ارال تاعدىرى – ادامزات تاعدىرى

اتالعان قور 1993 جىلى ارال تەڭىزىن قۇتقارۋ, ارال ايماعىن ەكول­وگيالىق ساۋىقتىرۋ جونىندەگى بىرلەسكەن ءىس-قيمىلداردى, باعدار­لامالار مەن جوبالاردى ىسكە اسى­رۋ ماقساتىندا قازاقستان, قىر­عىزستان, تاجىكستان, تۇرىك­مەنستان جانە وزبەكستان باس­شىلارىنىڭ بىرلەسكەن شەشىمىمەن قۇرىلعان بولاتىن. 

بۇگىندە بۇل ۇيىم XX عاسىردىڭ ءىرى اپاتى دەپ مويىندالعان ارال تەڭىزى پروبلەماسىنىڭ سالدارىن جويۋ جونىندەگى ورتالىق ازيا مەم­لەكەتتەرىنىڭ كۇش-جىگەرىن ۇيلەس­تىرۋدىڭ ىقپالدى قۇرالىنا اينا­لىپ ۇلگەردى. ونىڭ ۇستىنە بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ 63-ءشى سەس­سياسىندا حالىقارالىق ارال­دى قۇتقارۋ قورىنا باقىلاۋشى مار­تەبەسىن بەرەتىن قارار قا­بىل­داندى, بۇل قۇجات ونىڭ حا­لىق­ارا­لىق ۇيىم رەتىندەگى ءرولىنىڭ ارت­قانىن ايعاقتايدى.

2009 جىلى حالىقارالىق ارال­دى قۇتقارۋ قورىنىڭ الما­تىدا وتكەن سامميتىندە قازاقستان پرە­زيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاقستاننىڭ سىرداريا وزەنىنىڭ وتكىزۋ قابىلەتىن كۇشەيتۋگە جانە سولتۇستىك ارالدى سۋمەن كوبىرەك قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان «سىرداريا وزەنىنىڭ ارناسىن جانە ارال تەڭىزىنىڭ سولتۇستىك بولىگىن رەتتەۋ» جوباسىنىڭ ءبىرىنشى كەزەڭىن اياقتاعانى جونىندە حاباردار ەتە كەلە, قازاقستان الەمدىك ەكو­نوميكالىق داعدارىسقا قارا­ماستان, جوسپارلانعان جۇمىس­تاردى توقتاتپاۋعا نيەتتى ەكەندىگىن ايتقان بولاتىن. بۇگىندە اتالعان جۇمىستىڭ ءۇشىنشى كەزەڭىنە اياق باستىق. 

مىنە, بيىل اتالعان قوردىڭ قۇ­رىلعانىنا 25 جىل, ال الماتى ءسام­ميتىنىڭ وتكەنىنە دە توعىز جىل­دان استى. 

قازاقستان تاراپىنان وسى ۋا­قىت­ ارالىعىندا قىرۋار ءىس اتقا­رىلدى. سىرداريا وزەنى­نىڭ ەڭ تو­­مەنگى اعىسىندا ورنالاس­قان ءارى سۋ­مەن قامتۋ پروبلەما­سىن سەزىنەتىن قازاق­ستان وسى ماسە­لە­­لەردى وڭىردەگى بار­لىق مەملەكەت­تەر­­مەن بىرلەسىپ كەلىسىلگەن سۋ سايا­سا­­تىن جۇرگىزۋ­دىڭ ارقاسىندا عانا تا­­بىس­تى شە­شۋگە بولاتىنىن تە­رەڭ تۇسىنە­دى. ارناسى كەپكەن ارال­­­دىڭ ەكولوگيالىق زاردابىن كو­بى­­­رەك تارتىپ وتىرعان دا ءبىزدىڭ تاراپ.  

حالىقارالىق ارالدى قۇت­قا­رۋ قورى جۇمىس جۇرگىزىپ كەل­گەن جىل­دار ىشىندە ارال توڭى­رە­گىن ەكولوگيالىق تۇرعىدان ساۋىق­تىرۋ جانە الەۋمەتتىك-ەكونو­ميكالىق پروبلەمالارىن شە­شۋ جونىندەگى كوپتەگەن باعدار­لا­مالار جۇزەگە اسىرىلدى. قازاق­ستان دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ قول­داۋىمەن تەڭىزدىڭ سولتۇستىك بولى­گىن قالپىنا كەلتىردى. 

مەملەكەت تاراپىنان دا بولىنگەن قوماقتى قاراجاتتىڭ ارقاسىندا تەڭىزدىڭ سولتۇستىك بولىگى ارال قالاسىنا جاقىنداپ, جەرگىلىكتى حالىقتىڭ تۇرمىسىن جاق­سارتۋعا وڭ ىقپالىن تيگىزدى, با­لىق اۋلاۋعا, جۇمىس ورىندارىن قۇرۋعا مۇمكىندىك بەردى. ەڭ باستىسى, تەڭىز تارتىلعان سوڭ ناپا­قا­سىنان ايىرىلىپ, تۇزدى شاڭنان قاش­قان جۇرت ارالعا قايتا ورالىپ, اتا قونىستارىندا اتا كاسىبىن جال­عاستىرۋعا مۇمكىندىك الدى. ارال تەڭىزىنىڭ قۇرعاعان تابانىندا 2008 جىلدان بەرى اۋدانى 56,5 مىڭ گەكتار جەرگە سەكسەۋىل ەگۋ جۇ­مى­سى جۇرگىزىلگەنىن دە ايتا كەتۋ كەرەك.

مەملەكەت باسشىسى نۇر­سۇلتان نازارباەۆ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ماقالاسىندا ەلدەگى ەكولوگيالىق احۋالعا ارال­دىڭ جايىن قاتىس­تىرا وتىرىپ ەرەكشە ءمان بەرگەن بولاتىن. 

«تەك وتكەن عاسىردىڭ ورتاسىندا, نەبارى بىرنەشە جىل ىشىندە ميلليونداعان گەكتار دالامىز اياۋسىز جىرتىلدى. باعزى زامانداردان بەرى ۇرپاقتان ۇرپاققا جالعاسىپ كەلگەن ۇلتتىق پراگماتيزم ساناۋلى جىلدا ادام تانىماستاي وزگەرىپ, استا-توك ىسىراپشىلدىققا ۇلاستى. سونىڭ كەسىرىنەن جەر-انا جارا­تىل­عاننان بەرى ءشوبىنىڭ باسى تۇل­پار­لاردىڭ تۇياعىمەن عانا تاپتالعان دالانىڭ بارلىق قۇنارى قۇر­دىمعا كەتتى. تۇگىن تارتساڭ مايى شىعاتىن مىڭداعان گەكتار ميا­لى جەرلەرىمىز ەكولوگيالىق اپات ايماقتارىنا, ارال تەڭىزى اڭقاسى كەپكەن قۋ مەديەن شولگە اينالدى. وسىنىڭ ءبارى – جەرگە اسا نەم­قۇرايلى قاراۋدىڭ اششى مىسالى», دەگەن ەدى ەلباسى. 

ارال تەڭىزىنىڭ تارتىلۋى, ءتىپتى قۇردىمعا كەتۋىنىڭ سەبەپ-سالدارى تالاي ايتىلدى, جازىلدى. ءتىپتى قازاقستان عارىشكەرى ايدىن ايىمبەتوۆ عارىشقا ساپارىندا ارال تەڭىزىن سۋرەتكە ءتۇسىرىپ, كەساپاتتىڭ عالامدىق اۋقىمىن دا ايتىپ بەرگەن ەدى.

«جالپى, عارىشتان قاراساق, ارال تەڭىزى قانداي ۇلكەن تەڭىز بولعانىن بايقايمىز. بىراق ءدال قازىرگى جاعدايىن ايتسام, تەڭىزدىڭ سۋى تارتىلىپ, سور توپىراق قۇممەن ارالاسىپ, ەلدى مەكەندەر مەن قۇنارلى جەرلەرگە جاقىنداپ كەلەدى. عارىشتان ارال تەڭىزىنىڭ قانشالىقتى كوپ تارتىلعانى انىق كورىنىپ تۇر», دەگەن بولاتىن عارىشكەر. 

