تاۋلى قاراباق پروبلەماسىن بەيبىت جولمەن رەتتەۋدەن باسقا بالاما جوق
بۇعان دەيىن حابارلاعانىمىزداي, 15 اقپان كۇنى كەشكىسىن ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى توراعاسى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قانات ساۋداباەۆ باكۋ قالاسىنان ارمەنيا رەسپۋبليكاسىنىڭ استاناسى – ەرەۆانعا ساپارمەن كەلدى. ساپاردىڭ باستى ماقساتى – كورشىلەس ەكى مەملەكەت – ارمەنيا مەن ءازىربايجان اراسىنداعى تاۋلى قاراباق پروبلەماسىن رەتتەۋگە ىقپال ەتۋ.
تۇسىنىستىككە اشىق ۇنقاتىسۋ ارقىلى
جيىرما جىلدان استام ۋاقىتتان بەرى تاۋلى قاراباق ماسەلەسى بەدەلدى حالىقارالىق ۇيىمدار قانشاما رەت ارالاسسا دا ءالى كۇنگە شەشىمىن تاپقان جوق. سونىڭ سالدارىنان ىرگەلەس جاتقان ارمەنيا مەن ءازىربايجاننىڭ قاتىناستارى كۇرت ءۇزىلىپ, ءبىر-بىرىمەن بايلانىس جاساۋدى مۇلدە دوعاردى. كەرەك دەسەڭىز, ولار تەمىر جول مەن اۆتوكولىك قاتىناستارىن دا جاسامايدى. وسىنىڭ سالقىنى ەكى ەلدىڭ قاراپايىم تۇرعىندارىنا, سونداي-اق ەكى مەملەكەتتىڭ ەكونوميكالىق دامۋىنا ءتيىپ وتىرعان جايى بار.
دەگەنمەن, تاۋلى قاراباق پروبلەماسىن كەلىسسوزدەر جۇرگىزۋ ارقىلى رەتتەۋدە سوڭعى جىلدارى شامالى ىلگەرى باسۋشىلىق بايقالادى. بەدەلدى حالىقارالىق ۇيىمدار, ونىڭ ىشىندە ەقىۇ تاۋلى قاراباق جانجالىن رەتتەۋ جونىندەگى مينسك توبىنىڭ ۇسىنىستارىنا سۇيەنگەندى ءجون سانايدى. ويتكەنى, اقش, رەسەي جانە فرانتسيا تەڭ توراعاسى بولىپ تابىلاتىن مينسك توبى ارمەنيا مەن ءازىربايجان اراسىنداعى جانجالدى تەك كەلىسسوزدەر بويىنشا رەتتەۋ قاجەتتىگىن ۇستانۋدا. ەكىنشىدەن, التى-جەتى جىلعا سوزىلعان ارمەنيا – ءازىربايجان قاقتىعىسى ەقىۇ ارالاسقاننان كەيىن عانا باسىلعان بولاتىن.
ال تاۋلى قاراباق جونىندەگى حالىقارالىق كونفەرەنتسيانى شاقىرۋ تۋرالى شەشىم 1992 جىلدىڭ 24 ناۋرىزىندا مينسكىدە ەقىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەر مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ توتەنشە وتىرىسىندا قابىلدانعان ەدى. مينسك كونفەرەنتسياسىنا دايىندىق ءماسەلەسىمەن بولگاريا, گەرمانيا, يتاليا, رەسەي, اقش, تۇركيا, فرانتسيا – بارلىعى توعىز مەملەكەت اينالىسقان-دى. ناتيجەسىندە, كونفەرەنتسيادا ارمەنيا مەن ءازىربايجان اراسىنداعى قارۋلى جانجالدى رەتتەيتىن مينسك توبى تەڭ توراعالارىنىڭ ينستيتۋتى قۇرىلدى. ەقىۇ مينسك توبىنىڭ نەگىزگى ماقساتى – جوعارىدا اتاپ ءوتىلگەنىندەي, تاۋلى قاراباق جانجالىن شەشۋ جانە جانجالداسۋشى تاراپتار اراسىنداعى تۇسىنىستىكتىڭ ساقتالۋىنا باقىلاۋ جاساۋ. مينسك توبى 1993 جىلى رەسمي باكۋ مەن ەرەۆانعا داۋلى اۋماقتاردى رەتتەۋ جوسپارىن ۇسىنعان بولاتىن. وكىنىشكە قاراي, بۇل جوسپاردى ارمەنيا دا, ءازىربايجان دا قابىلدامادى. ارادا ءبىر جىل وتكەندە, رەسەيدىڭ ارااعايىندىق تانىتۋىمەن تاراپتار قارۋلى جانجالدى توقتاتۋ تۋرالى رەسمي ەمەس كەلىسىمدى ساقتاۋعا كەلىسكەن بولاتىن. ءبىر جاقسىسى, وسى كەلىسىم بۇگىنگى كۇنگە دەيىن ساقتالىپ كەلەدى.
