ۇلتىمىزدىڭ كورنەكتى جازۋشىسى تاكەن الىمقۇلوۆتىڭ ارتىندا قالعان ادەبي شىعارمالارى بۇل كۇندەرى ءار دارەجەدە تالدانىپ, عىلىم كەڭىستىگىندە ءوزىنىڭ ءتيىستى باعاسىن الىپ جاتىر. دارابوز سۋرەتكەر شىعارمالارىنىڭ كەيىپكەرلەرى كوبىنە ونەر ادامدارى – سازگەرلەر مەن كۇيشىلەر, ابىزدار مەن اقىندار بولاتىن. شىندىققا كەلسەك, قازاق جازۋشىلارى اراسىندا سان عاسىرلار بويى ۇلتىمىزبەن بىرگە جاساپ كەلە جاتقان كەرەمەت ونەرىمىزدىڭ ءبىرى – كۇي تۋرالى تولعانا, تەرەڭ, اسەرلى قالام تەربەگەن سۋرەتكەرلەر شامالى. سولاردىڭ ءبىرى ءھام بىرەگەيى, جۇلدىزى نۇرلى جازۋشى-سۋرەتكەر تاكەن الىمقۇلوۆ دەسەك ارتىق ايتقانىمىز ەمەس.
قازاقتىڭ قابىرعالى قالامگەرى ت.الىمقۇلوۆ ۇلتىمىزدىڭ اڭىز-اڭگىمەلەرى مەن ءان-جىردىڭ قارا شاڭىراعى اتانعان, قۇتتى دا كيەلى قاراتاۋ وڭىرىندەگى سوزاق اۋدانىنىڭ تۋماسى ەكەنىن بىلەمىز. زەرتتەۋشى-عالىم, ادەبيەتتانۋشى ق.ابدەز ۇلى تاكەننىڭ شىعارمالارىن زەردەلەي وتىرىپ, ول تۋرالى «...ايتالىق, اتاقتى كۇيشى سۇگىردىڭ مەكەن ەتكەن اتا جۇرتى كارى قاراتاۋ ءوڭىرىنىڭ تاريحىن تاراتىپ ايتۋ ماقساتىندا جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ بىرنەشە ۇرپاعى جاتقا ايتىپ كەلە جاتقان اڭىز-اڭگىمەلەردى جازۋشى سول كۇيىندە كوركەمدىك ماقساتقا باعىندىرعان. ءان-كۇيدىڭ, جىر-داستاننىڭ, شەشەندىك ونەر مەن ايتىس ونەرىنىڭ ماۋەلى كىندىگى بولعان قاراتاۋدىڭ تەرىستىگى مەن تۇستۇگى وسى اڭىزدار ارقىلى قايتا تىرىلەدى. حالىق تاريحى جاڭاشا بوي كوتەرەدى. جازۋشى وسىنىڭ بارلىعىن كەڭ تولعاپ سۋرەتتەيدى. وسى قۇتتى مەكەندى, قويناۋلى تاۋ-تاستى زەرتتەپ, ونىڭ ءار ساي, ءار بيىگىنىڭ قۇشاعىنداعى ەل مەن جەر تاريحىن, حالىق تاعدىرىنىڭ قيلى شىندىقتارىن جيىپ, جاتتاپ وسكەن كۇيشى ءسارۋاردىڭ سەيتەكپەن (ت.الىمقۇلوۆتىڭ «سەيتەك سارىنى» اتتى پوۆەسىنىڭ كەيىپكەرلەرى – س.و.) رۋحاني تابىسۋىنىڭ تاريحى دا پوۆەستە ارنالى جەلى بولىپ تارتىلعان», دەپ تولعانادى.
