بەس الەۋمەتتىك باستاما - وركەنيەتكە باستايتىن قادامدار

پارا­ساتتى پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان ءابىش­ ۇلى نازارباەۆتىڭ ەلى ءۇشىن توك­­كەن ماڭداي تەرىنىڭ جەمىسى. ەلبا­سى­مىز الەمنىڭ الپاۋىت ەلدەرىمەن تە­­رەزەسى تەڭ, يىق تىرەستىرە دامۋ جو­لىن­دا تىنباي ەڭبەكتەنىپ, العا جە­­تە­لەيتىن ۇلكەن ماقساتتار مەن مىن­­دەتتەر قويىپ كەلەدى. سولاردىڭ ءبى­رى «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭ­عىرۋ» باعدارلامالىق ماقالاسى ەل دامۋىنىڭ جارقىن ۇلگىسى مەن ناق­تى قادامدارىن كورسەتەتىن كەلە­لى وي, ساليقالى پىكىر, باتىل شەشىم­دەر­گە قۇرىلعان ماڭىزدى قۇجات.

بۇل ماقالادا سانانى جاڭعىرتۋ, ۇلتتىق بولمىس پەن ۇلتتىق كودتان ايىرىلىپ قالماي, ونى الەمدىك قۇن­دى­لىقتارمەن ۇيلەستىرىپ, قازاق­ستان­نىڭ يگىلىگىنە جاراتۋ جولىنداعى ماق­­­سات-مۇددەلەر تۋرالى وزەكتى ما­سە­­لە كوتەرىلەدى. وندا قازاقستان ءۇشىن قايتا تۇلەۋدىڭ ايرىقشا ما­ڭىز­­­­دى ەكى ۇدەرىسى – ساياسي رەفورما مەن ەكونوميكالىق جاڭعىرۋدى قولعا الا وتىرىپ, ءبىرتۇتاس ۇلت بولۋ ءۇشىن بولا­شاققا قالاي قادام باساتىنىن جانە بۇقارالىق سانانى قالاي وزگە­رتەتىنى جونىندە الىستى بولجايتىن كوزقاراستارىمەن بولىسەدى.

ماقالانى ءمان بەرىپ وقىعان سانالى ازاماتتىڭ كوكەيىندە وزىندىك كوزقاراس قالىپتاساتىنى زاڭدى. ەر­تەڭگى تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ تۇعىرى شاي­­قالماۋى ءارى مەملەكەتىمىزدىڭ ماڭ­­گىلىگى ءۇشىن جاسالىنۋى كەرەكتىڭ بار­لىعى ەلباسى قالامىمەن اي­شىق­تالعان. بەرىلگەن تاپسىرمالار مەن ارتىلعان اۋىر جۇكتىڭ استارىن­­­دا ءبىر عانا ۇعىم جاتىر. ول – ۇلت­­تىق پاتريوتيزم. وسى ءسوزدىڭ ءوزى ماقالا اياسىندا تۋىندايتىن سىني سۇراقتارعا جاۋاپ بولا الادى. «تۋعان جەرگە, ونىڭ مادەنيەتى مەن سالت-داستۇرىنە ايرىقشا ىڭكارلىكپەن ات­سالىسۋ – شىنايى ءپاتريوتيزمنىڭ ما­­ڭىزدى كورىنىستەرىنىڭ ءبىرى» دە­لىن­گەن ماقالادا. جاڭا تاريحي كەزەڭ ءۇشىن الدىمىزعا قويىلعان مىن­دەت الدىڭعى قاتارلى وتىز ەلدىڭ قا­تارىنا كىرۋ بولسا, ۇلتىن سۇيگەن ۇلان­دارسىز, ەلىم دەيتىن ەرلەرسىز بۇل ماقساتقا جەتەمىز دەپ ماساتتانۋدىڭ ءوزى قاتە بولار.

