جاۋ وتىندەگى جاۋىنگەر وققا دەنەسىن توسەپ, كوزسىز ەرلىك كورسەتسە, تىلداعى ەلدىڭ جانكەشتىلەرى ارىستانشا الاسۇرىپ, ء“بارى مايدان ءۇشىن!” ۇرانىمەن كۇندى تۇنگە ۇردى. قان كەشىپ جۇرگەنى دە, ۇيقى-كۇلكىسىز ەڭبەك كورىگىن قىزدىرعانى دا جەڭىستى جاقىنداتتى, وتانىن باسقىنشىدان اراشالاپ قالدى.
سوعىستان قايتقان سولداتتار مەن تىل قاھارماندارى كەيىن تىزە قوسا قيمىلداپ, حالىق شارۋاشىلىعىن قالپىنا كەلتىرۋگە كۇش-قۋاتىن سارقا جۇمسادى. مايدان مەن تىل ەندى تۇكپىردەگى ەلدە كەڭ تىنىسپەن وداقتاسىپ كەتكەندەي ەدى. ارمان-مۇددەسى بۇرىنعىسىنان بەتەر ۇشتاسا ساباقتاسىپ, مايدانگەرلەر مەن تىلداعىلار تەگەۋرىنى تىلسىم كۇشپەن تاڭعالدىرا تۇسكەن. ەل قامىن جەگەننىڭ ەڭسەسى بيىك. بۇگىندە ولاردىڭ قاتارى دا ابدەن سيرەدى. ولارعا قامقورلىقتى شيراتۋ, ماتەريالدىق جاعىنان قولداۋ تۇرعىسىندا ەلباسىنىڭ بيىلعى جولداۋىندا دا ناقتى ءىس-شارالار كورىنىس تاپقان. مۇنداي ىزەتتى ىسكە بۇكىل حالىق بولىپ رازىلىق تانىتۋدا.
دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, تىلعا قاتىستى تىلسىم سىرلار اشىلا ءتۇسەدى. تورعاي ءوڭىرىنىڭ وزىندە تىل ەڭبەككەرلەرى تاراپىنان اتقارىلعان تاڭعالارلىق ىستەر جەتكىلىكتى ەكەن. ماسەلەن, امانگەلدىلىكتەر ماڭداي اقىلارىن كۇنكورىس شىعىنىنان ۇنەمدەپ, سوعىستىڭ ءتورت جىلىندا 2,5 ميلليون سومنىڭ زاەمىن ساتىپ العان. مۇنىمەن شەكتەلمەي, ءۇي جاعالاپ قارجى جيناپ, 3,6 ميلليون سومدى امانگەلدى يمانوۆ اتىنداعى ۇشاق ەسكادريلياسىن جاساقتاۋعا قولما-قول اۋدارىپتى. ونسىز دا قارا سۋعا قاراپ قالعان ءبىردە-ءبىر وتباسى قىڭق ەتىپ, قارسىلىق بىلدىرمەگەن. مايدان كۇشەيسە, وزدەرىنىڭ ۇپايى تۇگەل. جەڭىس جولىندا ءبارى قۇربان. وسىنداي ءمارتتىك مىنەزبەن تاعى دا تانك كولونناسىنىڭ قۇرىلىمىنا دەپ 1 ميلليون 820 مىڭ سوم اۋدارىپ جىبەرگەن.
قارلىعاشتىڭ قاناتىمەن سۋ سەپكەندەي اجەتكە جاراساق بولدى دەگەن ۇمتىلىس ەلدەگىلەردىڭ ءوز ءمۇددەسىن تىپتەن ۇمىتتىرىپتى. مايدانمەن بىرگە ءومىر ءسۇرىپ, تىنىس الىپتى. اق قار, كوك مۇز جاستانىپ شايقاسقا تۇسكەن 4 مىڭداي جاۋىنگەردى جىل سايىن قىسقى-جازعى كيىم-كەشەكپەن قامتاماسىز ەتىپ وتىرعان. مىنە, مۇنداي قاراكەتكە قالتاسىنداعى بارىن سالىپ كومەكتەسكەندەردىڭ تىزىمىنە ۇڭىلسەك, ءماۋلەن ابىشەۆ 105 مىڭ سوم, نامازباي ءامزين 56 مىڭ سوم ۇلەس قوسقانىن كورەمىز. مۇنىمەن شەكتەلمەگەن كەيبىرەۋلەر جەكەلەگەن جاۋىنگەرلەرگە مۇمكىندىگىنشە سالەم-ساۋقات جىبەرىپ وتىرعان. مىسالى, ەسىل اۋدانىنىڭ ەڭبەككەرلەرى 1942 جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا 659 پوسىلكا جىبەرگەن. كەلەسى جولى جاڭا جىلعا تارتۋ دەپ 184, قىزىل اسكەر كۇنىنە دەپ 141 پوسىلكانى جانە سالىپتى. تيتىمدەي بولسا دا تيە بەرسىن, قاجەتىنە جاراسىن دەگەن تىلەۋلەستىك كەۋىل عوي. ارعى جاعىندا جەڭىسكە دەگەن قۇشتارلىق سەزىمى جان جىلىتاتىنداي. كەڭ مىنەزدى قازاقتىڭ دارقان كوڭىلىن تانيسىز. ورتاق قايعىنى قولتىقتاسىپ كوتەرە ءبىلۋدىڭ جارقىن كورىنىسى عوي بۇل.
