىمەن, سۋرەت اۆتورىنىڭ كىم ەكەندىگى كورسەتىلمەپتى. «سۋرەتتە قازاق باتىرىنىڭ جوڭعار باتىرىن تۇيرەپ جاتقانى بەينەلەنگەن. بۇل - ماسكەۋدەگى «بىتىمگەر» حالىقارالىق سىيلىعىنا ۇسىنعان سۋرەتىم. ونىڭ اۆتورى مەن ەكەندىگىمدى دالەلدەۋدىڭ قاجەتى جوق شىعار», - دەيدى ول. مۇنى ءبىر دەڭىز.

سۋرەتشىنىڭ ء«ۇش ءجۇز» دەپ اتالاتىن كارتيناسى 2015 جىلى 2 اقپاندا «Nur.kz», «بيسس» (بەسپلاتنايا ينفورماتسيوننو-سپراۆوچنايا سلۋجبا) سايتتارى مەن «كاراۆان» رەسپۋبليكالىق گازەتىنىڭ سايتىنداعى (caravan.kz) «زاچەم كازاحام ۆ سوۆرەمەننوم وبششەستۆە دەلەنيە نا جۋزى» دەگەن ماتەريالعا كوركەمدەۋشى سۋرەت رەتىندە پايدالانىپتى. الايدا ءۇش باسىلىم دا اۆتورعا سىلتەمە جاساماپتى. قاليبەك ايناجاروۆ بۇل سۋرەت «كاراۆان» گازەتىنىڭ سايتىندا ءالى دە تۇرعانىن, ال «Nur.kz», «بيسس» سايتتارى الىپ تاستاعانىن, بىراق سكرينشوتى وزىندە ساقتالعانىن ايتادى.

2011 جىلى ء«بىرىنشى ارنا ەۋرازيا» تەلەارناسىنان تۇڭعىش پرەزيدەنت قورىنىڭ قولداۋىمەن تۇسىرىلگەن «زەركالو ۆرەمەني» تسيكلى اياسىندا «بايقوڭىر» اتتى تاريحي-دەرەكتى فيلم قازاق جانە ورىس تىلدەرىندە كورسەتىلىپتى. وسى فيلمدە قىلقالام شەبەرىنىڭ «قوبىزشى» دەگەن سۋرەتى پايدالانىلعانىمەن, كينونى شىعارۋشىلار («2M رroduction» ستۋدياسى) تاعى دا اۆتورىن نازاردان تىس قالدىرىپتى. وسى ءىس بويىنشا سۋرەتشى كەيىن سوتقا شاعىم تۇسىرگەنىمەن, ءوزىنىڭ ءتول سۋرەتىن ءوزى دالەلدەي الماي سوتتا جەڭىلىس تاۋىپتى.

بيىل 4 ناۋرىزدا «اltyn-orda.kz» سايتىندا تورەعالي كازيەۆ ەسىمدى ازامات «كازاح مايكى بي دال چەلوۆەچەستۆۋ يزناچالنۋيۋ يستينۋ!..» دەگەن ماقالاسىندا قاليبەك ايناجاروۆتىڭ ءبىر ەمەس, ەكى بىردەي سۋرەتىن ء(«ۇش ءجۇز», «قىز قۋ» كارتينالارى) جاريالاعانىمەن, سۋرەت اۆتورى جايىندا جاق اشپاپتى. «تاتار عالىمى يلسەيار زاكيروۆا 2011 جىلى «التىن وردا كەزەڭىندەگى حالىق شىعارماشىلىعى: ميفولوگيالىق جانە تاريحي نەگىزدەر» تاقىرىبىندا دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا قورعادى. سونىڭ «قوزى كورپەش-بايان سۇلۋ» جىرىنا قاتىستى بولىمىندە مەنىڭ «ماحاببات تۋرالى داستان» اتتى سۋرەتىمدى باسىپتى. 2013 جىلى 23 قاڭتاردا «نوۆايا گازەتا» سايتىندا «تەنگري: سوزۆەزديە جۋزوۆ پود سەنيۋ پولۋمەسياتسا» (اۆتورى – امانتاي داندىگۋلوۆ) تاقىرىبىندا ماتەريال جاريالاندى. وعان ء«ۇش ءجۇز» دەگەن سۋرەتىم بەرىلىپتى. ەكى اۆتور دا سۋرەتتىڭ ماعان تيەسىلى ەكەندىگىن كورسەتىپ, سىلتەمە جاساعان. 2010 جىلى قازان ايىندا ارگەنتينادان مەنىڭ ەلەكتروندى پوشتاما: «قۇرمەتتى قاليبەك ىشپەكباي ۇلى, ءسىزدىڭ جۇمىسىڭىزدى يسپان, اعىلشىن, فرانتسۋز تىلدەرىندە جارىق كورەتىن كىتاپقا شىعارۋعا رۇقسات بەرۋىڭىزدى سۇرايمىن» دەلىنگەن حات كەلدى. سوناۋ ارگەنتينادان. مىنە, ونەرگە, ونەرپازعا دەگەن قۇرمەت. ماعان بۇدان ارتىق ەشتەڭەنىڭ قاجەتى جوق. سۋرەتتەرىمنىڭ جاريالانۋىنا قۋانباسام, مۇڭايمايمىن. تەك اۆتور ەكەنىمدى كورسەتسە بولعانى. ال بىزدە قالاي؟ قالاي ەكەنىنە جوعارىداعى دايەكتەر جەتكىلىكتى شىعار. «سۇيەنەرىڭ بولسا, سۇيەك جۇتساڭ قاقالماسسىڭ» دەيدى اتام قازاق. مەنىڭ سۇيەنەر ەشكىمىم جوق. ونەرىممەن الەمدى مويىنداتقانىمدى قايتەيىن, ءوز ەلىمدە قادىرىم بولماي, تۋىندىلارىمنىڭ تۋ تالاقايىن شىعارىپ, اركىم ويىنا كەلگەنىن ىستەپ ءجۇر», - دەپ ناليدى كەيىپكەرىمىز.

