ءماجىلىس توراعاسى نۇرلان نىعماتۋليننىڭ توراعالىعىمەن وتكەن پالاتانىڭ جالپى وتىرىسىندا «2018-2020 جىلدارعا ارنالعان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭىنا ەنگىزىلگەن تۇزەتۋلەر ماقۇلداندى.
ءۇش جىلدىڭ باستى قارجىلىق قۇجاتىنداعى وزگەرىستەردى ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى تيمۋر سۇلەيمەنوۆ, قارجى ءمينيسترى باقىت سۇلتانوۆ جانە ۇلتتىق بانك توراعاسى دانيار اقىشەۆ تانىستىردى. اتالعان زاڭ جوباسى مەملەكەت باسشىسىنىڭ «قازاقستاننىڭ ءۇشىنشى جاڭعىرۋى: جاھاندىق باسەكەگە قابىلەتتىلىك» جانە ء«تورتىنشى ونەركاسىپتىك رەۆوليۋتسيا جاعدايىنداعى دامۋدىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرى» اتتى جولداۋلارى مەن پرەزيدەنتتىڭ بەس الەۋمەتتىك باستاماسىن ىسكە اسىرۋعا باعىتتالعان.
باسىمدىق – الەۋمەتتىك سالاداەل بيۋدجەتىنىڭ 44,1 پايىزى الەۋمەتتىك سالانىڭ قاجەتتىلىكتەرىنە جۇمسالماق. دەمەك, مەملەكەتتىڭ الەۋمەتتىك مىندەتتەمەلەرى مىزعىمايدى. بۇل سالانىڭ ەنشىسىنە 4 ترلن 254 ملرد تەڭگە بولىنگەن.
ونىڭ ىشىندە مۇعالىمدەرگە جاڭا تالاپ بويىنشا جالاقى تولەۋگە, نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىن دامىتۋعا, سونداي-اق پرەزيدەنتتىڭ بەس الەۋمەتتىك باستاماسىنىڭ اياسىندا تەحنيكالىق ماماندىقتار بويىنشا گرانتتاردى كوبەيتۋگە قوماقتى قارجى قاراستىرىلعان.
ەلباسىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا «نۇرلى جەر» باعدارلاماسىن ودان ءارى جۇزەگە اسىرۋ, جەرگىلىكتى جولداردى جوندەپ, حالىقتى ساپالى اۋىز سۋمەن قامتۋدىڭ ەسەپتىك جوسپارى دا قارجىلىق قۇجاتتىڭ شىعىس بولىگىنە ەنگىزىلگەن.
سونداي-اق بيۋدجەتتە اگروونەركاسىپ كەشەنى مەن اگرارلىق عىلىمدى دامىتۋعا 15 ملرد تەڭگە قارالعان.
سونىمەن قاتار ماڭىزدى سالالاردىڭ قاتارىندا كۇشتىك قۇرىلىمداردىڭ قىزمەتكەرلەرىن تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتۋگە, مەملەكەتتىڭ ماڭىز بەرەتىن سالالارىنىڭ ءبىرى رەتىندە ەلىمىزدىڭ كيبەرقورعانىس جۇيەسىن بەكەمدەۋگە بولىنەتىن قارجىنىڭ ايتارلىقتاي وسكەندىگىن اتاپ وتۋگە بولادى.
جالپى, قارجىلىق قۇجات ناقتىلانعان كونۆەرۆاتيۆتىك ماكروەكونوميكالىق بولجامنىڭ نەگىزىندە ازىرلەنگەن.
بەكىتىلگەن بيۋدجەت كىرىستەرىندە سالىقتاردى ارتتىرۋ جوباسىن ىسكە اسىرۋ بويىنشا جوسپارلار ەسەپكە الىنعان.
– شىعىستاردى 3 نەگىزگى باعىت بويىنشا ءبولۋ ۇسىنىلادى. بىرىنشىدەن, مەملەكەت باسشىسىنىڭ «قازاقستاننىڭ ءۇشىنشى جاڭعىرۋى: جاھاندىق باسەكەگە قابىلەتتىلىك» جانە ء«تورتىنشى ونەركاسىپتىك رەۆوليۋتسيا جاعدايىنداعى دامۋدىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرى» اتتى جولداۋلارىن ىسكە اسىرۋعا 293 ملرد تەڭگە كوزدەلەدى. ەكىنشىدەن, پرەزيدەنتتىڭ بەس الەۋمەتتىك باستاماسىن جۇزەگە اسىرۋعا 25 ملرد تەڭگە بولىنەدى. ۇشىنشىدەن, بۇرىن قابىلدانعان مىندەتتەمەلەردى ىسكە اسىرۋعا 99 ملرد تەڭگە باعىتتاۋ ۇسىنىلادى, – دەدى باقىت سۇلتانوۆ.