قاشاننان ولە جەگەنشە, بولە جەگەندى قولاي كورەتىن قازاق سول ءبىر قىسىلتاياڭ ساتتە توتەنشە امال قاراستىرادى. بۇل قيىننان قيىستىرىلعان قادام جانگەلدين اۋدانىنداعى تىل ەڭبەككەرلەرىنە قاتىستى ەدى. ولار كەڭەسە كەلىپ ۋكراينانىڭ جاۋدان ازات بولعان ەلدى مەكەندەرى مەن ءىرى قالالارىنا ازىق-ت ۇلىكپەن كومەكتەسپەك بولىپ, سول جاققا مال ايداپ اپارماققا تاس-ءتۇيىن بەكىنەدى. سونداي شەشىم قابىلدانعان قۇجاتقا قاراعاندا, اۋدان قۇرامىنداعى 44 كولحوزدان قىسقا مەرزىم ىشىندە 3046 ءىرى قارا جينالىپتى. ەندى دەرەۋ وسىنشا مالدى جاياۋ-جالپىلاپ, ايداپ اپاراتىن ءتاجىريبەلى مالشىلار ىزدەستىرىلە باستايدى. كانىگى باقتاشىلار مايدانعا كەتكەن, كارى-جاسىنا قاراپ جاتاتىن ۋاقىت پا؟ دەنساۋلىعى جارامدىلار ىرىكتەلەدى. 44 ادامنان جاساقتالعان ەكسپەديتسيادا سوعىس ورتىنەن جارالى بوپ ورالىپ, ارەڭ-مارەڭ قاتارعا قوسىلعان 7-8 سولدات جانە 6 ايەل بولعان, وزگەسى قارتاڭداۋ ادامدار ەدى. 16-17 جاس ارالىعىنداعى ەكى بوزبالانى دا ءوز وتىنىشتەرمەن ىلەستىرە كەتىپتى.
سونىمەن, ولار 1943 جىلدىڭ 10 مامىرىندا اربالارعا جەڭىل-جەلپى جۇگىن تيەپ, الدارىنا 3046 مالدى سالىپ, ۋكراينانى بەتكە ۇستاپ جولعا شىعادى. باسشىلارى – كەزىندە جاۋاپتى قىزمەتتەر اتقارعان, ىستىق-سۋىققا ىسىلعان ازامات بەك باسپاقوۆ بولاتىن. ءبارى سونىڭ اۋزىن باعادى. “مەجەلى جەرىمىز 5500 شاقىرىم. ءبىر اللاعا سيىنايىق تا, جەڭىس ءۇشىن جان پيدا دەيىك!” – دەپ ول ارباعا جەگىلگەن كەرتوبەلدىڭ تىزگىنىن قاعىپ-قاعىپ جىبەرەدى. سول كەتكەننەن ولار مول كەتىپ التى اي دەگەندە, 27 قاراشا كۇنى ۆوروشيلوۆوگراد قالاسىنىڭ ماڭىنا ات باسىن تىرەيدى. مال باسىن شىعىنسىز جەتكىزەدى. ساپارشىلاردىڭ كەيبىر جازبالارىندا بۇل تابىسقا مال دارىگەرى ر.ءسۇيىنشاليننىڭ, سونداي-اق ءا.دوسباەۆ, ە.احمەتبەكوۆ, ش.قارامانوۆ, ش.قۇلماعانبەتوۆ سەكىلدى ەر-ازاماتتاردىڭ زور ۇلەس قوسقانى ريزاشىلىقپەن جازىلعان ەكەن. ولار بۇگىن سالامات پا, جوق پا؟ ول جاعى بەيمالىم. قالاي بولعاندا دا وتان ءۇشىن اتقارعان ىستەرى ۇرپاقتار جادىنان وشپەك ەمەس.
ءتىرى مالمەن تاۋىرلەنىپ قالعان ۋكرايندىقتار قازاق باۋىرلارىن بىرنەشە كۇن تىنىقتىرىپ, ءال جيناتقان سوڭ, ارقالارىنان قاعىپ ەلگە قيماستىقپەن شىعارىپ سالادى. قايتاردا ولار پويىزبەن پەنزا, كۋيبىشەۆ, چەليابى ارقىلى قوستانايعا جەتەدى.
كەلگەسىن اۋىلداعىلار باستارىنا كوتەرەدى ءبارىن. قاۋمالاپ, جاي-كۇيىن سۇراستىرادى. سوندا بەكتىڭ ايتقانىنا بىرەۋى سەنسە, بىرەۋى سەنبەي باس شايقايدى. بەك ءبارىن قوسپاسىز بايانداعان عوي... ەلدەن بىلاي شىعا اربالارىنىڭ دوڭعالاقتارى شاتقاياقتانىپ كەتەدى. قىس بويى قاراۋسىز جاتقان, جەڭىل-جەلپى جوندەمگە كونبەگەن عوي. اقتوبەگە جەتكەسىن رەتكە كەلتىرىپ الادى. جايىقتان ءارى وتكەسىن قۇلازىعان جازىق دالادا ىستىق قۇمعا شىجعىرىلىپ, كۇيىپ كەتە جازدايدى. ءۇش كۇنگى شولدەن اڭقا كەۋىپ, ازەر دەگەندە ۆولگا جاعالاۋىنا ىلىگەدى. سالا قۇلاش وزەننەن سال ارقىلى ءوتىپ, ستالينگراد ماڭايىنا تابان تىرەيدى. قايران دا قايران قارا مال, جانى ءسىرى عوي, تىلەرسەگى مايىسسا دا جولاي وتىعا ءجۇرىپ, قوڭىن بەرمەي, مايدان قولىنا وتكىزىلەدى. نيەت تۇزۋلىگى شىعار, جاۋ جاسىرعان مينالى جولدا ءبىر مال شەتىنەمەپتى.
كەيىن, اراعا 67 جىل تۇسكەن سوڭ وسى وقيعانى ويلاساق, جانكەشتى ساپارعا ءتانتى بولا تۇسەمىز. نەتكەن جۇرەكجۇتقاندىق. وتانسۇيگىشتىكتىڭ ەرەن مىسالى ەمەس پە؟ ۋكراين جەرىن جاۋدان ازات ەتۋدە قازاقستاندىقتاردىڭ كورسەتكەن ەرلىگىنە اركىم باس يەدى. تاريح قازاق ەلىنەن بارىپ دنەپردەن ءوتۋ شايقاسىنا قاتىسقان 2438 جاۋىنگەردىڭ ىشىنەن عانا 21-ءى كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتانعانىن ۇمىتپايدى. دالىرەك ايتساق, ولار قازاقستاندىق 73- گۆارديالىق ديۆيزيانىڭ قۇرامىندا جاۋعا اتىلعان ارىستاندار ەدى-اۋ! ۋكراين جەرىن قازاقتار وعىمەن دە, ازىق-ت ۇلىگىمەن دە قورعاسىپتى-اۋ!
...ايتىپ-ايتپاي نە كەرەك, تىلداستاردىڭ ۇسىنعان ءدام-تۇزى ءار جۇرەككە ءال-قۋات بەرگەن عوي! جەڭىستى جاقىنداتقان تىل ءىشىنىڭ تىلسىم كۇشىن ءالى دە جالىقپاي, ىندەتىپ ايتىپ, تارقاتا تۇسكەنىمىز ابزال. جانە دە اپتىقپاي, جاسقانباي, نىعىرلاپ, نەگىزدەپ ايتاتىن كەز كەلدى ەمەس پە؟ ەشكىم دە, ەشنارسە دە ۇمىت قالماۋى ءتيىس دەسەك, تىل كۇرەسكەرلەرى تۋرالى كوپ تە, ءدوپ تە ايتا بىلەيىك.
قايسار ءالىم.