شىعارماشىلىقپەن ەمەس, بانكپەن باسى قاتىپ ءجۇر...

1962 جىلى اياگوز شاھارىندا دۇنيەگە كەلگەن, 12 جاسىندا دارىگەرلەر تاراپىنان دۇرىس دياگنوز قويىلماي, كەيىن بىرنەشە وپەراتسيا جاساتقانىمەن ەشقايسىسى ناتيجە بەرمەي, 21 جاسىندا قولارباعا تاڭىلىپ, ءبىرىنشى توپ مۇگەدەگى بولىپ قالعان تالانت يەسى سۋرەتتى اعاشقا ويىپ سالۋ ونەرىمەن 37 جاسىنان بەرى شۇعىلدانىپ كەلەدى. اتا-بابامىزدان قالعان سالت-داستۇرلەرىمىزدى, مۇرالارىمىزدى, باتىرلىعىمىزدى, اقىندىعىمىزدى, ءبىر سوزبەن ايتقاندا, حالقىمىزدىڭ جاۋھارلارىن سىرلانعان جانسىز تاقتاي ارقىلى ەلىمىزگە, الەمگە پاش ەتىپ جۇرگەن سۋرەتشىنىڭ تالعامى تەرەڭ, تاقىرىپتارى سان الۋان. «ادام اتا مەن حاۋا انا», «بالالىق شاق», «دالا ارۋى», «گولگوفاعا جول», ء«ۇش ءجۇز», «قو­بىزشى», «پەرىشتە مەن ءتورت سالت اتتى», «گۋر­دو­فاريد پەن سۋحرابتىڭ جەكپە-جەگى», «قوزى كور­پەش-بايان سۇلۋ», «ومار حايام»... وسىلاي جالعاسىپ كەتە بەرەدى. «مەن ەگەر مايلى بوياۋمەن نەمەسە قىلقالاممەن سۋرەت سالسام, مىڭداعان, ميلليونداعان سۋرەتشىلەردىڭ اراسىندا ەلەۋسىز قالار ەدىم», - دەيدى قىلقالام شەبەرى. 