وسى جوسپارلاردىڭ ماڭىزدى ەلەمەنتى بيزنەسكە تۇسەتىن اكىمشىلىك جۇكتەمەنى تومەندەتۋ بولىپ وتىر. ماسەلەن, 2017 جىلى تەكسەرىستەر سانى 45 پايىزعا قىسقارتىلعان. بۇل جۇمىستا اقپاراتتىق تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋگە ەكپىن جاسالعان. مىسالى, وتكەن جىلدىڭ ءۇشىنشى توقسانىنان جانە اعىمداعى جىلدىڭ 1 ساۋىرىنەن «استانا-1» اقپاراتتىق جۇيەسىنىڭ ترانزيت, ەكسپورت جانە يمپورت بويىنشا كەدەن ورگاندارىنىڭ بيزنەس پروتسەستەرىن اۆتوماتتاندىراتىن جانە ەلەكتروندى دەكلاراتسيالاۋدى ەنگىزەتىن مودۋلدەر ىسكە قوسىلدى. ناتيجەسىندە, كەدەندىك تازارتۋدىڭ ورتاشا ۋاقىتى 105 مينۋتتان 7-15 مينۋتقا دەيىن قىسقارتىلدى.
ال ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى تيمۋر سۇلەيمەنوۆ ءوز بايانداماسىندا ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىنىڭ بولجامدارى بويىنشا 2018 جىلى مۇناي ءوندىرۋ كولەمى 87 ملن توننانى قۇرايتىندىعىن اتاپ ءوتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, مۇنايدىڭ الەمدىك باعاسىنىڭ ۇلعايۋى جانە ەكونوميكانىڭ ءوسىمى ەسەبىنەن ەكسپورت 54 ملرد دوللارعا دەيىن, يمپورت 34 ملرد دوللارعا دەيىن ارتادى. ينفلياتسيا بەكىتىلگەن 5-7 پايىز دالىزىندە ساقتالادى.
تالداۋ تالاس تۋدىردىبيۋدجەت جوباسىنا بايلانىستى ساۋالدارعا كەزەك جەتكەن كەزدە دەپۋتاتتار قاراپ قالمادى. ماسەلەن, ناتاليا جۇمادىلداەۆا ناقتىلانعان بيۋدجەت جوباسىندا ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ الەۋمەتتىك زەرتتەۋلەرگە قوسىمشا 800 ملن تەڭگەگە سۇرانىس بەرۋىنە بايلانىستى تاڭدانىسىن جاسىرعان جوق. ويتكەنى بۇدان بۇرىن بەكىتىلگەن بيۋدجەتتە اتالعان مينيسترلىكتە ءدال وسى تالداۋ-زەرتتەۋلەرگە 460 ملن تەڭگە بولىنگەن. وسىعان وراي دەپۋتات باس-اياعى 1 ملرد 300 ملن تەڭگەنى تەك زەرتتەۋلەرگە ءبولۋ قانداي قاجەتتىلىكتەن تۋىنداعاندىعىن ءتۇسىندىرىپ بەرۋدى سۇرادى. «ەلىمىزدە ءۇش اۋىسىمدى جانە اپاتتىق جاعدايداعى مەكتەپتەر جويىلىپ ءبىتتى مە؟ مۇعالىمدەرگە قوسىمشا جالاقى تولەۋگە قارجى جەتكىلىكتى مە؟ نەگە وسى تالداۋلارعا ميللياردتاعان قارجى ءبولىنىپ وتىر؟» دەگەن ساۋالدارعا ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترىنىڭ جاۋابى دايىن ەكەن.
– بىزدە ءۇش اۋىسىمدى مەكتەپتەر دە, اپاتتىق جاعدايداعى مەكتەپتەر دە بار. مۇعالىمدەرگە جالاقى تولەۋگە دە قاراجات جەتكىلىكتى. ال الەۋمەتتىك زەرتتەۋلەر نەگىزگى ءۇش باعىتتاعى جۇمىستارىمىز بويىنشا قاجەت. ءبىرىنشىسى, لاتىن الىپبيىنە كوشۋ جاعدايىندا عىلىمعا نەگىزدەلگەن ناقتى تالداۋ قاجەت. ەكىنشىدەن, «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى بويىنشا اتقارىلعان اۋقىمدى جۇمىستاردىڭ ناتيجەلەرىن وسى الەۋمەتتىك زەرتتەۋلەر ارقىلى ءبىلىپ وتىرۋىمىز كەرەك. ۇشىنشىدەن, ءبىلىم مەن عىلىمنىڭ ساپاسى, قولىمىز جەتكەن جەتىستىكتەر دە تالداۋلار ارقىلى انىقتالادى, – دەدى ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى ە.ساعاديەۆ.
