وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ كەڭەيتىلگەن سەسسياسىندا وبلىس اكىمى ەلەۋسىن ساعىندىقوۆ وبلىستىڭ 2009 جىلعى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ قورىتىندىلارى جانە 2010 جىلعا ارنالعان مىندەتتەرى تۋرالى ەسەپ بەردى. وعان قالا جانە اۋدان اكىمدەرى, ءماسليحات حاتشىلارى, وبلىستىق باسقارمالار مەن دەپارتامەنتتەر باسشىلارى, پارتيالار مەن قوعامدىق ۇيىمداردىڭ وكىلدەرى, ەڭبەك جانە سوعىس ارداگەرلەرى قاتىستى. تاعى ءبىر تاريحي جىلدى ارتقا قالدىرىپ, ەلىمىز جاڭا كەزەڭگە قادام باستى. وتكەنىمىزدى سارالاپ, الداعى ماقساتىمىزدى ايقىندار ساتتە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جولداۋى حالقىمىزدىڭ رۋحىن كوتەرىپ, بولاشاققا سەنىمىن ورنىقتىرا ءتۇستى, دەپ باستادى ءوزىنىڭ ەسەپتى كەزدەسۋدەگى ءسوزىن ءوڭىر باسشىسى.
تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزدىڭ قول جەتكەن جەتىستىكتەرىندە اقتوبەلىكتەردىڭ دە ۇلەسى زور. اقتوبە وبلىسى – ەكونوميكادا جانە الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى شەشۋدە ەلىمىزدەگى كوشباسشى وڭىرلەر قاتارىندا كەلەدى. ءوتكەن جىلى وبلىس ەكونوميكالىق دامۋ كورسەتكىشتەرى بويىنشا ايتارلىقتاي ءوسىمگە قول جەتكىزدى. مىسالى, ونەركاسىپ ءوندىرىسىنىڭ كولەمى 105,6 پايىز, جالپى ءوڭىرلىك ءونىم 104 پايىز قۇرادى. بۇل ەلىمىزدىڭ ورتاشا كورسەتكىشىنەن ەداۋىر جوعارى.
وبلىس باسشىسى ودان ءارى “ىنتىماق ىرىسىڭدى تاسىتادى” دەگەن حالىق دانالىعىن ەسكە سالا كەلىپ, ەل بىرىگىپ, ەرلىك جاساعانىن تىلگە تيەك ەتتى. ەگەر اقتوبەلىكتەر قازىرگىدەن دە ۇيىسىپ, ۇجىمداسا تۇسسە, الار اسۋ بۇدان دا بيىك, بۇدان ەڭسەلى بولارىنا, وبلىس وسى قارقىنىن ۇستەمەلەي تۇسسە 2020 جىلعا دەيىنگى دامۋ ستراتەگياسىن ءبىرىنشى بەس جىلدىقتا ورىنداپ شىعۋعا مۇمكىندىك بار ەكەنىن مالىمدەدى.
ارينە, ەلەۋسىن ناۋرىزباي ۇلى مۇنى ارزان بەدەل جيناپ قالۋ ءۇشىن ايتپاعانى بەلگىلى. وعان وبلىستا قول جەتكەن تابىستار دا بەرىك نەگىز قالايدى. وتكەن جىلى مۇناي ءوندىرۋ 5,2 پايىز, ىلەسپە مۇناي گازى 1,2 ەسە, مىس كەنى 12,3 پايىز, مىس كونتسەنتراتتارى 1,2 ەسە, حروم رۋداسى 11,2 پايىز, حروم كونتسەنتراتتارىن ءوندىرۋ 5,2 پايىز ارتقان. وبلىسىمىزداعى ەڭ ءىرى مۇناي ءوندىرۋ كومپانياسى – “سنپس-اقتوبەمۇنايگاز” اكتسيونەرلىك قوعامى كومىرسۋتەگى شيكىزاتىن ءوندىرۋدى 6 ملن. 50 مىڭ تونناعا جەتكىزگەن.
وبلىس باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, وتكەن جىلى ەكونوميكاداعى تۇراقتىلىقتى ساقتاپ قانا قويماي, داعدارىستان نەعۇرلىم جاڭارعان جانە باسەكەگە قابىلەتتى ەكونوميكامەن شىعۋ جونىندەگى ەلباسى تاپسىرماسى جۇزەگە اسىرىلعان, ەكونوميكانى جاڭعىرتۋدىڭ جاڭا جولدارى يگەرىلگەن. كۇردەلى كەزەڭنىڭ اۋىر سالماعىنا قاراماستان, جالپى قۇنى 260 ملرد. تەڭگەدەن استام قارجىعا 240-قا جۋىق وندىرىستىك جانە الەۋمەتتىك نىساندار ىسكە قوسىلىپتى. 2009 جىلى العاش رەت ءوڭىر ەكونوميكاسىن دامىتۋعا باعىتتالعان ينۆەستيتسيا كولەمى 300 ميلليارد تەڭگەلىك شەپتەن اسىپ تۇسكەن. تۇراقتى دامىپ كەلە جاتقان وبلىس ەكونوميكاسىنا ينۆەستيتسيا سالۋعا ىقىلاس بىلدىرۋشىلەر قاتارى ۋاقىت وتكەن سايىن كوبەيە تۇسۋدە.
ەسەپتى كەزەڭدە پايدالانۋعا بەرىلگەن يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق جوبالار ىشىندە ءوزىنىڭ ماڭىزدىلىعى جاعىنان ەرەكشەلەنەتىن كۇيدىرىلگەن حروم شەكەمتاسى (وكاتىش) فابريكاسى جانە ۇساق كلاستى رۋدا بايىتۋ فابريكاسىنىڭ ەكىنشى كەزەگى, ۇيالى بەتون بۇيىمدارىن شىعارۋ زاۋىتى, “كەڭقياق-قۇمكول” مۇناي قۇبىرى, اۋە قوزعالىسىن باسقاراتىن زاماناۋي ورتالىق جانە تاعى باسقالارى بار.
مەملەكەت باسشىسى كەزىندە قازاقستاندىق مازمۇن اياسىندا وتاندىق تاۋار ءوندىرۋشىلەردى قولداۋدى قاداپ تاپسىرعان بولاتىن. وبلىستىڭ ءىرى كاسىپورىندارىمەن ءىسكەر بايلانىستار جاساۋ ارقىلى ينۆەستيتسيالىق جوبالاردا قازاقستاندىق مازمۇندى ۇلعايتۋعا باعىتتالعان 38 مەموراندۋمعا قول قويىلىپ, جالپى قۇنى 263 ملرد. تەڭگەگە كەلىسىم-شارت جاسالعان. وتاندىق كاسىپكەرلەردەن ناقتى تاۋار, جۇمىس جانە قىزمەت كورسەتۋدى ساتىپ الۋ 161 ملرد. تەڭگە قۇراعان.
