ەلباسىمىزدىڭ «تاۋەلسىزدىكتىڭ ءداۋىرى» اتتى جاڭا كىتابى مازمۇنى باي, شىنايى دەرەكتەرگە نەگىزدەلىپ جازىلعان, ماڭىزى زور پۋبليتسيستيكالىق ەڭبەك. پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەلدىڭ تاريحى مەن بولاشاعى تۋرالى تولعاۋى كىتاپتا كەڭىنەن كورىنىس تاپقان.
ەلباسى تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى كۇنىنەن باستاپ مەملەكەتىمىزدىڭ تۇتقاسىن ۇستاپ, ءار جاساعان قادامىن باعامداپ, نەشە رەت وي ەلەگىنەن وتكىزىپ, ءاردايىم حالقىمەن كەڭەسە شەشكەن, پاراساتتى دا باتىل قادامدار, ەل ومىرىنە تۇبەگەيلى بەتبۇرىس جاساعان تاعدىرشەشتى شەشىمدەر جايلى باياندايدى. قازاقستاندىق جولىمەن ءجۇرۋى, حالقىن اداستىرماۋى, كەزىندە تاعدىرىن سەنىپ تاپسىرعان حالقىن ەۆوليۋتسيالىق جولمەن ءجۇرىپ, شيرەك عاسىردىڭ وزىندە-اق ءجۇز جىلدىڭ ەنشىسىنە تاتىرلىق ەڭبەك جاساۋى, ناعىز ەرلىك ەمەس پە؟
تۋىندىدا تاۋەلسىزدىكتىڭ 26 جىلى ىشىندە ورىن العان ەلەۋلى وقيعالار مەن فاكتىلەر جان-جاقتى تالدانىپ تۇسىندىرىلگەن. كىتاپتا مەملەكەتتى ءىس جۇزىندە باسقارۋدىڭ جانە ستراتەگيالىق جوسپارلاۋدىڭ قۇندى تاجىريبەسى بار. بۇل ءوز كەزەگىندە ەرتەڭگى كۇنگە سەنىممەن قاراۋعا جەتەلەيتىن جالپىۇلتتىق تۇعىرناما دەۋگە بولادى. ەلباسى ەڭبەگىندە ۇلكەن ساياساتتان باستاپ, تاۋەلسىزدىك تاريحىنىڭ الەۋمەتتىك قىرلارىنا, رۋحاني-مادەني قۇندىلىقتارعا, وسى كەزەڭدەگى ماڭىزدى وقيعالارعا ۇڭىلەدى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ كىتاپتا تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا قول جەتكىزگەن 33 جەتىستىك جايلى وي وربىتەدى. تاۋەلسىزدىك شەجىرەسىن تۇتاس قامتىعان كىتاپ ءتورت بولىمنەن تۇرادى. «مەملەكەتتىڭ دۇنيەگە كەلۋى», « ۇلى بەتبۇرىس», «قياعا قۇلاش سەرمەۋ» جانە «قالىپتاسقان مەملەكەت» دەپ اتالادى. كەزەڭ-كەزەڭىمەن سيپاتتالاتىن داۋىردە جاڭعىرۋدىڭ ءۇش بىردەي تولقىنى كەڭىنەن اشىپ كورسەتىلگەن. كىتاپتا ەلباسى قازاقستان – قالىپتاسقان مەملەكەت – الەمدىك ساياسات پەن جاھاندىق ەكونوميكانىڭ تولىققاندى سۋبەكتىسىنە اينالعانىن اتاپ وتەدى.