تاريحتىڭ بۇل جاڭا كەزەڭى بابا­لارىمىزدىڭ باسىنان وتكەن اشار­شى­لىقتان دا اۋىر, سوعىستان دا سال­ماقتى. تاعدىر مەن تاريحتىڭ تارازىسىندا تۇرعان ادام رەسۋرسى ەمەس, سانا رەسۋرسى. دەمەك بۇل بى­لەك ەمەس, ءبىلىم باسەكەسىنىڭ كەزەڭى. ۇلت­تىق سانانى تاس قامال تاپتاۋرىن­داردان ازات ەتۋ ءبىزدى بارلىق با­سە­كەگ­ە قابىلەتتى ەتەدى. رۋحاني جاڭ­عى­رۋ­دىڭ دا ءمانى وسىندا دەپ ۇعامىز. بولاشاققا باعىت الۋىمىزعا باستا­ما بولاتىن تىڭ كوزقاراستارعا جول اشۋدى, زامان اعىمىنا ىلەسۋدى ۇلت­­تىق «مەنتاليتەتىمىزگە ساي ەمەس» دەۋ­دەن اۋلاق بولعان ءجون. تەرەڭ تا­­ريحىمىزعا كوز جۇگىرتسەك, اتا-با­­با­مىزدىڭ اڭساعان ارمانى ازات­تىق بولعانى بەلگىلى. ولار سول ءۇشىن اتقا قوندى. ولار جاۋدان ۇلت­اراق­تاي جە­­رىمىزدى عانا ەمەس, ۇلت­تىق سانا­مىز­دى قورعادى. الايدا سول سا­نا­مىز­عا «سىزات» تۇسكەنىن دە موي­ىن­­­دا­عانىمىز ءجون. ال تاۋەلسىز ەلدىڭ ەندىگى مىندەتى ەگەمەندىگىمىزدى ۋى­سى­مىزدان شىعارىپ الماۋدى بى­لاي قوي­ىپ, دامىعان وتىز ەلدىڭ قاتارىنا كىرۋ. دەمەك جاڭا تاريحي كەزەڭنىڭ كۇرەسى بەلگىلى.

ساياسي, ەكونوميكالىق رەفورمالاردا ەگەمەندى ەلىمىز بىرقاتار جاقسى ناتيجەلەرگە قول جەتكىزگەنى بارشاعا ءمالىم. ول ادامي قۇندىلىقتار, رۋحاني قازىنا, جاستاردى تاربيەلەۋ, ولاردىڭ بويىنا پاتريوتتىق رۋحتى سىڭىرە ءبىلۋ جۇمىسىندا رۋحاني سا­لاعا باسىمدىق بەرۋدىڭ قا­جەت­­تىل­ىگىن العا قويىپ وتىر. بۇل دە­گە­نى­مىز – ۇلتىمىزدىڭ سالت-داس­تۇر­­لە­رىن, ءتى­لىمىز بەن ادەبيەتى­مىز­دى, ما­د­ەن­ي­­ەتى­­مىزدى, رۋحىمىزدى جاڭ­عىرتۋ دە­­گەن اسىل ۇعىمعا كە­لىپ سايادى. ەل­با­­­سى­­مىزدىڭ رۋحاني جاڭعىرۋعا, رۋ­­حانياتقا, ءبىلىم, عىلىمعا ماڭىز بە­رۋى – ۇلكەن كورەگەندىك پەن ۇلتتىڭ ال­عا ىلگەرىلەۋىن جىلدام قارقىنمەن جىل­جىتاتىن قوزعاۋشى كۇش.

رۋحاني جاڭعىرۋ بۇگىن عانا قولعا الىنىپ جاتقان جۇمىس ەمەس. تاۋ­ەلسىزدىككە قول جەتكىزگەن جىلداردان بەرى قىرۋار شارۋالار اتقارىلدى. ماسەلەن, 2004 جىلى «مادەني مۇرا» باع­دارلاماسى اياسىندا تاريحي-ما­دەني ەسكەرتكىشتەر مەن نىساندار جاڭ­عىرتىلدى. 2013 جىلى «حالىق – تا­ريح تولقىنىندا» باعدارلاماسى ار­قىلى الەمنىڭ ارحيۆتەرىنەن ءتول تاريحىمىزعا قاتىستى قۇجاتتار جۇيە­لى تۇردە جينالىپ, زەرتتەلدى.

جاڭعىرۋدىڭ تاعى ءبىر تارماعى – باسەكەگە قابىلەتتىلىك. باسەكەگە قابى­لەتتىلىكتى ارتتىرۋ ءۇشىن وزگە ەلدەر­دىڭ ءبىلىم-عىلىم, تەحنولوگيا سەكىلدى سا­لا­لاردا جەتكەن جەتىستىكتەرىن تاڭ­سىق كورمەي, سول جولدارمەن ءجۇرۋ كەرەك. بۇل ارقىلى بىردەن وڭ ناتيجەگە قول جەتكىزبەسەك تە, تۇبىندە جەمىسىن كورەرىمىز انىق. سۇلتانماحمۇتشا ايتقاندا:

«عىلىمنىڭ ورنى باس پەن كو­كى­رەك­تە,

ءبۇيىر شىعىپ, قامپيا تويماس قارىن». ال تاياۋ جىلدارداعى اتقا­رار مىندەتتەرىمىز لاتىن گرافيكا­سىنا كوشۋ مەن گۋمانيتارلىق عى­لىم وكىلدەرىنىڭ سانىن ارتتىرۋ. قازاق حالقىنىڭ تاريحىندا لا­تىن قار­پى 1929 جىلدان 1940 جىل­عا دەيىن قولدانىستا بولعان. لاتىن­شا­عا كوشۋدىڭ تەرەڭ لوگيكاسى بار. مەك­تەپ قابىرعاسىندا ۇل-قىز­دا­رى­مىز اعىلشىن ءتىلىن وقىپ, لا­تىن ارىپتەرىن ۇيرەنىپ كەلەدى. تەح­نولوگيا قارىشتاپ, تەوريالار ءىس جۇ­زىندە شىندىققا اينالعان تۇس­تا في­لوسوفيا, مادەنيەت, تاريح, في­لولوگ­يا سياقتى گۋمانيتارلىق عى­لىم سالالارىنىڭ مىقتى ماماندارى بىزگە اۋاداي قاجەت. جاستارىمىز قازىردىڭ وزىندە الەمنىڭ بىرقاتار شەت مەملەكەتتەرىنىڭ ماڭدايالدى وقۋ ورىندارىندا ءبىلىم الۋدا.

ماقالاداعى «تۋعان جەر» باعدار­لا­ماسىن قولعا الۋ ۇسىنىسى جاس ۇرپاق­­تى تاربيەلەۋگە ءدال جانە ۋاقى­تىندا ايتىلعان ناقتى تاپسىرما دەپ بىلەمىن. ءاربىر ادامنىڭ جۇرە­گىندە كىندىك قانى تامعان جەرىنە, وس­كەن اۋىلىنا, تۋعان جەرىنە دەگەن سۇيىس­­پەنشىلىك, قۇرمەت بولمايىنشا, وتان دەگەن ۇلى ۇعىمعا ادال قىز­مەت ەتۋ, جان دۇنيەسىمەن بەرىلە ءسۇيۋ ەكىتالاي.

سالت-ءداس­تۇرى مەن تاريحىنا ەرەك­­شە ءمان بەرگەن ەلدىڭ تۇعىرى بي­ىك, ىرگەسى بەرىك بولماق. نەعۇرلىم تۇتاس­تىق­قا جەتۋ ءۇشىن ەلدى ايشىقتاپ تۇر­عان ۇلتتىڭ تانىمدىق, تاربيەلىك ماڭىزعا باي ادەت-عۇرىپ, سالت-داستۇر­لەرى قاجەت. كەز كەلگەن حالىقتى ءوزىنىڭ ءتولتۋما رۋحاني قۇندىلىقتارى مەن ىزگى قا­سي­ەت­­تەرى عانا بىرىكتىرە الادى. ەلباسى ما­قالادا وسى ۇستانىمدى ايقىن كور­سەتىپ بەردى.

ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «پرەزيدەنتتىڭ بەس الەۋمەتتىك باس- تاماسى» اتتى حالىققا ۇندەۋى دە جوعارى ءبىلىم بەرەتىن وقۋ ورىندارىنا جاڭا تىڭ سەرپىن اكەلەدى دەپ ناق­تى ايتا الامىز. وسى ماڭىزدى قۇ­جاتتا باياندالعان ءۇشىنشى باستاما جو­عارى ءبىلىم الۋدىڭ قولجەتىمدىلىگى مەن ساپاسىن ارتتىرىپ, ستۋدەنت جاس­تاردىڭ جاتاقحاناداعى جاعدايىن جاق­سارتۋعا ارنالعان.

ەلباسى ۇسىنعان بۇل بەس الەۋ­مەت­تىك باستامانىڭ قاي-قايسىسى دا ەلدىڭ كوكەيىندە جۇرگەن ماسەلەلەر ەكەنى انىق. مەكتەپ بىتىرگەن تۇلەك­تەر ءۇشىن وقۋ گرانتتارىن ۇلعاي­تۋ, ستۋدەنتتەردىڭ جاتاقحانا ماسەلە­سىن شەشۋ, تۇرعىن ءۇي يپو­تە­كاسى­نىڭ قالىڭ كوپشىلىككە جاپ­پاي قول­جە­تىمدىلىگىن ارتتىرۋ, جە­ڭىلدەتىلگەن شا­عىن نەسيە بەرۋ­دى كوبەيتۋ, ەل­دىڭ وڭىرلەرىن گازبەن قام­تۋدى جال­عاستىرۋ سىندى ماسە­لە­­لەردىڭ بار­لىعى دا ايرىقشا ما­ڭىزدى.

ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العاننان بەر­گى جىلداردا ەلباسى العا قويعان مىن­دەت­­تەر ءوز كەزەگىمەن مۇلتىكسىز جۇزەگە اسىپ كەلەدى. بۇل جولى دا سولاي بولاتى­نىنا سەنىمدىمىز.

ەلباسى ۇندەۋى ءتورتىنشى ونەر­كا­سىپتىك رەۆوليۋتسيا جاعدايىنداعى جا­ڭا ەكونوميكادا زور سۇرانىسقا يە بولاتىن سان مىڭ جاڭا ماماندى دايار­لاۋعا تاماشا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل دا مەملەكەتىمىزدىڭ جاستارعا جاساپ وتىرعان قامقورلىعىنىڭ اي­قىن كورىنىسى. سونىمەن بىرگە وڭىر­لەردەگى تەحنيكالىق جانە اۋىل شا­رۋا­شىلىعى ماماندىقتارىنا بەرى­لە­تىن گرانتتاردىڭ قۇنىن ۇلتتىق جو­عارى وقۋ ورىندارىنىڭ گرانتتارى دەڭگەيىنە دەيىن كوتەرۋ ماسەلەسى ايماق­تىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ مار­تەبەسىن ارتتىرۋعا سەپتىگىن تيگى­زەرى حاق.

زامان تالابىنا ساي ءومىر ءسۇرۋ كەرەك دەپ جاتامىز عوي, زامان­عا ساي جاڭا ماماندىقتار قا­جەت. قا­زىر­گى جاس- تاردان شەتەل ءتىلىن ءبىلۋ, كوم­­پيۋتەردى جوعارى دەڭ­گەيدە قول­­­دا­نىپ, ونىڭ ءارتۇرلى باع­دار­لا­ما­­لا­رىن يگەرۋ تالاپ ەتى­لىپ وتىر. ياعني يننو­ۆاتسيالىق وزىق تەح­­نو­­لو­­گيا­لار­دى جوعارى دەڭگەي­دە مەڭ­گەر­گەن, نانوتەحنولوگيالار­دى يگەر­گەن, كوم­پيۋتەرلىك باع­دار­لا­ما­لاردى قۇ­راس­تىرۋشى ماماندار – زامان تالابىنا ساي پايدا بولىپ جاتقان ماماند­ىق­تار. ەلىمىزدە نانوتەحنولوگيا سا­لاسى قولعا الىنىپ جاتىر. بۇل سا­لا ينفورماتيكا, فيزيكا, حيميا ءتا­رىزدى عىلىمدى جەتىك مەڭگەرگەن, بى­لىكتىلىگى مول مامانداردىڭ بىرلەسە وتىرىپ جۇمىس ىستەۋىن كەرەك ەتەدى. نانوتەحنولوگيا دامىسا, ونىمەن بىرگە حيميالىق بيولوگيا, بيوتەحنولوگيا ءورىس الادى. ويتكەنى ولار ءبىر-بىرىمەن تىعىز بايلانىستى.

ەلباسىنىڭ كوتەرگەن بەس باستاماسى ءىس جۇزىندە جاستاردىڭ ساپالى ءبىلىم الۋىنا, پاراساتتى تۇلعا بولىپ قالىپتاسۋىنا, كاسىبي مامان رەتىندە ومىردەن ءوز ورىندارىن تابۋىنا جاسالىپ جاتقان قامقورلىق, ولاردىڭ بولاشاعىنا دەگەن سەنىمدى باعدار ەكەندىگى داۋسىز. بۇل ەل رۋحىن كوتەرگەن, سەنىمىن نىعايتقان زور سەرپىلىس بولدى.

جاقسى ءومىر قوعامعا تىنىشتىق سىيلاپ, ۇزدىكسىز سەرپىلىستەر تۋىنداتىپ تۇرادى دەپ ويلايمىز. ال جاقسى ءومىر ءسۇرۋ ءۇشىن ەلباسىمىز ادامعا وزگەرۋ كەرەكتىگىن ايتادى. وزگەرىستەر باستى قاعيدامىزعا اينالعان جاڭاشا جاڭعىرۋ ناتيجەلى تۇردە جۇزەگە اسسا, نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى.

نۇرلىبەك سەيىتقۇلوۆ,

پروفەسسور