كاسىپكەرلىكتىڭ الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىگىن تەرەڭ سەزىنگەن وبلىس كاسىپورىندارى حالىقتى الەۋمەتتىك قولداۋعا باعىتتالعان ىزگىلىكتى ىستەرىن قيىن كەزەڭدە دە ۇزگەن جوق. ەسەپتى كەزەڭدە اۋىلدىق جەرلەردەگى دەنساۋلىق ساقتاۋ, ءبىلىم بەرۋ, سپورت نىساندارىن سالۋعا جانە قايتا جاراقتاندىرۋعا ميلليونداعان تەڭگە ءبولىنىپتى. وبلىس باسشىسى وسى باعىتتا “سنپس اقتوبەمۇنايگاز” اكتسيونەرلىك قوعامى, “قازاق ويل اقتوبە”,“ترانس موست گرۋپپ”, “ناۋرىز سيم” جشس-لەرى ەرەكشە بەلسەندىلىك قورسەتكەنىن, رەسپۋبليكالىق “پارىز” كونكۋرسىنىڭ جەڭىمپازدارى اتانعاندارىن اتاپ ءوتتى. ولاردىڭ ءىسى بيزنەستە تابىسقا جەتۋگە ۇمتىلعان باسقا كومپانيالارعا ۇلگى بولۋى ءتيىس ەكەندىگىن ەسكە سالدى. باسەكەگە قابىلەتتى, وتاندىق ساپالى ءونىم شىعارۋدا رەسپۋبليكالىق “التىن ساپا” كونكۋرسىنا قاتىسقان “كازحروم” اكتسيونەرلىك قوعامى دا جەڭىمپاز بولدى.
ەلەۋسىن ناۋرىزباي ۇلى وبلىسىمىزدا ەلباسىنىڭ “جول كارتاسى – 2009” باعدارلاماسىنىڭ جۇزەگە اسىرىلۋى جايلى دا اڭگىمەلەدى. وسى باعدارلاما اياسىندا جانە وبلىس اۋماعىندا جاڭادان ىسكە قوسىلعان مەكەمە, ءوندىرىس ورىندارى ەسەبىنەن بارلىعى 40 مىڭ ادام جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتىلىپتى.
ەلباسى سوزىمەن ايتساق, ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋدىڭ وزەگى, قوزعاۋشى كۇشى كاسىپكەرلىك بولىپ تابىلادى. وبلىستا شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتى ودان ءارى دامىتۋعا ۇنەمى جاعداي جاسالىپ كەلەدى. سونىڭ ءبىر دالەلى – بيزنەستى قولداۋ ءۇشىن 77 ملرد. تەڭگە قارجىلىق-نەسيە كومەگى بەرىلگەندىگى دەۋ ورىندى. وسىنداي قولداۋ-كومەكتىڭ ناتيجەسىندە سۋبەكتىلەر 4,5 پايىزعا, ولاردا جۇمىس ىستەيتىندەر 103 پايىزعا, ال وندىرىلگەن ءونىم كولەمى 105 پايىزعا ارتقان. شاعىن جانە ورتا بيزنەس سۋبەكتىلەرى 152 ملرد. تەڭگەنىڭ ءونىمىن ءوندىرىپتى.
جولداۋدا ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋدىڭ تاعى ءبىر ماڭىزدى سەگمەنتى – اگروونەركاسىپ كەشەنىن دامىتۋ ەكەنى اتاپ كورسەتىلگەن. وتكەن جىلى وبلىستىڭ اگروونەركاسىپ كەشەنىندە اۋىل شارۋاشىلىعى ءوندىرىسىن دامىتۋعا مەملەكەتتىك قارجى الدىڭعى جىلعا قاراعاندا 1,5 ەسەدەي ارتىق بەرىلىپ, ول 9 ملرد. تەڭگەنى قۇراپتى. سونىڭ ءناتيجەسىندە, مال شارۋاشىلىعىندا ءونىم ءوندىرۋ كولەمى مەن مال سانى ارتقان. اقتوبە قالاسى ايماعىندا ازىق-ت ۇلىك بەلدەۋى جاسالۋدا. ارينە, بۇل باعىتتا ءالى دە كوپ شارۋالار جاسالۋى ءتيىس. ساپالى وڭدەۋدى مەڭگەرۋ قاجەت. بۇل مىندەتتەردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ەلدى مەكەندەرگە جول قاتىناسىن جاقسارتۋ قاجەتتىگىن دە جاسىرماعان ءجون. ارينە, اتالعان باعىتتا بىلتىر ايتارلىقتاي جۇمىس اتقارىلدى. ميللياردتاعان تەڭگە قارجى جۇمسالدى.
جەردىڭ شەتىندە, جەلدىڭ وتىندە ءجۇرىپ, اۋىلدىڭ ءتۇتىنىن تۇتەتىپ وتىرعان حالىقتىڭ تۇرمىسىن جاقسارتۋ باعىتىندا دا ءبىراز شارۋالار تىندىرىلىپتى. الىس ەلدى مەكەندەرگە گاز جەتكىزۋ كۇن تارتىبىندەگى وزەكتى ماسەلە ەكەنى ءسوزسىز. دەگەنمەن, وبلىستا ونىڭ دا ءتۇيىنىن شەشۋدىڭ ءساتتى قادامدارى جاسالۋدا. سوڭعى التى جىل ىشىندە 8 ملرد. تەڭگەدەن استام قارجى جۇمسالىپ, وبلىسىمىزدىڭ 50-دەن استام ەلدى مەكەنىنە گاز جەتكىزىلدى. بۇل جۇمىس جالعاسادى. ماسەلەن, 2011-2015 جىلدارى 77 ەلدى مەكەنگە گاز تارتىلادى. بۇل جۇمىستىڭ جالپى قۇنى – 41 ملرد. تەڭگەنى قۇرايدى.
اۋىلدىڭ تاۋسىلمايتىن جىرىنىڭ ءبىرى – اۋىز سۋ ەكەنى بەلگىلى. سوڭعى التى جىلدا “اۋىز سۋ” باعدارلاماسى بويىنشا 71 ەلدى مەكەنگە سۋ قۇبىرى جۇرگىزىلىپ, 53 اۋىلدىڭ تۇرعىندارىن سۋمەن جابدىقتاۋ جاقسارتىلعان. وسى ماقساتتا 7 ملرد. 300 ملن. تەڭگە جۇمسالىپتى. 2010 جىلى دا بۇل ۇدەرىس جالعاسادى. وڭىردە جىل وتكەن سايىن حالىقتىڭ تۇرمىس دەڭگەيى كوتەرىلىپ كەلەدى. وبلىستا جۇمىسسىزدار سانى 6,4 پايىزدان 5,9 پايىزعا تومەندەدى. ءومىر ءسۇرۋدىڭ ەڭ تومەنگى دەڭگەيىنەن از تابىسى بار حالىقتىڭ ۇلەسى قازىر 6 پايىز شاماسىندا, ياعني رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەن ەكى ەسە تومەن.
سوڭعى بەس جىلدا 1 ملن. 200 مىڭ شارشى مەترگە جۋىق تۇرعىن ءۇي الاڭى پايدالانۋعا بەرىلدى. 70 مىڭ ادام جاڭا قونىس تويىن تويلادى. بۇل قارقىن 2010 جىلى دا باسەڭدەمەيدى, دەدى وبلىس باسشىسى.
ول قۇقىق ءتارتىبى جانە قوعامدىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرىن دە اينالىپ وتپەدى. اسا اۋىر قىلمىستىڭ ازايماي وتىرعانىنا الاڭداۋشىلىق ءبىلدىردى. دەمەك, وسى ماسەلەلەردە الدىن الۋ جۇمىستارىن نەعۇرلىم بەلسەندىرەك جۇرگىزۋ قاجەت. جولداۋدا كورسەتىلگەنىندەي, قۇقىق قورعاۋ قىزمەتىندەگى ەكپىن ىشكىۆەدومستۆولىق مۇددەدەن ازاماتتاردىڭ قۇقى مەن مەملەكەت مۇددەسىن قورعاۋعا قاراي اۋىستىرىلۋى ءتيىس ەكەندىگىن قاداپ ايتتى.