قازاق ەلى اڭساعان, اتادان مۇرا بولىپ قالعان ۇلان-بايتاق جەرى, اڭساعان تاۋەلسىزدىك تاڭى ماڭدايىمىزعا بۇيىرىپ, 1991 جىلى تاريحي شىندىققا اينالدى. حالقىمىز ءوز تاعدىرىن ۇلتىنىڭ ماڭدايىنا باقىت بولىپ بىتكەن پەرزەنتى ن.ءا.نازارباەۆقا زور سەنىممەن تابىستادى. حالقىنىڭ ول ءۇمىتى اقتالدى. بۇگىندە ءبىز تاۋەلسىز, جاسامپاز ەلگە اينالدىق. ىدىراعان كەڭەستەر وداعىنىڭ ارقايسىسى ءوز جولىن تاڭداپ, ءار مەملەكەت ءوز تاعدىرىن, ءوز جولىمەن ءجۇرىپ ءوتتى. ال ءبىزدىڭ ەل قازاقستاندىق جولىن تاڭدادى, ءوز پرەزيدەنتىن سايلادى. تاعدىرلارىن ەلباسىنا سەنىپ تاپسىردى. سول سەنىم بۇگىندە اقتالدى.
ەلىمىز تاۋەلسىزدىكتىڭ كيەلى ەسىگىن بەيبىتسۇيگىش حالىق رەتىندە, ەلباسىمىزدىڭ باستاماسىمەن سەمەي يادرولىق پوليگونىن جاۋىپ, يادرولىق قارۋدان وزدىگىنەن باس تارتقان ەل بولىپ اشقاندىعى تاريحي شىندىق.
ءبىز العاشقى قادامىمىزدى ساياساتتان ەمەس, ەكونوميكانى كوتەرۋدەن باستادىق. ءبىز حالقىمىزدى ساۋاتتى, ءبىلىمدى, بىلىكتى, كوزى اشىق, كوكىرەگى وياۋ, باي ءارى قۋاتتى, باسەكەگە قابىلەتتى ەل رەتىندە تانىتتىق.
تاۋەلسىزدىكتىڭ قىسقا جىلدارى ارالىعىندا مەملەكەتىمىز دۇنيەجۇزىلىك قاۋىمداستىقپەن كىرىگە وتىرىپ, ەكونوميكالىق ءوسۋدىڭ جوعارى قارقىنىن كورسەتە الدى. قوعامدىق دامۋ دەڭگەيىنىڭ, ەكونوميكالىق قۋاتتىلىقتىڭ جانە ەلدىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىنىڭ بەلگىسى رەتىندەگى ادامي رەسۋرستاردىڭ, ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ ءرولى مەن ماڭىزدىلىعىنىڭ ەرەكشەلىگىن تانىتا بىلدىك. ءبىلىم – الەمدەگى وركەنيەتتى دامىعان ەلدەردىڭ بارلىعىندا دەرلىك دامۋدىڭ نەگىزگى كورسەتكىشى مەن نەگىزگى باسىڭقى باعىتى بولىپ تابىلادى. باسەكەگە قابىلەتتى 30 ەلدىڭ قاتارىنا ەنۋ مىندەتى ەلدە عىلىمي سىيىمدى تەحنولوگيالىق ءبىلىمى بار, باسقارۋشىلىق قابىلەتكە يە, نارىقتىق ەكونوميكادا دۇرىس باعىت تاڭداي الاتىن جوعارى بىلىكتى ماماندار بولعان كەزدە جانە دۇنيەجۇزىلىك نارىقتىق ەكونوميكانىڭ قاجەتتىلىكتەرىنە جاۋاپ بەرەتىن ءتيىمدى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى قۇرىلعاندا عانا شەشىلەدى. ەلباسى تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىنان-اق بىلىمگە باسا نازار اۋدارىپ كەلەدى. ادام كاپيتالىن دامىتۋعا دەگەن ۇمتىلىس ەلدىڭ جاھاندىق باسەكەگە قابىلەتتىلىگىنە قولداۋ بولاتىن بولاشاققا دەگەن ينۆەستيتسيا ەكەندىگى بەلگىلى. پرەزيدەنت ءوزىنىڭ كىتابىندا تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ ءبىلىم جۇيەسى دامۋىنىڭ بىرنەشە كەزەڭدەرىن اتاپ وتكەن. ەلباسى كىتابىنداعى قازاقستاندىق ءبىلىم جۇيەسىنىڭ دامۋى تۋرالى وي تولعامدارىنا توقتالىپ وتسەك.
ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ ءوز كىتابىندا: «ەگەمەن ەل اتانىپ, تاۋەلسىز مەملەكەت قۇرۋ – ەۋرازيانىڭ بايتاعىن مەكەن ەتكەن بايىرعى حالىقتىڭ مىڭجىلدىعىنداعى عاجايىپ ءسات ەدى. مۇنداعى «عاجايىپ ءسات» دەگەن تىركەستىڭ استارىندا جاڭا مەملەكەت قۇرۋدى بىلدىرەتىن اسا كۇردەلى جاسامپاز پروتسەسس جاتىر...» – دەگەن. 1990 جىلداردىڭ ءبىرىنشى جارتىسىنداعى ەلىمىزدەگى ەكونوميكالىق قيىندىقتارعا قاراماستان جاڭا ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ ىرگەتاسى قالاندى. تالانتتى جاستار مەن ىزدەنگىش پەداگوگتار ءۇشىن جاڭا مۇمكىندىكتەر اشىلدى. ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن رەفورمالاۋ زاڭدىق نەگىزدە قامتاماسىز ەتىلىپ, ء«بىلىم تۋرالى», «جوعارى ءبىلىم تۋرالى» زاڭدار قابىلداندى. ۇلتتىق ءبىلىم بەرۋدىڭ تۇرلەرىنە جاستاردىڭ قول جەتكىزۋ مۇمكىندىگى ۇلعايدى. ءبىلىم جۇيەسى نارىقتىق سيپاتتارعا يە بولدى. جاڭا تۇرپاتتاعى وقۋ مەكەمەلەرى پايدا بولدى. بۇرىنعىدان بايىتىلعان, جاڭا وقۋ باعدارلامالارى, قازاقستاندىق جوعارى ءبىلىم بەرۋدىڭ مەملەكەتتىك ستاندارتتارىنىڭ ەكى دەڭگەيى ەنگىزىلدى. ەلباسىنىڭ بولاشاقتى بارلاي ءبىلۋى, ستراتەگيالىق كورەگەندىگىنىڭ ارقاسىندا جاسامپاز پروتسەستىڭ بىرەگەي ۇلگىسى ىسپەتتەس جاستارعا ارنالعان حالىقارالىق «بولاشاق» باعدارلاماسى ىسكە قوسىلدى. پرەزيدەنتىمىز مەملەكەتتىڭ قارجىلىق جاعدايى قوماقتى شىعىنداردىڭ اۋىرتپالىعىنا قاراماستان, ەلدىڭ بولاشاعىن ويلاي وتىرىپ, ءبىلىمدى جاستارعا الەمنىڭ ەڭ ۇزدىك ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە وقۋعا مۇمكىندىك جاسادى. بۇل باعدارلامانى بۇگىندە 12 مىڭنان استام قازاقستاندىق اياقتاپ, ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىنا ەلەۋلى ۇلەس قوسىپ جۇرگەندەرىن ماقتانىشپەن ايتا الامىز.