وتكەن عاسىردىڭ الپىسىنشى جىلدارىنان باستاپ تەڭىز دەڭگەيى تومەندەي, كەي القاپتارى سورتاڭعا اينالدى. ويتكەنى ارالعا قۇياتىن وزەن بويىنا حالىق تىعىز قونىستانا باستاپ, سۋدى كوپ مولشەردە قاجەت ەتەتىن شارۋاشىلىققا دەن قويعان بولاتىن. ارالدىڭ تۇبىنە جەتكەن ماقتا مەن كۇرىش شارۋاشىلىعى ەكەندىگىن عالىمدار الدەقاشان دالەلدەپ قويدى. ءسويتىپ كسرو-عا قاراستى ىشكى سۋ قويمالارىنان اۋلاناتىن بالىقتىڭ 13 پرو­تسەنتىن بەرىپ وتىرعان ارال تەڭى­زى قۇردىمعا كەتە باستادى. ءبىر كەز­دەرى دۇركىرەگەن بالىق شارۋا­شى­لىعى جويىلىپ, الىپ كەمەلەر قايراڭدا قايىرلاپ قالدى. سون­داي-اق تەڭىز اۋماعىنان اۋلانا­تىن اڭداردىڭ دا قاراسى كەمىدى. ال تەڭىز اينالاسىنداعى بىرە­گەي وسىمدىكتەر تامىرىنان قۋراپ, اينالانى تۇزدى قۇم باستى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, كەڭەس­تىك شارۋاشىلىق جۇرگىزۋدىڭ قاسى­رە­تىنەن تابيعاتتىڭ تەپە-تەڭدىگى بۇزىلىپ, ارال قاسىرەتى ناعىز اپات­قا اينالعان-دى. 

ءسوزدىڭ شىنى كەرەك, ارال تەڭى­زىنىڭ ماسەلەسى ءبىزدىڭ وڭىرگە, سون­داي-اق حالىقارالىق قور قۇرعان مەملەكەتتەرگە عانا ەمەس, بۇكىل الەمگە قاتەر ءتوندىرىپ وتىر­عانى راس. ءتىپتى, ەكولوگيالىق اپات­تىڭ دەڭگەيى جانىڭدى تۇرشىك­تىرەدى. دالەل رەتىندە ايتار بول­ساق, تەڭىز­دىڭ تارتىلۋى سالدارى­نان جىل سايىن 75 ميلليون تون­ناعا دەيىن شاڭ مەن ۋلى تۇزدى جەل كو­تەرىپ, ونىڭ توزاڭى قا­زىردىڭ وزىن­دە ەۋروپا مەن ان­تارك­تيدادان تابى­لۋدا. مىنە, حالىق­ارالىق قوعام­داستىق وسى ءۇشىن دە الاڭدايدى. 

البەتتە, تاستىڭ اۋىرلىعى الدىمەن تۇسكەن جەرىنە عانا سەزىلەدى. وسى ورايدا قىر­عىزستان, تاجىكستان, تۇرىكمەنستان جانە وز­بەكستان مەملەكەتتەرىنىڭ دە ارال زاردابىن تارتىپ وتىرعاندىعىنا ەشقانداي تالاس جوق. الايدا سوڭعى 10 جىلدىڭ كولەمىندە ارالعا قاتىستى وسىناۋ ۇيىمنىڭ جۇمىسى سايابىرسىپ, قۇرىلتايشى مەملەكەتتەر ىشتەن تىنىپ جاتتى.

سايىپ كەلگەندە, تۇرىك­مەن­باشىداعى مەرەيتويلىق سامميتتە ارالدىڭ تاعدىرى ايماق تاع­دىرى اۋقىمىنان الدەقاشان شىعىپ كەتكەندىگىن تاراپتار تالاسسىز مويىنداپ, اتقارىلعان ىس­تەرگە قورىتىندى جاساپ, ارال­دى قۇتقارۋ قورىنىڭ جۇمى­سىن جان­داندىرۋعا كەلىسىپ, بولاشاقتاعى جوسپارلارىمەن ءبولىسۋى ءتيىس.

ءسوزدىڭ ورايى كەلگەندە اي­تا كەتۋ كەرەك, كۇنى كەشە كاسپي تەڭىزىنىڭ قۇقىقتىق مارتەبە­سىن انىقتاۋدا كورشىلەس مەملە­كەت­تەردىڭ ورتاق مامىلەگە كەلىپ, اۋىز­بىرشىلىك تانىتقانى الەمگە ۇلگى بولدى. ال ارال تەڭىزىنە بايلا­نىستى قاۋىپسىزدىكپەن, قورعا­نىس­­پەن ۇشتاساتىن قيىندىق جوق. باس­تىسى – ەكولوگيا, ەلدىڭ ساۋ­لى­عى جانە سودان سوڭ عانا ەكونو­ميكا. ءبىر ايماقتاعى باۋىرلاس مەملەكەتتەردىڭ بۇل ماسەلەدە دە ورتاق شەشىمگە كەلەرى كۇمان تۋدىرمايدى.

سەرىك ابدىبەك, «ەگەمەن قازاقستان»