ول سونداي-اق, ءبىلىم بەرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ, مادەنيەت جانە سپورت سالالارىن دامىتۋ بارىسىنا دا توقتالدى. سوڭعى بەس جىلدا ولاردى قارجىلاندىرۋ جىل سايىن 20-30 پايىزعا ءوسىپ وتىرىپتى. وبلىستا ۇستىمىزدەگى جىلى مەكتەپكە دەيىنگى بالالار مەكەمەلەرى جۇيەسىن كەڭەيتىپ, ولاردا بالالاردى قامتۋدى 80 پايىزعا جەتكىزۋ كوزدەلۋدە.
وبلىس اكىمىنىڭ ەسەبىندە پرەزيدەنتتىك “مادەني مۇرا” باعدارلاماسى اياسىندا قىرۋار شارۋالار قولعا الىنىپ, ءساتتى اياقتالعانى, ۇلى جەڭىستىڭ 65 جىلدىعىنا ازىرلىك, بۇقارالىق سپورتتى دامىتۋ, 12 جىلدىق ءبىلىم بەرۋ, مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قولدانىلۋ اياسىن كەڭەيتۋ ماسەلەلەرى تاراتىپ ايتىلىپ, تارتىمدى باياندالدى. ەلەۋسىن ساعىندىقوۆ ەسەپتى بايانداماسىن تازا قازاق ءتىلىندى جاساپ, ارا-تۇرا ورىسشا تۇسىنىك بەرىپ وتىرۋى دا كوڭىلدەن شىقتى. بۇل مەملەكەتتىك ءتىلدى تورگە شىعارۋدىڭ ءبىر ۇلگىسىندەي بولدى. وبلىس باسشىسى ءوز ءسوزىن ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ “جاڭا ونجىلدىق – جاڭا ەكونوميكالىق ورلەۋ – قازاقستاننىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرى” اتتى جولداۋىندا العا قويىلعان مىندەتتەردى جوعارى دەڭگەيدە ورىنداپ شىعۋعا الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق قۋاتىمىز بەن رۋحىمىز جەتەدى دەپ سەنىمدى قورىتىندىلادى.
وبلىس اكىمىنىڭ ەسەپتى كەزدەسۋىندە ءسوز العان سنپس-اقتوبەمۇنايگاز” اق باس ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى جەڭىس سەيىتماعامبەتوۆ وڭىردەگى مۇناي ءوندىرۋ ماسەلەلەرىنە توقتالسا, قارعالى اۋدانىنداعى “ستەپنوە” جشس ديرەكتورى, وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ دەپۋتاتى امانعوس تەلەۋوۆ اۋىل شارۋاشىلىعىندا جاڭا تەحنيكا مەن وزىق تەحنولوگيانى پايدالانۋ قاجەتتىگىن ءسوز ەتتى. ەڭبەك ارداگەرلەرى بەكەت ەسەنجولوۆ, ماقسوت بالعىنوۆ, “بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىم” قوعامدىق قورى وبلىستىق فيليالىنىڭ توراعاسى كەلدىباي ەسپاعامبەتوۆ وبلىستاعى اتقارىلعان ىستەردى وڭ باعالادى. س.بايىشەۆ اتىنداعى اقتوبە ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ستۋدەنتى گۇلداۋرەن ءمۇسىروۆا جاستار ماسەلەسىنىڭ وڭ شەشىلىپ وتىرعانىن ناقتى مىسالدارمەن دايەكتەي كەلە, وبلىس باسشىسىنىڭ جاستاردى قولداۋداعى ءىس-ارەكەتىنە ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى.
وبلىس اكىمى ەلەۋسىن ساعىندىقوۆ زالدان تۇسكەن سۇراقتارعا دا ىركىلمەي جاۋاپ بەردى. كوپتەگەن ساۋالدارعا قاتىستى جاۋاپتىڭ باياندامادا قامتىلعانىنا قاراماستان, بىرقاتار ماسەلەنى سول بويدا شەشتى, ال كەيبىرەۋلەرىن باقىلاۋدا ۇستاۋعا ۋادە بەردى, قايسىبىرىنە جاۋاپ بەرۋدى ءتيىستى ورىندارعا تاپسىردى.
ساتىبالدى ءساۋىرباي, اقتوبە وبلىسى.
ۇيىمداستىرا بىلگەننىڭ ۇتارى مول
قىزىلجار ءوڭىرى جۇرتشىلىعىنىڭ وتكەن جىلعا وكپەلەۋىنىڭ ەش رەتى جوق. قارجى قيىندىعى جان-جاقتان قانشا قىسسا دا, ەلباسىنىڭ داعدارىستان شىنىعىپ, شيرىعىپ وتەمىز دەگەن ءسوزىن ەستە ۇستاعان سولتۇستىكقازاقستاندىقتار ەرەكشە سەرپىنمەن ەڭبەك ەتتى. استىقتان رەكوردتىق ءونىم جينالدى. ءسۇت پەن جۇمىرتقا وندىرۋدەن الدىڭعىلار قاتارىندا. اۋىر ونەركاسىپ جاقسى دامىپ كەلەدى. تاۋ-كەن وندىرىسىنە ينۆەستيتسيالىق جوبالار ەنگىزىلىپ, قوماقتى قارجى سالىنا باستادى.
قىزىلجار ءوڭىرى دەسە, كوز الدىمىزعا الدىمەن استىقتى ايماق, ەگىس تاناپتارى, تاۋ-تاۋ ۇيىلگەن قىزىل ءدان ەلەستەيدى دەۋشىلەر كوپ. وعان تالاسىمىز جوق. ەلىمىزدىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋدەگى وبلىستىڭ ىشكى الەۋەتى وتە زور. جولداۋداعى ەكونوميكانىڭ اگرارلىق سەكتورىن جانداندىرىپ قانا قويماي, اۋىل ءۇشىن ءوسۋدىڭ پەرسپەكتيۆاسى ەڭبەك ونىمدىلىگىنىڭ ارتۋىنا تۇسەدى دەگەن ەلباسى ءسوزىن جاۋاپكەرشىلىككە جىگەرلەندىرەتىن مىندەت دەپ تۇسىنگەن ءتۇرلى سالا وكىلدەرى وبلىس اكىمى س.ءبىلالوۆتىڭ تۇرعىندار الدىنداعى ەسەبىن تىڭداۋ ءۇشىن پوگودين اتىنداعى ورىس دراما تەاترىندا وتكەن وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ كەڭەيتىلگەن ماجىلىسىنە جينالدى.
– ەلباسى اگروونەركاسىپ كەشەنىن وركەندەتۋدىڭ ىرگەلى مىندەتتەرىن بەلگىلەپ بەردى. سوعان وراي الدا ءوندىرىستى ءارتاراپتاندىرا وتىرىپ, اۋىل شارۋاشىلىعى ءوندىرىسىن ءتيىمدى ۇيىمداستىرۋدىڭ كوپتەگەن شارالارى كۇتىپ تۇر, – دەي كەلىپ, سەرىك سۇلتانعازى ۇلى مال شارۋاشىلىعىن دا سەرپىندى وركەندەتۋدىڭ تولعاعى جەتكەنىن قاداي ايتتى. وتكەن جىلى اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرى ءوندىرىسىنىڭ جالپى كولەمى 238 ميلليارد تەڭگەگە جەتىپ, 2008 جىلمەن سالىستىرعاندا 114 پايىزدى قۇراعان. جىل وتكەن سايىن بۇل سالاعا بولىنەتىن دەمەۋ قارجى مولشەرى ءوسىپ كەلەدى. پەتروپاۆل برويلەر فابريكاسى ءونىمدى جۇمىس ىستەي باستادى. مۇندا قالدىقسىز ءوندىرىسى بار وسى زامانعى سويۋ تسەحى پايدالانۋعا بەرىلىپ, ينكۋباتور قۇرىلىسى باستالدى. “باسكو” فيرماسىنىڭ قۇس فابريكاسى مەن شوشقا كەشەنى تابىستى سالاعا اينالدى. “تايىنشا-استىق” جشس-دەگى ءسۇت كەشەنىنە شەتەلدىڭ ءسۇتتى سيىرلارى اكەلىندى. “زەنچەنكو جانە ك” كومانديتتىك سەرىكتەستىگىندە ءۇش ءسۇت فەرماسى جۇمىس ىستەيدى. ءبارى وزىق تەحنولوگيالارمەن جابدىقتالعان. ەت, ءسۇت, جۇمىرتقا ءوندىرۋ كولەمى ارتىپ, قوعامدىق مال سانى كوبەيدى.
بۇرىندارى وبلىستىڭ اتاق-داڭقى اۋىر ونەركاسىبىمەن دە ايگىلەنەتىن. ءوتكەن شاقپەن سويلەۋىمىزدىڭ سىرى قۇپيا بولماسا كەرەك. وداق ىدىراعاننان كەيىن اسكەري قورعانىستاعى كاسىپورىنداردىڭ بەرەكەسى كەتتى. كونۆەرسيادان ءوتىپ, بەيبىت ماقساتقا بەيىمدەلگەنشە التىن ۋاقىت زىمىراپ وتە بەردى. ەلباسى وبلىستاعى جۇمىس ساپارلارىن اركەز اۋىر ونەركاسىپتىڭ تىنىس-تىرشىلىگىن بىلۋدەن باستايتىن. ءتورت اياعىنان تۇرالاپ قالعان تۇلپاردىڭ كۇيىن كەشكەن سالا مەملەكەت قارجىلاندىرعاننان كەيىن عانا وڭالا باستادى. ءسويتىپ, ونەركاسىپ كەشەنىندە تۇراقتى ءوسىم قامتاماسىز ەتىلدى. 2009 جىلى ونەركاسىپ ونىمدەرىنىڭ كولەمى 77 ميلليارد تەڭگەنى قۇراپ, ونىڭ الدىنداعى جىلعا قاراعاندا 5 پايىزى ءوستى. وسى مەرزىم ءىشىندە 1,2 ميلليارد تەڭگەنىڭ 5 ينۆەستيتسيالىق جوباسى جۇزەگە استى. جاڭا كاسىپورىندار قۇرىلدى. سولاردىڭ ءبىرى “پەتروپاۆل قۇرىلىس ماتەريالدارى زاۋىتى”. جشس پوليەتيلەن قۇبىرلارىن جانە قۇرىلىمدىق وقشاۋلاۋ پانەلدەرىن شىعارۋ بويىنشا 3 جەلىنى پايدالانۋعا بەردى. پەتروپاۆل قۇبىر زاۋىتى بولات تاباقتان بولات قۇبىرلارىنىڭ يمپورتتى الماستىراتىن ءوندىرىسىن ۇيىمداستىردى. “تەز قۇراستىرىلاتىن عيماراتتار زاۋىتى” جشس ەلەكترمەن دانەكەرلەپ دايىندايتىن سەندۆيچپانەلدى, پروفتاباقتى جانە س تارىزدەس پروفيلدى مەتالل قۇرىلعىلارى جوباسىن يگەردى. پەتروپاۆل اۋىر ماشينە, مۇنايماش زاۋىتتارى گاز-مۇناي سالالارى ءۇشىن قۇرال-جابدىقتار مەن ارناۋلى تەحنيكالار شىعارۋعا مامانداندى. س.كيروۆ اتىنداعى كاسىپورىن تەمىر جول كەشەنىنە ارناپ قوندىرعىلار مەن اسپاپتار جاساۋدى يگەردى. “زيكستو” اق-تىڭ جاڭا سالانى يگەرۋدەگى ۇمتىلىسى مەن ىزدەنىسى نەگە تۇرادى. بىلتىر “قازاقستان تەمىر جولى” ۇلتتىق كومپانياسىنىڭ تاپسىرىسىمەن 250 ۆاگون قۇراستىرسا, بيىلعى مەجە – 600 ۆاگون. جاقىندا قازاقستاننىڭ تەمىر جولىندا تالاپ ەتىلەتىن جۇك تاسىمالداۋعا ارنالعان وكاتىش تاسىمالداۋشىلار مەن پلاتفورمالاردىڭ سىناقتارى ناتيجەلى اياقتالدى. مۇنىڭ ءبارى – بۇرىن-سوڭدى قولعا الىنباعان تىڭ باستامالار.
بايانداماشى ءوز ەسەبىندە كاسىپكەرلىكتى جانە كاسىپكەرلىك باستامالاردى, ونىڭ ىشىندە بيزنەستى وركەندەتۋدە ماتەريالدىق-قارجىلىق, اقپاراتتىق-قۇقىقتىق قولداۋ, قولايلى جاعدايلار جاساۋ جۇمىسى جالعاسا بەرەتىنىن جەتكىزدى. بۇگىندە وبلىستا 24 مىڭداي شاعىن جانە ورتا بيزنەس سۋبەكتىلەرى شوعىرلانعان. 70 مىڭعا جۋىق ادام جۇمىس ىستەيدى. بىلتىر 124 ميلليارد تەڭگەنىڭ ونىمدەرى مەن تاۋارلارىن شىعارعان. ولاردى قارجىلىق قولداۋ ماقساتىمەن 11 ميلليارد تەڭگەنىڭ نەسيەلەرى بەرىلگەن. كاسىپكەرلەردىڭ قارجىلىق رەسۋرستارعا قولجەتىمدىلىگىن جەڭىلدەتۋ ءۇشىن “دامۋ” كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ قورى” اق قاتىسۋىمەن 4,6 ميلليارد تەڭگە قاراستىرىلعان. “اۋىل شارۋاشىلىعىن قارجىلىق قولداۋ قورى” دا قوماقتى قارجى جۇمساعان. الداعى ماقسات – شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ جاڭا توبىن قولداۋ ەسەبىنەن تۇراقتى جۇمىس ورىندارىن اشۋ جولدارىن ىزدەستىرۋ. بۇل سالادا اتقارىلاتىن شارالار, تۇپتەپ كەلگەندە, ونجىلدىقتىڭ سوڭىندا كاسىپكەرلىكتىڭ ءىجو-دەگى ۇلەسىن 40 پايىزعا دەيىن كوتەرۋگە قىزمەت ەتۋى ءتيىس.
سەرىك سۇلتانعازى ۇلى تۇرعىندارعا الەۋمەتتىك قورعاۋ جايلى دا كەڭىنەن ايتىپ بەردى. “جول كارتاسىن” ازىرلەۋ بارىسىندا قارجىلىق داعدارىستىڭ سالدارىن ەڭسەرۋ, ەكونوميكانى جانە قارجى سالاسىن ساۋىقتىرۋ, جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتۋ, جاڭا جۇمىس ورىندارىن قۇرۋ ماسەلەلەرى ناقتى كورىنىس تاۋىپ, ءمۇلتىكسىز ورىندالۋى كۇندەلىكتى قاداعالاۋعا الىندى. باعدارلاما اياسىندا قاراستىرىلعان 4,9 ميلليارد تەڭگە تولىق يگەرىلدى, دەدى ءوڭىر باسشىسى.
س.ءبىلالوۆ وتكەن جىلى وبلىس ەكونوميكاسىنىڭ نەگىزگى قورىنا 47,2 ميلليارد تەڭگە ينۆەستيتسيا قۇيىلعانىن, ونىڭ باسىم كوپشىلىگى ءبىلىم بەرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ, مادەنيەت, سپورت, سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ, قورشاعان ورتانى قورعاۋ, تۇرعىن ءۇي نىساندارى قۇرىلىسى سالالارىنا باعىتتالعانىن اتاپ ءوتتى. ال, ءوز قاراجاتى مەن شارۋاشىلىق سۋبەكتىلەرىنىڭ ەسەبىنەن قۇرالعان جەرگىلىكتى ينۆەستيتسيا 30,8 ميلليارد تەڭگەگە جەتكەن. ول ونەركاسىپ, اۋىل شارۋاشىلىعى, ەنەرگەتيكا, كولىك, بايلانىس سالالارىن دامىتۋعا جۇمسالعان. مەملەكەتتىك تۇرعىن ءۇي باعدارلاماسىن ورىنداۋدىڭ ەكىنشى جىلى دا تابىستى اياقتالعان. 108,7 مىڭ شارشى مەتر باسپانا سالىنعان.
وبلىستا وتكىر ماسەلەلەردى ءسوز ەتكەندە اۋىز سۋ جانە جول جاعدايى ويعا ورالادى. اكىمنىڭ وسى ماسەلەلەرگە ايرىقشا نازار اۋدارۋى كەزدەيسوق ەمەس. بىلتىر “اۋىز سۋ” باعدارلاماسىنا 3 ميلليارد تەڭگە باعىتتالدى. ازيا دامۋ بانكى 1,125 ميلليارد تەڭگە ءبولدى. 200 شاقىرىمنان استام سۋ قۇبىرلارى مەن تاراتۋ جەلىلەرى سالىنىپ, قايتا قۇرىلدى. تۇرعىندار سانى 12,6 مىڭ ادامدى قۇرايتىن 25 ەلدى مەكەنگە سۋ تارتىلدى. 52,6 مىڭ تۇرعىنى بار 10 اۋىلدا اۋىز سۋدىڭ ساپاسى جاقساردى. سول سياقتى وبلىستىق جانە اۋداندىق ماڭىزى بار جولداردى جوندەۋگە, كۇتىپ-ۇستاۋعا 3,542 ميلليارد تەڭگە جۇمسالدى.
بايانداماشى ءبىلىم بەرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ, مادەنيەت, سپورت سالالارىنا دا كەڭىنەن توقتالىپ ءوتتى. ءسوزىنىڭ سوڭىندا مەملەكەت باسشىسى ن. نازارباەۆتىڭ “جاڭا ونجىلدىق – جاڭا ەكونوميكالىق ورلەۋ – قازاقستاننىڭ جاڭا ءمۇمكىندىكتەرى” جولداۋىنان تۋىندايتىن تالاپتاردى مۇلتىكسىز ورىنداۋعا وبلىس جۇرتشىلىعى بەلسەندىلىكپەن اتسالىساتىنىنا سەنىم ءبىلدىردى. سودان كەيىن تۇرعىنداردىڭ اۋىزشا, جازباشا ساۋالدارىنا جاۋاپ بەرۋ كەزەگى كەلدى.
زامزاگۇل مەيراموۆا, م.جۇماباەۆ اۋدانى: ۆوزۆىشەن كەنتىندە حالىق كوپ تۇرادى. بۇرىندارى اۋدان ورتالىعى بولعان. مادەنيەت ءۇيىنىڭ جوقتىعى جاستاردى قاتتى قيناپ تۇر.
– جاعداي ماعان تانىس. ءۇش مىڭداي ادام تۇراتىندىقتان, مادەني دەم الاتىن ورىننىڭ قاجەتتىگىن تۇسىنەمىن. اۋدان اكىمىنە جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن قارجى قاراستىرۋدى تاپسىرامىن. ال, وبلىستىق قازىنادان 10 ميلليون تەڭگە بولەمىن.
اسقار وتەباەۆ, قىزىلجار اۋدانى: اۋداندا بىرقاتار ەلدى مەكەن اۋىز سۋدان تاپشىلىق كورىپ وتىر. وسى ءوتىنىشتى كوپشىلىك سىزگە جەتكىزۋدى وتىنگەن ەدى.
– بىلتىر “اۋىز سۋ” باعدارلاماسى بويىنشا كوپتەگەن اۋىلدارعا ساپالى اۋىز سۋ جەتكىزىلدى. بيىل بۇل ءىس جالعاسادى. سوكولوۆ, بوگوليۋبوۆ, نادەج باعىتتارى ءۇشىن 50 ميلليون تەڭگە قاراستىرىلدى. جالپى, بۇل ماقسات ءۇشىن اۋدانعا 150 ميلليون تەڭگە ءبولىندى.
بوتاگوز ءابىلماجىنوۆا, ايىرتاۋ اۋدانى: شالعايداعى اۋىلدار وتاندىق تەلەارنالاردى كورە المايدى. كوبىنە قىزىقتايتىنىمىز – رەسەيدىڭ باعدارلامالارى. وسى ماسەلە قاشان شەشىمىن تابار ەكەن؟
– كيروۆ اتىنداعى زاۋىت تىڭ باستامانى قولعا الىپ, جۇزەگە اسىرماقشى. اتاپ ايتقاندا, ساندىق تەلەديداردى الىس ەلدى مەكەندەرگە جەتكىزۋ ماقساتىمەن قاجەتتى قۇرىلعىلار مەن قوندىرعىلاردى شىعارۋعا كىرىسىپ كەتتى.
گۇلنار وسپانوۆا, جامبىل اۋدانى: اۋدان ورتالىعىندا ءبىر اۋىسىمدا 90 ناۋقاستى قابىلدايتىن تۋبەركۋلەزگە قارسى ديسپانسەر بوي كوتەرۋدە. جۇمىسقا ورنالاسقان جاس ماماندارعا جاعداي جاسالا ما؟
–“ديپلوممەن – اۋىلعا” باعدارلاماسى بويىنشا جەرگىلىكتى جەرلەرگە كەلگەن كادرلارعا بىرجولعى وتەماقى تولەنەدى. باسپانامەن قامتاماسىز ەتىلەدى. اۋدان ورتالىعى پرەسنوۆ كەنتىندە 18 پاتەرلى ءۇي سالۋ ءۇشىن 54 ميلليون تەڭگە قاراستىرىلدى. مامىر ايىنان باستاپ قۇرىلىس جۇمىستارى قولعا الىنادى.
وزگە ساۋال جولداۋشىلار دا قاناعاتتانارلىق جاۋاپتار الىپ, كوڭىلدەرى ءبىر سەرگىپ قالدى.
وبلىس دەپۋتاتتارى اتىنان قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى, شارۋاشىلىق باسشىسى گەننادي زەنچەنكو, جەكە كاسىپكەر ەكپىن ابيەۆ ءسوز الىپ, اكىمنىڭ اتقارعان جۇمىستارىنا وڭ باعا بەردى.
ەسەپتى كەزدەسۋگە پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ مەملەكەتتىك باقىلاۋ جانە ۇيىمداستىرۋ-اۋماقتىق جۇمىس ءبولىمىنىڭ مەملەكەتتىك ينسپەكتورى ارمان ابەنوۆ, سەنات جانە پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ ءبىر توپ دەپۋتاتى قاتىستى.
ءومىر ەسقالي, سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى.
وركەندى وزگەرىستەر جالعاسىن تابادى
اتىراۋ اتىراۋ بولعالى ورەلى وزگەرىستەردەن, يگى ىستەردىڭ اتقارىلۋىنان كەندە ەمەس. ەل يگىلىگى ءۇشىن جاسالىپ جاتقان مۇنداي قادام وتكەن جىلى دا ءوز جالعاسىن تاپتى. باسقاشا بەينەلەگەندە, كەڭ قانات جايدى. تورتكۇل دۇنيە ەكونوميكاسى قارجى داعدارىسىنىڭ تۇمىلدىرىعىن كيگەن ساتتە قازاقستانداعى دامۋدىڭ تۇراقتىلىعىنا مۇنايلى وڭىردەگى وركەن جايعان وزگەرىستەر دە, ىلكىمدى ىزدەنىستەر دە دالەل بولا الارى داۋسىز.
اتىراۋ وبلىسىنىڭ اكىمى بەرگەي رىسقاليەۆتىڭ جۇرتشىلىق الدىنداعى ەسەپ بەرۋىنەن الەۋمەت تۇرمىسىنىڭ جاقسارۋىنا, باقۋاتتى بولۋىنا ەلەۋلى اسەر ەتكەن مىنا ماسەلەلەرگە ايرىقشا توقتالىپ, تارقاتا ايتۋدى ءجون كوردىك. سونىمەن...
قىزىلقوعا تۇرعىندارىنىڭ قۋانىشى. ءيا, وتكەن جىل ءوڭىر ورتالىعىنان الىستاعى قىزىلقوعا اۋدانىنىڭ تۇرعىندارى ءۇشىن قۋانىشى كوپ بولۋىمەن ەستە قالدى. ولاي دەيتىنىمىز, قۇرىلعانىنا 60 جىلدان اسقان اۋداندا وسى كەزگە دەيىن “كوگىلدىر وتىنعا” قول جەتكىزۋ اسپانداعى ايعا قۇلاش سەرمەۋمەن بىردەي ەدى. بۇل ءبىر جاعىنان, اۋدان جۇرتىنىڭ الەۋمەتتىك احۋالىنا, ەكىنشىدەن, جاستاردىڭ وسىندا تۇراقتاۋىنا كەرى اسەر ەتكەنى شىندىق. ەندى تالاي جىل قول جەتپەس ءتاتتى ارمانعا اينالعان ماسەلەنىڭ ءتۇيىنى تارقاتىلا باستادى. ءسويتىپ, تابيعي گاز جەلىسىنىڭ قىزىعىن كورۋگە بولادى ەكەن عوي, دەيدى قىزىلقوعالىقتار. وسىعان وراي بىلتىر وسى اۋدان اۋماعىندا ءبىراز جۇمىس جاسالدى. ناتيجەسىندە, جىل اياعىندا اۋداننىڭ 16 ەلدى مەكەنىنە تابيعي گاز جەلىسى جەتكىزىلدى. بۇل ەلدى مەكەندەردەگى 20 مىڭنان استام تۇرعىننىڭ قۋانىشىندا شەك جوق. بيىل وسىنداي قۋانىشقا اتىراۋ-قاندىاعاش باعىتىنداعى تەمىر جول بويىنا ورنالاسقان 5 ەلدى مەكەن تۇرعىندارى كەنەلگەلى وتىر. قازىر وسى اۋىلدارعا تابيعي گاز جەلىسىن تارتۋدىڭ قارجىسى شەشىمىن تاپتى.
– مەردىگەر مەكەمەلەر تۇرمىسى تومەن, كوپبالالىلارعا, بارلىعى 1500-2000-داي اسا مۇقتاج وتباسىنىڭ ۇيىنە تابيعي گاز جەلىسىن كىرگىزىپ بەرەدى, – دەدى وبلىس اكىمى اۋدان ورتالىعى – ميالى اۋىلىنداعى “كوگىلدىر وتىن” الاۋىن جاعۋ سالتاناتىندا.
اۋدانداعى دىلگىر ماسەلەنىڭ ءبىرى – مەيىر قاندىرار ءمولدىر سۋ. بىلتىر مۇزدىبۇلاق-قاراباۋ سۋ قۇبىرى ىسكە قوسىلسا, كەرەگەن-ساعىز-جامانسور توپتىق سۋ قۇبىرىنىڭ قۇرىلىسىن اياقتاۋ كوزدەلۋدە. سوڭعى سۋ قۇبىرىنىڭ قۇنى – 1 ميلليارد 652 ميلليون تەڭگەنى قۇرايدى. ال تايسويعان-قونىستانۋ-قوسقۇلاق سۋ قۇبىرىن كۇردەلى جوندەۋگە 468 ميلليون تەڭگە جاراتۋ جوسپارلانىپ وتىر. سونىمەن قاتار, يندەر-قاراباۋ-ميالى-ساعىز باعىتىنداعى 114 شاقىرىمدىق اۆتوكولىك جولىنا كۇردەلى جوندەۋ جۇمىسى باستاۋ الدى. مۇنىڭ قارجىسى قوماقتى –15 ميلليارد تەڭگە. جالپى وتكەن جىلى تەك قىزىلقوعا اۋدانىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق تۇرعىدان دامۋىنا 16 ميلليارد 228 ميلليون تەڭگە جاراتىلىپتى. بۇل – ءوڭىر بيۋدجەتىنىڭ تورتتەن ءبىر بولىگى.
راس, تابيعي گاز قۋانىشىنا كەنەلگەن تەك قىزىلقوعالىقتار دەۋمەن شەكتەلسەك, اقيقاتتان الشاقتاپ كەتەر ەدىك. دۇرىسىندا, ءدال وسىنداي تابيعي گازدىڭ راحاتىن كورۋ باقىتىنا ماحامبەت, قۇرمانعازى, يندەر, يساتاي, جىلىوي اۋداندارىنىڭ بىرنەشە ەلدى مەكەنىندەگى تۇرعىندار دا قول جەتكىزدى. ءسويتىپ, بۇل اۋداندار تولىقتاي, ال قۇرمانعازى اۋدانىنداعى 49 ەلدى مەكەننىڭ 31-ءى گازداندىرىلدى. دەگەنمەن, قىزىلقوعا اۋدانى تۇرعىندارىنىڭ قۋانىشى ەرەكشەلەنىپ تۇراتىنى انىق. ويتكەنى, ولار تابيعي گاز بەن تازا سۋدى, تەگىس جولدى اڭساعالى قاشان؟!.