ءماجىلىس توراعاسى نۇرلان نىعماتۋلين ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترىنىڭ دايەكتەرىنە كوڭىلى تولماي, اتالعان ماسەلەنى ناقتى مالىمەتتەرمەن تولىقتىرا ءتۇستى. ونىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدە اپاتتىق جاعدايداعى – 45, ءۇش اۋىسىممەن وقىتاتىن 127 مەكتەپ جۇمىس ىستەپ تۇر. سوندىقتان قارجى بولۋدە باسىمدىقتاردى باعالاۋ كەرەك. ال 2018 جىلعى بيۋدجەت بويىنشا 17 مەملەكەتتىك ورگان وسىنداي الەۋمەتتىك تالداۋلارعا 7,2 ملرد تەڭگە جۇمساماق.
– مينيستر ءوزىنىڭ دالەلدەرىن كەلتىرۋگە تىرىستى. مىسالى, مىنا ماسەلەگە نازار اۋدارايىق. رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن مۇگەدەكتەردى باعىپ-قاعىپ وتىرعان ازاماتتارعا جاردەماقى تولەۋ ءۇشىن 2,7 ملرد تەڭگە قاراستىرىلعان. ال كوكتەمگى سۋ تاسقىنىنا بايلانىستى ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنە 1,6 ملرد تەڭگە قارالعان. سوندا الەۋمەتتىك تالداۋلار توتەنشە وقيعالاردان دا ماڭىزدى بولىپ وتىر ما؟ – دەدى ءماجىلىس توراعاسى.
ن.نىعماتۋليننىڭ ايتۋىنشا, وتكەن جىلدىڭ بيۋدجەتى بويىنشا دا ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ الەۋمەتتىك زەرتتەۋلەرگە تاپسىرىسى ءۇشىن وسىنداي كولەمدە قاراجات بولىنگەن. الايدا, ناتيجەسى نەعايبىل جانە ناقتى قورىتىندى بەرمەيتىن جوبالاردى قارجىلاندىرۋ ماسەلەسى تەكسەرىستى قاجەت ەتەدى.
ءماجىلىس توراعاسى وسى ورايدا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋىن باقىلاۋ جونىندەگى ەسەپ كوميتەتىنە اتالعان ماسەلەگە نازار اۋدارىپ, قورىتىندى جاساۋدى تاپسىردى.
عارىشتان تۇسىرىلگەن سۋرەتتەر نەگە ساپاسىز؟ءماجىلىستىڭ جالپى وتىرىسىنا قاتىسقان ۇكىمەت مۇشەلەرى دەپۋتاتتاردىڭ بيۋدجەتكە ەنگىزىلگەن وزگەرىستەرىنە بايلانىستى ساۋالدارىنا جاۋاپ بەردى. ماسەلەن, سەرگەي زۆولسكي ءوز ساۋالىندا قورعانىس جانە اەروعارىش ونەركاسىبى مينيسترىلىگى تاراپىنان وتاندىق جەر سەرىكتەرى ارقىلى جەر بەتىن زوندتاۋ ارقىلى تۇسىرىلگەن سۋرەتتەردىڭ ساپاسىنا بايلانىستى ماسەلە كوتەردى. ول اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ ەگىستىك القاپتارىن سۋرەتكە تۇسىرۋگە باعىتتالعان تاپسىرىستارى كۇنى بۇگىنگە دەيىن ءتيىستى دەڭگەيدە ورىندالماعاندىعىن جەتكىزدى. اتاپ ايتقاندا, عارىشتان تۇسىرىلگەن سۋرەتتەردىڭ 75 پايىزى ساپاسىزدىقتان كادەگە اسپاي قالعان. دەمەك, قارجى بولىنگەنىمەن, ول قاراجات جەلگە ۇشقانداي بولىپ وتىر. جەل دەمەكشى, قورعانىس جانە اەروعارىش ونەركاسىبى ءمينيسترى بەيبىت اتامقۇلوۆ اتالعان ساتسىزدىكتى اۋا رايىنىڭ قولايسىزدىعىنا تەلىمەك بولعانىمەن, ءماجىلىس توراعاسى بۇعان قاتىستى دا سىن ايتتى. نۇرلان نىعماتۋلين تاپسىرىس ساپالى ورىندالماعان كۇندە شەتەلدىك عارىش اگەنتتىكتەرىنە جۇگىنۋگە تۋرا كەلەتىندىگىن ەسكەرتتى.
جالپى, ءماجىلىس دەپۋتاتتارى وزگەرتۋلەر ەنگىزىلگەن بيۋدجەتكە بايلانىستى وڭىرلەردە كەزىككەن وزگە دە ماسەلەلەرگە قاتىستى ساۋالدارىن قويىپ, زاڭ جوباسىن ماقۇلدادى. سونداي-اق ورتالىق اتقارۋشى ورگاندارعا دەپۋتاتتىق ساۋالدارىن جولدادى.
سەرىك ابدىبەك,
«ەگەمەن قازاقستان»