گازەتتىڭ كەشەگى نومىرىندە ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى توراعاسى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قانات ساۋداباەۆ پەن ءازىربايجان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى يلحام اليەۆتىڭ كەزدەسكەنىن حابارلاعان ەدىك. كەزدەسۋ بارىسىندا تاراپتار قازاقستان – ءازىربايجان قاتىناستارىن ءارى قاراي دامىتۋ ماسەلەلەرى جونىندە پىكىر الماستى. ءازىربايجان رەسپۋبليكاسىنىڭ باسشىسى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەقىۇ-نىڭ جوعارى دەڭگەيدەگى ءسامميتىن 2010 جىلى شاقىرۋ باستاماسىن قولدايتىندىعىن ءبىلدىردى. قانات بەكمىرزا ۇلى ءوز كەزەگىندە ءازىربايجان باسشىلىعىنا قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا توراعالىق ەتۋىنە قولداۋ كورسەتكەندىگى ءۇشىن العىسىن جەتكىزدى.
بۇگىندە باكۋدە ەقىۇ-نىڭ ءوفيسى جۇمىس ىستەپ تۇر. ورتالىق قىزمەتىن باستاعان 2000 جىلدان بەرى ءازىربايجان بيلىگىمەن ىنتىماقتاستىق تا ويداعىداي دامىپ كەلەدى. ءازىربايجاندا جۇزەگە اسىرىلعان دەموكراتيالىق رەفورمالار ىشكى ۇنقاتىسۋدىڭ شىنايى بەلگىسى بولىپ تابىلادى. ءوڭىردەگى قاۋىپسىزدىك پەن تۇراقتىلىققا ۇيىم كەڭىستىگىندەگى بارلىق مەملەكەتتەردىڭ اراسىنداعى اشىق ۇنقاتىسۋدىڭ كومەگىمەن قول جەتكىزۋگە بولادى. ونىڭ ىشىندە, ارينە, تاۋلى قاراباق پروبلەماسىن رەتتەۋ ماسەلەسى دە بار. ەقىۇ, سونداي-اق ەكى ەلدىڭ قاتىناستارىن قالىپتاستىرۋ ماقساتىندا تۇركيا مەن ارمەنيانىڭ قولدانىپ جاتقان ناقتى قادامدارىنا قولداۋ بىلدىرەدى.
ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى ءتوراعاسى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قانات ساۋداباەۆ ەرەۆانعا ساپارىن كەشە ارمەنيا سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ەدۋارد نالبانديانمەن كەزدەسۋدەن باستادى. كەزدەسۋ سوڭى كەڭەيتىلگەن قۇرامداعى كەلىسسوزدەرمەن جالعاستى. سوڭىنان قازاقستان مەن ارمەنيا سىرتقى ساياسات ۆەدومستۆولارىنىڭ باسشىلارى ءباسپاسوز ءماسليحاتىن ءوتكىزىپ, جۋرناليستەر تاراپىنان قويىلعان سۇراقتارعا جاۋاپ قايتاردى.
ارمەنيا سىرتقى ىستەر مينيسترى ەدۋارد نالباندياننىڭ پىكىرىنشە, ارمەنياعا ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى توراعاسى قانات ساۋداباەۆتىڭ ساپارمەن كەلۋى – ايتۋلى وقيعا. ارمەنيا مەن قازاقستاندى ورتاق تاريح بايلانىستىرادى. ەكى ەلدىڭ ىنتىماقتاستىعى ساياسي-ەكونوميكالىق جانە مادەني سالالاردا ويداعىداي دامىپ كەلەدى. ەكى ەل دە ەقىۇ-عا مۇشە بولىپ تابىلادى. ۇستانعان ساياساتتارى وڭىرلىك جانە حالىقارالىق ماسەلەلەردە ءبىر-بىرىنە سايكەس كەلەدى.
بۇدان كەيىن ارمەنيا سىرتقى ساياسات ۆەدومستۆوسىنىڭ باسشىسى كەزدەسۋدە تالقىلانعان ماسەلەلەرگە توقتالدى. ونىڭ سوزىنە قاراعاندا, كەزدەسۋدە ارمەنيا مەن قازاقستان اراسىنداعى قاتىناستاردى نىعايتۋعا باسا نازار اۋدارىلعان. سونداي-اق, وڭىرلىك جانە حالىقارالىق قاۋىپسىزدىككە بايلانىستى ماسەلەلەر ءسوز ەتىلگەن. ارمەنيا قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا توراعالىق ەتۋ باستاماسىن قولداعان بولاتىن. ارمەنيا, سونىمەن قاتار, قازاقستاننىڭ 2010 جىلى استانادا ۇيىم ءسامميتىن شاقىرۋ باستاماسىنا دا قولداۋ ءبىلدىرىپ وتىر. ەكى ەل بۇگىندە ەقىۇ اياسىندا تىعىز قارىم-قاتىناستا جۇمىس ىستەپ كەلەدى. سونىڭ ناقتى مىسالىن بۇگىنگى كەزدەسۋدە تالقىلانعان ماسەلەلەردەن كورۋگە بولادى.