“يگىلىكتىڭ” يگىلىگىن كورەدى. وڭىردەگى ءار اۋداننىڭ ءتۇيىنى مىقتاپ شىرماتىلعان وزىندىك ماسەلەلەرى بار. جىلىوي اۋدانىنىڭ ورتالىعى – قۇلسارى قالاسىنداعى كوپ قاباتتى ۇيلەر ۇنەمى جىلۋعا جارىمايدى. جوعارى قاباتتا تۇراتىندار اۋىز سۋدى شەلەكتەپ دالاداعى شۇمەكتەن تاسيدى. سەبەپ –قۇبىرلار ابدەن ءشىرىپ, توزعان, توتتانىپ بىتەلگەن. بۇل ماسەلە اۋداندى, وبلىستى باسقارعان تالاي اكىمگە ايتىلدى. قارجىنىڭ جەتپەستىگىن ايتىپ, جاقاۋراتا بەرسە, ماسەلەنى جۋىق ارادا وڭىنان شەشۋ مۇمكىن ەمەس ەدى. نە ىستەمەك, قانداي امال قولدانباق, قارجى كوزىن قايدان تاپپاق كەرەك سوندا؟ ەمەن ەسىكتىڭ ار جاعىندا وسى ساۋالداردى ابدەن سارالاعان تالاي باسقوسۋلار, تالاي تالقىلاۋلار ءوتتى. قارجىنى ىزدەپ ەدى, تابىلدى. قايدان دەسەڭىز, ونى ات سابىلتاتىن الىستان ەمەس, سول جىلىوي اۋدانىنىڭ اۋماعىنان تابۋعا بولادى ەكەن.
ولاي دەيتىنىمىز, وڭىرگە ينۆەستيتسيا سالۋعا بەت بۇرعان شەتەلدىك كومپانيالار الدىمەن جىلىويدى ساعالايدى. سەبەبى, مۇندا ايگىلى “تەڭىز”, ونى يگەرىپ جاتقان “تەڭىزشەۆرويل” بار. ايتقانداي, وسى “تەڭىزشەۆرويلدان” ءوڭىردىڭ الەۋمەتتىك ماسەلەلەرىن جاقسارتۋعا ارنالعان “يگىلىك” باعدارلاماسى شەڭبەرىندە بولىنەتىن قوماقتى قارجى بار. كولەمى – 15 ميلليون اقش دوللارى. بىراق, بۇل قارجىنىڭ باسىم بولىگى ءوڭىر ورتالىعىنداعى الەۋمەتتىك نىساندار قۇرىلىسىنا جۇمسالىپ كەلدى. الايدا, بىردە-ءبىر اكىم “يگىلىكتىڭ” يگىلىگىن الدىمەن “تەڭىز” كەن ورنى ورنالاسقان جىلىوي اۋدانىنىڭ تۇرعىندارى كورسىن دەگەنگە باس قاتىرا قويعان جوق. وبلىس اكىمى ب. رىسقاليەۆ بىرلەسكەن كاسىپورىن باسشىلارىنا: “يگىلىكتىڭ” ءۇش جىلدىق قارجىسىن قۇلسارى قالاسىنداعى اۋىز سۋ قۇبىرىن قايتا جاڭعىرتۋعا جۇمسايىق”, دەگەن ۇسىنىس ايتقان ەكەن. “تەڭىزشەۆرويلدىڭ” اكتسيونەرلەرى بۇل ۇسىنىستى قولداپ, اۋىز سۋ قۇبىرىن جاڭعىرتۋ جۇمىستارى بىلتىر باستالدى.
شىندىعىندا, ءبىر اۋدانعا ءار جىل سايىن 15 ميلليون اقش دوللارىن جۇمساپ, اۋىز سۋ قۇبىرىن تولىقتاي جاڭعىرتۋ, ارينە, وتە اۋقىمدى جوبا جانە ونى ىسكە اسىرۋ وڭاي ەمەس. دەگەنمەن, سەڭ قوزعالدى. دەمەك, اتىراۋ قالاسىنان كەيىنگى ەڭ ءىرى ەلدى مەكەن ساناتىنداعى قۇلسارى قالاسىنىڭ تۇرعىندارىنىڭ دا “يگىلىكتىڭ” يگىلىگىن كورەتىن كۇنى الىس ەمەس.
الەۋمەتتىك جوبالار الەۋەتى. مۇنايلى اتىراۋ تۇرعىندارىنىڭ تۇرمىسى بارلىق اۋداندا, بارلىق اۋىلدا بىركەلكى ەمەس. قالانىڭ وزىندە دە سولاي. ءاركىم تاپقان تابىسىنا قاراي قاتاردان قالماۋعا تالپىنادى. بىراق باي مەن كەدەيدى ءبىر-بىرىنەن بولەكتەپ جاتقان ەشكىم بولماسا دا, مۇعالىمدەر مەن دارىگەرلەر قاۋىمىنىڭ جاڭا پاتەر تۇگىلى, ەسكىسىن ساتىپ الۋعا دا شاماسى كەلە بەرمەيدى. ەلباسى سول سەبەپتەن, ۇلت كەلەشەگى ءۇشىن ايانباي جۇمىس جاسايتىن دارىگەرلەرگە, مۇعالىمدەرگە, اسىرەسە, جاس ماماندارعا قولداۋ ءبىلدىرۋدى تاپسىرىپ كەلەدى. بۇل تاپسىرمانىڭ اتىراۋداعى ورىندالىسى تۋرالى ايتساق, بىلتىر دەنساۋلىق ساقتاۋ مەن ءبىلىم بەرۋ سالالارىنىڭ وكىلدەرى پاتەرلەرمەن قامتىلۋدان كەندە بولعان جوق. وبلىس اكىمى ب. رىسقاليەۆ ەسەپتى بايانداماسىندا ءمالىم ەتكەندەي, قوس سالانىڭ 448 وكىلى جاڭا باسپاناعا يە بولدى.
بۇرىن-سوڭدى اتىراۋ بالالارىنىڭ تۇسىنە كىرمەگەن ءزاۋلىم مۇز ايدىنى سارايى اشىلىپ, قىسقى سپورت ءتۇرلەرىن دامىتۋعا ەرەكشە كوڭىل ءبولىنىپ وتىر. بىلتىر فۋتبول, ۆولەيبول, باسكەتبول كوماندالارى ەل كۋبوگىنىڭ جەڭىمپازدارى اتانۋىمەن ەرەكشەلەنگەن ءوڭىر سپورتىن دامىتۋعا سەپ بولار ءۇش سپورت كەشەنى پايدالانۋعا بەرىلدى.
ەركىن ەلدىڭ ەرتەڭى بولاتىن جاستاردىڭ ساپالى ءبىلىم الۋىنا دا تولىق نەگىز قالانا باستادى. وعان بىلتىر 13 ءبىلىم بەرۋ ۇياسىنىڭ پايدالانۋعا بەرىلگەنى دالەل بولماق. جاڭا عيماراتتارمەن دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسى دا قامتىلىپ جاتىر. بىلتىر 100 ورىندىق جاڭا پەرزەنتحانا, ميالى جانە دوسسور اۋىلدارىنان وكپە دەرتىنە قارسى اۋرۋحانا نىسانىمەن تولىقتى. مەديتسينا ماماندارى الماتى, اقتوبە قالالارىندا, الىس جانە شەتەلدە بىلىكتىلىگىن جەتىلدىرىپ قايتتى.
الەۋمەت الەۋەتىن ارتتىراتىن جوبالار قاتارىندا اۋداندارعا اۋىز سۋ جەلىلەرىن تارتۋدى ايتۋعا بولادى. “اۋىز سۋ” وڭىرلىك باعدارلاماسى اياسىندا 160 سۋ تازارتۋ عيماراتى, مۇنارالار مەن قازاندار, 1166 شاقىرىم سۋ قۇبىرى توسەلدى. ءجوندەۋ مەن قايتا جاڭعىرتۋ جۇمىستارى دا جىل سايىن جالعاسىن تابۋدا. “اتىراۋ-دوسسور-ماقات” ماگيسترالدى سۋ قۇبىرىنىڭ قۇرىلىسى اياقتالدى. قازىر وبلىستىڭ 26 ەلدى مەكەنىن سۋمەن جابدىقتاۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. باعدارلاما اياسىندا 252 مىڭ تۇرعىنى بار 98 ەلدى مەكەن سۋمەن قامتىلدى. وسىنداي جوبالاردى ىسكە اسىرۋمەن بىرگە, ءوڭىردىڭ كولىك ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋدا دا سەرپىلىس بايقالدى. ارينە, بۇل سالا قوماقتى قارجىنى قاجەت ەتەدى. كەيدە قارجىنىڭ جەتىسپەۋى كوپ جوبالاردى ىسكە اسىرۋعا قولبايلاۋ بولىپ جاتادى. دەگەنمەن, بىلتىر ءوڭىردىڭ كولىك ينفراقۇرىلىمىندا 3 كوپىردىڭ قۇرىلىسى اياقتالدى. جايىق وزەنى ۇستىنەن كوپىر سالۋ دا تەز بىتە قوياتىن, ءارى شىعىنى از جوبا بولماسا دا, كوپىردىڭ اتىراۋعا كوپتىك ەتپەيتىنى سوڭعى جىلدارى مىقتاپ سەزىلە ءتۇستى.
وڭىردە 300 شاقىرىمعا جۋىق جول سالىنىپ, 3 جولايرىعى اشىلدى. اتىراۋ قالاسىنداعى 180 كوشەگە, ءۇي ورامدارىنا اسفالت توسەلدى. قالا ىرگەسىندەگى اۋىلدارعا دەيىنگى جولدار دا كۇردەلى جوندەۋدەن ءوتتى.
“جول كارتاسىنىڭ” جاقسىلىعى. ەلباسى داعدارىسقا قارسى شارالاردىڭ ءبىرى رەتىندە جۇمىسسىزدىقتىڭ الدىن الۋ, جۇمىسپەن قامتۋدى ۇيلەستىرۋ قاي كەزدە دە ماڭىزىن جويماۋى ءتيىس ەكەندىگىن تاپسىردى. وسى ورايدا “جول كارتاسى” باعدارلاماسىنىڭ جاقسىلىعىن وڭىرلەردە مولىنان سەزىنگەندەر وتە كوپ. اتىراۋدا دا سولاي. “اتالعان باعدارلاما اياسىندا 10,2 ميلليارد تەڭگە ءبولىنىپ, 47 ينۆەستيتسيالىق باعدارلاما ىسكە اسىرىلدى”, دەدى اكىم ب. رىسقاليەۆ. بۇل باعدارلاما شەڭبەرىندە جوبالار الەۋمەتتىك ينفراقۇرىلىمداردى جاڭارتۋ, تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق نىساندارىن, جولداردى كۇردەلى جوندەۋ جانە باسقا دا سالالاردى قامتىدى. باعدارلاماعا ەنگىزىلگەن جوبلالار بويىنشا 10774 جاڭا جۇمىس ورنى اشىلدى. 13 مىڭنان استام ادام دايارلاۋ جانە قايتا دايارلاۋ كۋرستارىنان ءوتتى. “جاستار تاجىريبەسى” جوباسى نەگىزىندە 1513 جاس جۇمىسقا ورنالاستىرىلدى. قازىر 22 كومپانيادا 54 جاس مامان سىناقتان وتۋدە. ال 16 مامان تۇراقتى جۇمىسقا ورنالاسىپ ۇلگەردى.
ارينە, ءبىر جىلدا جۇمىسسىزدىق ماسەلەسى تولىق شەشىلدى دەۋدەن اۋلاقپىز. وتاندىق جانە شەتەلدىك كومپانيالاردىڭ قاتىسۋىنسىز وڭعارىلا قوياتىن ماسەلە دە ەمەس بۇل. سول سەبەپتەن, جۇمىسسىزدىقتى ازايتار جوبالارعا شەتەلدىك كومپانيالار دا كەڭىنەن تارتىلۋدا. ماسەلەن, شەتەل ماماندارىن الماستىرۋ ماقساتىندا 22 كومپانيامەن كەلىسىم جاسالعان. سوعان سايكەس ولار 2500 ماماندى دايارلاۋدان وتكىزۋگە ءمىندەتتەمە الدى. ادجيپ قكو-نىڭ مەردىگەر كومپانيالارىنداعى 17668 وتاندىق جۇمىسشى ۆاحتالىق ادىسكە كوشىرىلىپ, سونىڭ ناتيجەسىندە 24 000 جۇمىس ورنىن اشۋعا مۇمكىندىك تابىلدى. مۇنىڭ ناتيجەسىندە جۇمىسسىزدىق 5,9 پايىزعا تومەندەدى.
تۇيىندەي ايتقاندا, ەسەپتى كەزدەسۋدە وتكەن جىلى ءوڭىر ەكونوميكاسىنداعى سەرپىلىس تۋدىرعان سەرپىندى ىستەر اتقارىلعانى كەڭىنەن تارقاتىلدى. ءوڭىر ەكونوميكاسىندا وركەندى وزگەرىستەر بار, بىلتىر 2 تريلليون 115 ميلليارد تەڭگەنىڭ ونەركاسىپ ءونىمى ءوندىرىلدى, دەدى وبلىس اكىمى بەرگەي رىسقاليەۆ. وندىرىلگەن مۇناي كولەمى 26,5 ميلليون توننانى قۇراسا, 11,5 ميلليارد تەكشە مەتر گاز ءوندىرىلدى. ءوڭىر ەكونوميكاسىنا 1 تريلليون 83 ميلليارد تەڭگە ينۆەستيتسيا سالىندى. ينۆەستيتسيانىڭ باسىم بولىگى كەن ءوندىرۋ ونەركاسىبى, كولىك جانە بايلانىس سالالارىنا باعىتتالعان. سىرتقى ساۋدا اينالىمى 15 209,7 ميلليون اقش دوللارىن قۇراعان ەكەن. جالپى, ءار سالاداعى, اسىرەسە, الەۋمەتتىك احۋالدى جاقسارتۋ باعىتىنداعى اتقارىلعان ىستەردى سەناتور سارسەنباي ەڭسەگەنوۆ, اقىن حاليدوللا ىزەكەنوۆ, پروفەسسور قادىر ءجۇسىپ سەكىلدى ءوڭىر تۇرعىندارى وڭ باعالادى.
اكىمنىڭ جۇرتشىلىق الدىنداعى ەسەبىنە پارلامەنت سەناتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى مۇحامبەت كوپەەۆ, سەنات جانە ءماجىلىس دەپۋتاتتارى, پرەزيدەنت اپپاراتىنىڭ مەملەكەتتىك ينسپەكتورى قالدىبەك بايىمبەتوۆ قاتىستى.
جولداسبەك شوپەعۇل, اتىراۋ وبلىسى.