1958 جىلدىڭ ساۋىرىندە مۇحتار اۋەزوۆ تاكەن الىمقۇلوۆ پەن جەرگىلىكتى جاس جازۋشى ەركىنبەك تۇرىسوۆتى جانىنا سەرىك ەتىپ وڭتۇستىك ءوڭىردى ارالايدى. سول ساپارىندا ولار شەرتپە كۇيدىڭ شەبەرى اتانعان سوزاقتىق سۇگىر كۇيشىگە ارنايى ات باسىن بۇرىپ, سالەم بەرۋگە بارادى. كۇيشى قالامگەرلەردىڭ الدىندا شابىتتانىپ, ەرەكشە كوڭىلمەن شەشىلە, ناقىشىنا كەلتىرە دومبىرادا تولعاي-تولعاي كۇي تارتادى. مۇحتار اۋەزوۆ كۇيشىنىڭ تارتقان «تەلقوجا», «بوزىنگەننىڭ بۇلكىلى» جانە دە باسقا كۇيلەرىن زەيىن قويا, ىنتا-ىقىلاسپەن تىڭداپ, ولاردىڭ ورىندالۋ شەبەرلىگىنە ەرەكشە ريزا بولىپ, كۇيدىڭ ارقايسىسىنىڭ شىعۋ تاريحىن ەگجەي-تەگجەي سۇراپ, قاعازىنا ءتۇرتىپ وتىرادى. ول ماسايراپ «سوزاقتان ءبىر تاتتىمبەتتى تاپتىم. تاكەنجان, سۇكەڭدى الماتىعا الدىرىپ, كۇيلەرىن ءوز ورىنداۋىندا تاسپاعا جازدىرسا قانداي كەرەمەت بولار ەدى. مىنا كەرەمەتتى تەز جەتكىز ەلگە, تەز جازعايسىڭ! تاكەن-اۋ, مىنا ولكە تۇنىپ تۇرعان مۇرتى بۇزىلماعان تاريح, تولىق اشىلماعان كومبە ەكەن عوي, بىلە-بىلگەنگە بۇل ءبىر جۇمباققا تولى, ونەرى مول, سىرلى دا شەجىرەلى ساحارا ەكەن. جازىڭدار, اينالايىن, حالىققا جەتكىزىڭدەر مۇنى. ەرتەڭ كەش بولىپ, ۇمىت قالىپ, وكىنىپ جۇرمەيىك... جازىڭدار! كوبىرەك جازىڭدار!.. قاراتاۋدىڭ تەرىسكەيى سەندەرگە, قالامى جۇيرىك سۋرەتكەرلەرگە, ۇلكەن ازىق, سەڭى ىدىراماعان تۇڭعيىق قازىنا ەمەس پە؟!» دەپ تولقي سويلەپ, كوزدەرى نۇر شاشىپ, ىشىندەگى قۋانىشىن جاسىرا الماپتى.
تاكەن زامانىمىزدىڭ زاڭعار قالامگەرى مۇحاڭنىڭ سول جولعى ۇسىنىسىن قابىل الىپ, قاپەرىندە ۇستاپ سوزاققا كەلگەن سايىن شەرتپە كۇيدىڭ شەبەرلەرى كۇيشى-كومپوزيتورلار سۇگىر اليەۆ پەن تولەگەن مومبەكوۆكە سالەم بەرىپ, كۇيشىلەر ومىرىنەن ۇزىك-ۇزىك اڭگىمەلەر جازىپ, مەزگىلدىك گازەت-جۋرنالدارعا جاريالاپ, ولاردىڭ ءبىرازىن كەيىنىرەك كىتاپتارعا توپتاستىردى.
كۇي اڭىزدارىن سۋرەتتەۋدە تاكەننىڭ قالامى جۇيرىك, ءتىلى مايدا, ناقىشتى, قۇلاق قۇرىشىن قاندىراتىن شەشەندىگى مەن وقيعالاردىڭ قىزىقتىلىعى قوسىلىپ, شەبەر شەندەسىپ, ادەمى ۇندەسىپ وتىرادى.
بازبىرەۋلەر سەزىنە بەرمەيتىن ساز ونەرىن اسا شەبەرلىكپەن جازا ءبىلۋ ءۇشىن مۋزىكانى تەرەڭ ءتۇسىنىپ, ونىڭ سيقىرلى, نازىك ىرعاعىن جۇرەكپەن ۇعىنۋ حاق. مۋزىكانىڭ قۇدىرەتى جايلى تولعانىستاردى جازۋشى تاكەن الىمقۇلوۆتىڭ شوقتىعى بيىك, سىرلى دا كەربەز شىعارمالارى «سەيتەك سارىنى», «سارىجايلاۋ», «كەرتولعاۋ», «سارى سىبىزعى», «قارالى قوبىز» سىندى ەڭبەكتەرىندە مول كەزدەسەدى. مىسالى, ونىڭ «كۇيشى» اتتى شاعىن اڭگىمەسىندە دومبىرادان شىققان سيقىرلى ىرعاقتى ء«تاري-تاي-تاي-تاي, ءتاري-ءتاري-تاي-تاي» دەپ شەرتپە كۇيدىڭ سارىنىن سۋرەتتەي وتىرىپ «... شەبەر ساۋساقتار سىلقىم دومبىرانىڭ توسىندە ەركىن ويناقشىپ, بىردە شاناقتان, بىردە ساعادان شالىپ, شىمشىپ, تولعاپ, ەرسىلى-قارسىلى شەرتىپ, سانسىز ىزىڭدى قىرىق قۇبىلتادى», دەپ ەرەكشە اسەرلەپ جازادى.
ونىڭ تۋىندىلارىن تامسانا وقىپ, سوزدىك قورىنا, زەرگەرلىگىنە تاڭ بولاسىز. مىسال رەتىندە ونىڭ بەلگىلى كۇيشى تاتتىمبەتتىڭ شىعارماشىلىعىنا ارنالعان «سارىجايلاۋ» اڭگىمەسىن الايىق. وندا سۋرەتكەر ءوز تۋىندىسىن «شالكەم-شالىس دىبىستار دوڭگەلەنە, ءدىرىل قاعا ەكپىندەپ, تاڭسىق اۋەن تۋعىزدى. ەڭ اسەرلى تۇسى: ء«تاري-تارايت-تاي, تارايتتالاپ!» ءتورت تاعانداپ, تەكىرەك قاعىپ تۇرىپ الدى. ەكى شەك ەگىز لەبىز قوستى. جۋان دىبىستار مەن جىڭىشكە دىبىستار جىمداسىپ, دۇرلىگە قۇلديلاعاندا, كوكەي قاجار كەربەز ورالىم پايدا بولدى. قانشا تىڭداساڭ قۇلاق قۇرىشىڭ قانبايتىن, قانشا قاۋىشساڭ ماۋقىڭ باسىلمايتىن ورالىم ەدى. شەرلىگە شاتتىق, شادىمانعا مۇڭ بىلدىرەتىن نازدى دا نالالى تارماقتى پىسىقتاعاندا, كۇيشى: «كەيىنگىلەر ناشىنە كەلتىرە الار ما ەكەن؟!» دەپ كۇدىكتەندى», دەي كەلە اياقتايدى.
اتى اڭىزعا اينالعان قورقىتتىڭ ءومىر كەشكەن زامانى, ونىڭ كۇيشىلىك تاعدىرى تۋرالى تاكەن ءوز ۇسىنىس-پىكىرلەرىن اشىق ايتىپ كەلەدى دە, ەندىگى جەردە كوركەم شىعارمالارىندا سول تاريحي كەزەڭ كورىنىستەرىن كۇي سىرىمەن, كۇي سازىمەن ەگىز قاتار, ءوربىتىپ وتىرادى. «الەمگە ايگىلى ءال-ءفارابيدىڭ پىكىرىنشە قورقىت تاريحتا بولعان ادام: سەگىز قىرلى, ءبىر سىرلى ساربازدىڭ ءوزى! وسىندا مىڭ جىل بۇرىن ءومىر كەشكەن قورقىتتىڭ اقىندىق ءتىلى بىزگە تانىس بولسا, كۇمبىرلەگەن, كۇڭىرەنگەن, اڭىراعان كۇيلەرى قازاقشا سايراپ تۇرادى. سوندىقتان تىلىنەن كوكەيى ۇزىن كۇيگە ءتىل باتىرۋدىڭ عانيبەتى, قۋانىشى, ۋانىشى بار», دەپ ءوز ويىن جازۋشى وسىلاي ساباقتاعان.
«تەلقوڭىر» اڭگىمەسىندە ول اتاقتى كۇيشى سۇگىر ومىرىنە سوعىپ, سۇگىر جايىن ءسوز ەتەدى. وتە تارتىمدى, شىمىر اڭگىمە ءبىر كۇيدىڭ تاريحىنان سىر شەرتەدى. كوزىقاراقتى وقىرمانعا بىردەن بايقالاتىن ءبىر شىندىق, سۇگىردىڭ تۋما تالانت, قۇدىرەتتى كۇيشى ەكەندىگى.
ەندى تاكەڭنىڭ «سەيتەك سارىنى» اتتى بەلگىلى پوۆەسىن الايىق. ونىڭ باستى كەيىپكەرلەرى سەيتەك كۇيشى مەن ونىڭ شاكىرتى, دومبىراشى ءسارۋار. قارتايعان ءسارۋار قۇتتى مەكەنى قاراتاۋ وڭىرىنەن الماتىعا كەلىپ حالىق ونەرپازدارىنىڭ رەسپۋبليكالىق بايقاۋىنا قاتىسادى. سول بايقاۋدا ءسارۋاردىڭ ورىنداۋىنداعى كۇيشى سەيتەكتىڭ «زامان-اي» كۇيى كوپشىلىكتىڭ ىستىق ىقىلاسىنا يە بولادى. ءسارۋاردىڭ كۇيدى ورىنداۋ شەبەرلىگى جايلى جازۋشى «...شالدىڭ شەرتىسى مۇلدە بولەك. قۇلاققا قونىمدى, كوكەيگە ورالىمدى قوڭىر ۇندەر كۇمبىرلەپ شىعا باستادى. كۇيدىڭ ءجيى-ءجيى ورالاتىن قايىرماسى بۋلىعىپ, قامكوڭىل ادامنىڭ داۋسىنداي ايانىشتى اسەر تۋعىزدى. ءسىرا, شالدىڭ ساۋساعى كەنەدەي جابىسىپ قالعان بولۋى كەرەك, پەرنەلەر سىڭسىپ, استى-ءۇستى قاتار بوزداپ, ءدامدى اۋەن كۇمبىرلەپ كەتتى. دۇنيەدەن تورىققان, دامەلەنگەن, اشىنعان جاننىڭ ىشكى سىرى بەينەلى تىلدە مۇڭ شاقتى. قانشا زامان وتسە دە, كەيىنگى ۇرپاق ءتىلماشسىز تۇسىنەتىن شىنشىل مۇڭ ەدى بۇل...», دەپ سۋرەتتەيدى.
ال ونىڭ «سارى سىبىزعى» دەگەن شىعارماسىندا سىبىزعى تۋرالى مىناداي قايتالانباس جاۋھار ورنەك بار: «داۋىل سوققاندا سەڭدەي سوقتىعىسىپ, ۇلارداي شۋلايتىن شەرلى قامىستان شىققان تەكتى سىبىزعى – سەگىز قىرلى, ءبىر سىرلى. ونىڭ ءتىلىن تۇسىنۋگە زەيىن كەرەك. ورماننىڭ سۋسىلىن, بۇلاقتىڭ سىلدىرىن, كولدىڭ كۇرسىنۋىن تيتتەي زاتتىڭ ءوز بويىنا قالايشا سىڭدىرگەنىن بىلەتىن پەندە از. سايىن ساحارانىڭ سىبىزعىشا سىڭسىپ تۇراتىنىن ەستيتىن قۇلاق ودان دا از. شىركىن, سىبىزعى-اي! تىرنانىڭ تىراۋىن مەنسىنبەي, اققۋدىڭ ءانىن ەنشىلەگەن سىبىزعى-اي! جىلان شاققان, ءبۇيى تيگەن ادام ءتاۋىپتىڭ تاۋسىلماس دەمىنەن, ۇزىلمەس ىسقىرىعىنان ايىقسا, سىبىزعىنىڭ قۇدىرەتى ودان دا اسىپ تۇسەدى. جۇمىرتقاسىن انمەن شايقاعان بوزتورعايدى ارباعان ايداھاردىڭ ۇزدىكسىز ىسقىرىعىن سىبىزعىدان باسى اينالىپ, بي بيلەگەنى مالكەننىڭ كوز الدىندا».
تاكەن الىمقۇلوۆتىڭ شىعارماشىلىعىن جان-جاقتى زەردەلەگەن عالىم, پروفەسسور ق.ابدەز ۇلى «ت.الىمقۇلوۆ – حالىقتىڭ ءداستۇرلى كۇي ونەرىن جانىنا بالاپ, جۇرەك سىرىنداي ايالاپ, ارداقتاپ ءومىر كەشكەن ادام. ءداستۇرلى ونەردىڭ ىشىنەن تاكەن قالامگەر رەتىندە اسىرەسە كۇي, كۇيشىلىك تاقىرىبىنا ءجيى-ءجيى ات باسىن تىرەپ, وسى ارادا تەرەڭ, تارتىمدى تۋىندىلارىن دۇنيەگە اكەلدى», دەيدى. ال ب.قىدىربەك ۇلى 1988 جىلى جازعان كۇندەلىگىندە تاكەن تۋرالى «...ءتىل جاعىنان كەلگەندە مەن ونى قازاق ءتىلىن ەڭ ءتاۋىر بىلەتىن جازۋشىنىڭ قاتارىنا قويار ەدىم. ونىڭ جازعاندارىنان, ءتىلدىڭ شۇرايلىلىعىنان مايى تامىپ تۇراتىن», دەپتى.
رەتى كەلگەننەن كەيىن توقتالا كەتەلىك, كۇي ونەرى ۇلتىمىزدىڭ رۋحاني الەمىندە ەرەكشە ورىن الدى. ەل تاعدىرىن, ۇلت بولمىسىن ۇلى دالانى مەكەندەگەن قازاقتىڭ كۇيشى-سازگەرلەرى قورقىت, قۇرمانعازى, داۋلەتكەرەي, تاتتىمبەت, بايجىگىت, سۇگىر, ىقىلاس شەكتى مۋزىكالىق اسپاپ – قوڭىر دومبىرا مەن مۇڭلى قىلقوبىزعا ءتىل ءبىتىرىپ, سىرلى ساز ونەرىنە قوستى, ولار حالىق اراسىنداعى شەبەر كۇيشى-ورىنداۋشىلار ارقاسىندا ەل اراسىندا تارالدى, ءسويتىپ ولار اۋىز ادەبيەتى ءتارىزدى اتادان ۇرپاققا مۇرا رەتىندە بەرىلىپ, بۇگىنگە دەيىن اسا قۇندى ءىنجۋ-مارجانداي ساقتالدى. كەيبىر مالىمەت بويىنشا, بۇل كۇندەرى حالىق اراسىندا زەردەلەنىپ, نوتاعا ءتۇسىرىلىپ, ەسەپكە الىنعان 5000-عا جۋىق كۇي بار ەكەن.
قازاققا عانا ءتان كۇي ونەرىن, ساز ونەرىن زەرتتەۋدە اعايىندى قۇدايبەرگەن مەن احمەت جۇبانوۆتاردىڭ, جازۋشى, سازگەر يليا جاقانوۆ پەن جازۋشى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور اقسەلەۋ سەيدىمبەكتىڭ اتقارعان ەڭبەكتەرىن ەرەكشە اتاپ وتكەن ءجون. بىراق تاكەن الىمقۇلوۆ سياقتى كۇي ونەرىن ءوزىنىڭ ولمەس شىعارماشىلىعىنا جەلى ەتىپ, كوركەمسوزبەن ءورىپ, تۇڭعيىق تەڭىز تۇبىنەن تابىلعان مارجانداي جالت-جۇلت ەتكىزىپ, جىپكە ءتىزىپ, شۇرايلى شىعارمالارىنا ورنەك ەتكەن قارىمدى قالامگەر ۇلتىمىزدا نەكەن-ساياق. ت.الىمقۇلوۆ ءوزىنىڭ سوڭعى جيناعى «كەرتولعاۋعا» ەنگەن ءبىر ماقالاسىندا «اقىن دا, جازۋشى دا ءوزىنىڭ ءومىرىنىڭ جالعاسىن ىزدەيدى, مەنىڭ قابىلەتىم جەتسە, سوزدەن گورى ۇزاق جاسايتىن كۇي شىعارار ەدىم. بالكىم كۇيشى بولىپ كەتەر مە ەدىم. تاعدىر بىراق پەشەنەمە قازاق ادەبيەتىن بۇيىرتتى», دەپ جازىپتى. وسى وي ارمانىنىڭ جەتەگىندە قالامگەر قىرىق جىلداي قالام تەربەپتى. كۇيگە, كۇيشىلىككە اۋەل باستان ءبىر تابان جاقىن جازۋشى كۇللى شىعارماشىلىق جولىنىڭ ەڭ ءبىر ءماندى, ماڭىزدى بەلەستەرىن وسىلايشا ونەر تاقىرىبىمەن عانا بايلانىستىرعان.
ۇلتىمىزدىڭ ولمەيتىن, توزبايتىن, اتادان بالاعا ميراس بولىپ كەلە جاتقان داستۇرلەرىمىزدىڭ ءبىرى – كۇي ونەرى جايلى جازۋشى رەتىندە تەرەڭ زەرتتەپ, تولعانا, تامسانا تۇشىمدى, ءدامدى جازعان سىرباز سۋرەتكەر تاكەن الىمقۇلوۆتىڭ شىعارمالارى ءوزىنىڭ ءمان-ماعىناسى مەن قۇندىلىعىن جوعالتپايتىن, قازاقتىڭ بولمىس-ءبىتىمىن, ۇلتتىق ونەرىمەن مەرەي-مارتەبەسىن دارالاپ, اسقاقتاتىپ كورسەتكەن عاجايىپ تۋىندىلار. ول كىسىنىڭ ادەبيەتكە كەلەردەگى وزىندىك ەرەكشەلىگىن كۇيدى تەرەڭ تۇسىنە بىلۋىندە دەۋگە بولادى. ونەردى تەرەڭ ءتۇسىنۋى ونى باسقالارعا ۇقسامايتىنداي ۇلكەن جازۋشى ەتىپ قالىپتاستىردى. تاكەننىڭ «ەگەر سۇگىر بولماعاندا مەن جازۋشى بولماس ەدىم» دەگەن ءسوزى بار.
جازۋشى ءابىش كەكىلباەۆتىڭ «باتپان-باتپان بايلىق تەك جەر كوكىرەگىندە عانا ەمەس, ەل كوكىرەگىندە دە تۇنىپ تۇر. سۇيىنەرگە جارايتىن جاقسى مەن جايساڭ تەك جەر استىندا جاتقان جوق, جەر ۇستىندە دە ءجۇر», دەگەن ءسوزى ەسكە تۇسەدى. سوندىقتان جەر بەتىندە جۇرگەن جاقسىلار مەن جايساڭدار, ەلدىڭ وركەندەۋىنە ولشەۋسىز قىزمەت ەتىپ جۇرگەن جاندار كوزى تىرىسىندە لايىقتى باعالانىپ جاتسا ادامدا نە ارمان بار؟ تاكەن الىمقۇلوۆ كوزى تىرىسىندە اتاققا, شەن مەن شەكپەنگە ەش قىزىقپاعان قالامگەر. قاراپايىم, قوڭىر تىرشىلىك ەتىپ, ەل ارالاي ءجۇرىپ, جۇرت اراسىندا كەزدەسكەن اڭىز بەن جىردى, سالت-داستۇرلەرىمىزدى قاعازعا ءتۇسىرىپ, ارتىنا التىنعا بەرگىسىز مارجان-ءىنجۋ تەكتەس كەرەمەتتەي دۇنيەلەر قالدىردى. ول ەڭبەكتەر ۇلتىمىزدىڭ ادەبيەتىنىڭ كوكجيەگىن كەڭەيتىپ, قۇندى, سالماقتى شىعارمالار قاتارىنا قوسىلدى. تاكەننىڭ قالامىنان شىققان تۋىندىلاردىڭ قاي-قايسىسىنان بولماسىن قاراپايىم قازاقتىڭ بەينەسىن, ۇلتتىق بولمىسى مەن مىنەزىن, تىرشىلىگى مەن پسيحولوگياسىن اداسپاي تابۋعا بولادى. ول قازاقتىڭ ءومىرىن, تۇرمىسىن, ونەرىن, ءداستۇرىن جاقسى بىلگەن. استارلاپ جازۋدىڭ دا شەبەرى. تاكەن – سيرەك تالانت يەسى, تاماشا دارابوز سۋرەتكەر.
ساعىندىق وردابەكوۆ,
قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى
تاراز