ەدۋارد نالبانديان تاۋلى قاراباق پروبلەماسىن رەتتەۋ جايىنا دا توقتالىپ ءوتتى. ونىڭ ءمالىم ەتۋىنشە, ارمەنيا اتالعان پروبلەمانى رەتتەۋگە قاتىستى ۇسىنىستاردى دايىنداعان بولاتىن. نەگىزىنەن ول تاۋلى قاراباق جانجالىن بەيبىت جولمەن رەتتەۋدى كوزدەيدى. كەزدەسۋدە تاراپتار ارمەنيا مەن تۇركيا اراسىنداعى قاتىناستاردى جاقسارتۋ جونىندە دە پىكىر الماستى.
ال ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى توراعاسى قانات ساۋداباەۆ بۇل ءوزىنىڭ ەرەۆانعا جاساعان العاشقى ساپارى ەكەندىگىن, ارمەنيا قازاقستاننىڭ ەقىۇ ءسامميتىن وتكىزۋ يدەياسىنا قولداۋ بىلدىرگەنىن جاريا ەتتى. ق.ساۋداباەۆتىڭ اتاپ وتكەنىندەي, ۇيىمنىڭ باستى باسىمدىقتارىنىڭ ءبىرى ۇزاققا سوزىلعان تاۋلى قاراباق جانجالىن بەيبىت جولمەن رەتتەۋ بولىپ تابىلادى. سوندىقتان دا ەقىۇ توراعاسى رەتىندە دە العاشقى ساپارى وڭتۇستىك كاۆكاز ەلدەرىنەن باستالىپ وتىر.
سونىمەن قاتار, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترى تاۋلى قاراباق پروبلەماسىنا قاتىستى بىلاي دەدى: قازاقستان بۇل جانجالدىڭ شىعۋ تاريحىن بىلەدى. بۇعان مىسال رەتىندە 1991 جىلى قازاقستان پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆتىڭ رەسەيدىڭ بۇرىنعى پرەزيدەنتى ب.ەلتسينمەن جانجالدى رەتتەۋ ماقساتىندا ارنايى كەزدەسكەنىن ايتۋعا بولادى. سودان بەرى قازاقستان پرەزيدەنتى بۇل ماسەلەنىڭ بەيبىت جولمەن شەشىلۋىن قولداپ جانە جاعدايدىڭ بەتالىسىن ۇنەمى نازاردا ۇستاپ كەلەدى. قازاقستان وسىنىڭ الدىنداعى ۇيىم توراعاسى – گرەكيانىڭ تاۋلى قاراباق ءماسەلەسىن بەيبىت رەتتەۋدەگى باستامالارىن ءارى قاراي جالعاستىراتىن بولادى. وعان قازاقستاننىڭ قوسىمشا رەسۋرستارى بار. ءبىز بۇل ۇدەرىستەردىڭ ءارى قاراي تابىستى جۇرگىزىلۋىنە سەرپىن قوسۋعا ۇمتىلاتىن بولامىز. قاقتىعىستىڭ بەيبىت جولمەن رەتتەلۋى ەكى تاراپقا دا قاتىستى. ال قالعان قاتىسۋشىلار جانجالدىڭ وڭ شەشىلۋىن قولدايتىندار جانە ىقپال ەتەتىندەر بولىپ تابىلادى.
جۋرناليستەر تاراپىنان ەقىۇ ءسامميتىن شاقىرۋ باستاماسىنا بايلانىستى سۇراق قويىلعان ەدى. وعان ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى توراعاسى قازىرگى كەزدە ءسامميتتىڭ مازمۇنى مەن وتەتىن مەرزىمى انىقتالىپ جاتقاندىعىن ايتتى. ويتكەنى, بۇگىندە ەقىۇ-عا قاتىسۋشى مەملەكەتتەردىڭ بارلىعى دەرلىك جوعارى دەڭگەيدەگى ءسامميتتىڭ اسا قاجەت ەكەندىگىن مالىمدەپ وتىر.
ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى ءتوراعاسى قانات ساۋداباەۆ كەشە, سونداي-اق ارمەنيا ۇلتتىق جينالىسىنداعى پارتيالىق فراكتسيالار جەتەكشىلەرىمەن جانە ارمەنيا ۇلتتىق جينالىسىنىڭ توراعاسى و.ابرااميانمەن كەزدەستى. ال تۇستەن كەيىن ەرەۆانداعى ەقىۇ وفيسىندە بولدى, سودان كەيىن ارمەنيانىڭ بۇرىنعى پرەزيدەنتى, ارميان ۇلتتىق كونگرەسى وپپوزيتسيالىق بلوگىنىڭ ليدەرى ل.تەر-پەتروسيانمەن كەزدەستى.
كەشە, سونىمەن قاتار, ۇيىمنىڭ ءىس باسىنداعى توراعاسى قانات ساۋداباەۆ پەن ارمەنيا رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى سەرج سارگسياننىڭ كەزدەسۋى بولدى.
ق.ساۋداباەۆتىڭ ساپارى بۇگىن تبيليسي قالاسىندا جالعاسادى.
ءاليسۇلتان قۇلانباي – ەرەۆاننان.