بويىنا اللا تاعالا دارىن سىيلاعان تالانتتى جانداردىڭ ءومىرى نەگە تاقتايداي تەگىس بولمايدى ەكەن, ءتايىرى؟! ەشتەڭەگە باسىن اۋىرتپاي, اركىممەن الىسىپ-ج ۇلىسپاي, بولماشى نارسەگە التىن ۋاقىتىن بوسقا سارپ ەتپەي تەك شىعارماشىلىقپەن شۇعىلدانسا عوي, شىركىن! بۇل – ورىندالماس ارمان شىعار.   «جاۋ جاعادان العاندا ءبورى ەتەكتەن» دەمەكشى, وزىنە تيەسىلى ەڭبەكتەرىن اركىمنىڭ تالاۋىنا بەرمەيمىن دەپ جانتالاسىپ جۇرگەندە بانك ءبىر جاعىنان ەسىن شىعارىپ جاتقانىن دا جاسىرمادى سۋرەتشى. قاليبەك ايناجاروۆ 1996-1997 جىلدار شاماسىندا جۇبايىمەن بىرلەسە ناۋبايحانا اشىپ, كاسىبىن ارى قاراي دوڭگەلەتۋ ءۇشىن 2011 جىلى «اتف» بانكىنەن 950 مىڭ تەڭگە كولەمىندە نەسيە الىپتى. نارىق جاعدايعا قاراي ما, سۋ, جارىق, ۇن باعاسى قىمباتتاعان سوڭ ناۋبايحانا دا ءوز جۇمىسىن توقتاتۋعا ءماجبۇر بولادى. «وسىمىمەن قايتارۋعا ءتيىس اقشامىز 1 ميلليون, 382 مىڭ تەڭگە بولاتىن. سونىڭ 300 مىڭى عانا قالعان ەدى. بانكتەگىلەر ۋاقتىلى تولەي الماعاننان سوڭ 300-ءدىڭ ۇستىنە ۇستەمەاقى قوسىپ تاستاپتى. بىرەسە 500, بىرەسە 800 مىڭ تولەيسىڭدەر دەيدى. مەن اقشانى تولەۋدەن قاشىپ وتىرعانىم جوق. «اربادا وتىرعان اداممىن. جانىمدى سۋىرىپ الساڭدار دا, ءبارىن بىردەن تولەي المايمىن. جاڭا كەستە جاساپ بەرىڭدەرشى. 400 مىڭدى قايتارۋعا تىرىسايىن. ايىنا 40 مىڭنان تولەيىن» دەپ بانككە حات تا جازدىم. الايدا ءوتىنىشىمدى قۇلاقتارىنا ىلمەي وتىر. كەرىسىنشە قازىر ماعان كۇتىپ-قاراعانى ءۇشىن مەملەكەتتەن تولەماقى الاتىن ۇلىم تىلەگەننىڭ تولەماقىسىنان ۇستاپ جاتقان كورىنەدى. قولىمىزعا بەرگەن كۆيتانتسياسى دا جوق», - دەيدى ول.

ءتۇيىن

وسىنداي تالانت يەسى ەش الاڭداۋسىز سۋرەتىن سالىپ, وتباسى مۇشەلەرىمەن قايعىسىز-قامسىز ءومىر ءسۇرىپ جاتقان بولار دەپ ويلاپ وتىرعان شىعارسىزدار. جوق, ونسىز دا بۇعان دەيىن جان ازابى مەن ءتان ازابىن قاتار كەشكەن, ءالى دە كەشىپ كەلە جاتقان سۋرەتشىنىڭ جان-دۇنيەسى استاڭ-كەستەڭ. ەكى ساعاتقا جۋىق اڭگىمە بارىسىندا سەزدىرمەۋگە تىرىسقانىمەن سۋرەتشىنىڭ سۇيىنىشىنەن, وكىنىشى, قۋانىشتى ساتتەرىنەن قامىرىقتى شاقتارى كوپ ەكەنىن اڭعارعانداي بولدىم. نەگە ەكەنىن بىلمەيمىن, ىشتەي تالانتتى قىلقالام شەبەرىن ءوز دەڭگەيىندە باعالاي الماي, قادىرىنە جەتە الماي, باسىن تاۋعا دا, تاسقا دا سوقتىرىپ وتىرعانىمىزعا قاتتى ىڭعايسىزداندىم.    

سۋرەتشىنىڭ ەندىگى ءبىر ارمانى – اياگوزدىڭ ورتالىعىنان جاڭا پاتەر الىپ, شىعارماشىلىقپەن الاڭسىز اينالىسۋ. وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن سول كەزدەگى وبلىس باسشىلىعى مەن جەرگىلىكتى بيلىك وكىلدەرىنىڭ قىلقالام شەبەرىنىڭ جەكە شەبەرحاناسىن اشۋعا, پاتەر الىپ بەرۋگە كومەكتەسەمىز دەگەن ۋادەلەرى ۋادە كۇيىندە قالعان سەكىلدى. دەگەنمەن ءالى دە كەش ەمەس دەپ ويلايمىز.

ازامات قاسىم,

«ەگەمەن قازاقستان»

شىعىس قازاقستان وبلىسى,

اياگوز اۋدانى