بۇل جاستار قازاقستاندىق زياتكەرلەر شوعىرىن قالىپتاستىردى. ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندەگى كەلەسى ونجىلجىق ادام كاپيتالىنىڭ جاڭا ساپاسىن ارتتىرۋعا نەگىزدەلدى. ء«بىلىم تۋرالى» زاڭعا وزگەرىستەر ەنگىزىلىپ, مەكتەپتە ءبىلىم بەرۋدىڭ جاڭا تۇرىنە كوشۋدى, دۋالدى وقىتۋدى, العاشقى جۇمىسشى ماماندىعىنا تەگىن وقىتۋ ارقىلى ورتاشا جۇمىسشى تابىن قالىپتاستىرۋعا ىقپال ەتتى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى ءبىلىم بەرۋدىڭ جانە عىلىمدى دامىتۋدىڭ باعدارلاماسى بەكىتىلدى. ۇلتتىق ءبىلىم بەرۋدە حالىقارالىق ەڭ وزىق ۇلگىلەرگە سۇيەنە وتىرىپ اقپاراتتىق, ەلەكتروندىق وقىتۋدى دامىتۋعا ارنالعان باعدارلامالارعا تاپسىرما بەرىلدى. جوعارى وقۋ ورىندارىنا شەتەلدىك ۇزدىك عالىمداردى تارتۋ, ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارىن ۇلتتىق جانە شەتەلدىك اككرەديتتەۋدەن وتكىزۋ ارقىلى مەملەكەتتىك تاپسىرىسقا قول جەتكىزۋدى ارتتىرۋ تالابى قويىلدى. جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ رەيتينگى ۇلتتىق, تاۋەلسىز جانە حالىقارالىق رەيتينگ اگەنتتىكتەرىندە العان ورىندارى ارقىلى تارتىمدىلىعى كۇشەيتىلدى. جوعارى وقۋ ورىندارىنداعى شەتەلدىك ستۋدەنتتەردىڭ ۇلەسى دە نازاردان تىس قالعان جوق.
ادام كاپيتالى دامۋىنىڭ دالەلى رەتىندە, جاڭاشا وقۋ ورىندارى – نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەپتەرى اشىلدى. ونىڭ سانى بۇگىنگى كۇنى 20-عا جەتتى. بۇل مەكتەپتەردىڭ تاجىريبەسىن وتاندىق مەكتەپتەرگە ەنگىزۋ ارقىلى, ورتا ءبىلىم بەرۋ مازمۇنى نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەپتەرىنىڭ تاجىريبەسى پيلوتتىق تارتىپتە ەنگىزىلدى. «بالاپان» باعدارلاماسى اياسىندا 80 پايىز بالدىرعان بالاباقشامەن قامتاماسىز ەتىلىپ, بۇگىنگى كۇنى وسى باعدارلاما جالعاسىن تابۋدا. ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىنىڭ بازاسى نىعايتىلىپ, تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا 1,4 مىڭ مەكتەپ سالىندى.
عىلىمي-اعارتۋشىلىق جۇيەسىنىڭ كوشباسشىسىنا اينالعان نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى اشىلدى. بۇگىنگى كۇنى بۇل ۋنيۆەرسيتەت شەتەلدىك ەڭ ۇزدىك ۋنيۆەرسيتەتتەرىنىڭ قاتارىندا. ويتكەنى حالىقارالىق ستاندارتتار بويىنشا ماماندار دايارلايتىن تۇڭعىش قازاق ۋنيۆەرسيتەتى.
ەلباسى «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ماقالاسىندا «تابىستى بولۋدىڭ ەڭ ىرگەلى, باستى فاكتورى ءبىلىم ەكەنىن اركىم تەرەڭ ءتۇسىنۋى كەرەك. جاستارىمىز باسىمدىق بەرەتىن مەجەلەردىڭ قاتارىندا ءبىلىم ءاردايىم ءبىرىنشى ورىندا تۇرۋى شارت. سەبەبى قۇندىلىقتار جۇيەسىندە ءبىلىمدى بارىنەن بيىك قوياتىن ۇلت قانا تابىسقا جەتەدى», دەپ اتاپ ايتتى. ەرتەڭ ءبىزدىڭ بولاشاققا باعدار قۇرۋ, ەلىمىزدىڭ بولاشاعىن كوزدەيتىن جاستار بولسا, سولارعا دەگەن ەڭ ماڭىزدى كىتاپتىڭ ءبىرى ەلباسىنىڭ وسى ەڭبەگى دەپ ايتار ەدىم. بۇل كىتاپ ءبىزدىڭ جاستارىمىزدى ءوز تاريحىن قۇرمەتتەي وتىرىپ, پاتريوتتىق سەزىمگە تاربيەلەيتىن قۇندى ەڭبەك بولىپ تابىلادى.
دينار نوكەتاەۆا,
پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى