قىزىلجار وڭىرىندە قورشاعان ورتانى قورعاۋ پروبلەمالارى وتكىر كۇيىندە قالىپ وتىر. ادام دەنساۋلىعىنا زيان كەلتىرەتىن تەرىس فاكتورلاردىڭ قوردالانۋى سالدارىنان ءتۇرلى ناۋقاسقا شالدىعۋشىلاردىڭ قاتارى كوبەيىپ بارادى. جۇرەك-قان تامىرلارى, وبىر, تۋبەركۋلەز اۋرۋلارى كوپ.
وبلىستىق ەكولوگيا دەپارتامەنتىنىڭ مالىمەتتەرىنە سۇيەنسەك, ءوڭىر اۋماعىنا جىل سايىن ءبىر ميلليون تونناداي ونەركاسىپتىك, 200 مىڭ تونناعا جۋىق تۇرمىستىق قالدىقتار توگىلەدى ەكەن. سوعان قاراماستان قاتتى قالدىقتار توگەتىن 472 پوليگوننىڭ نەبارى جارتىسىنا جۋىعىنا جەر تەلىمدەرى رەسىمدەلگەن. ال 14-ءى عانا ەكولوگيالىق, سانيتارلىق-ەپيدەميولوگيالىق تالاپتارعا ساي جۇمىس ىستەيدى. قورشاعان ورتانى لاستايتىن قالدىقتار رۇقسات ەتىلمەگەن جەرلەرگە, قولايلاستىرىلماعان الاڭدارعا تاستالاتىندىقتان ونىڭ قۇرامىنداعى زياندى زاتتار اۋانى بۇلدىرەتىنى, ادام اعزاسىنا تارايتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. وسى سەبەپتى «جاسىل» ەكونوميكاعا» كوشۋ كونتسەپتسياسىنىڭ باستى قاعيدالارىنىڭ بىرىنە قالدىقسىز تەحنولوگيالاردى قولدانۋ تەتىگىنىڭ ەنگىزىلۋى تەكتەن-تەك بولماسا كەرەك.
وكىنىشكە قاراي تۇرمىستىق قاتتى قالدىقتاردان قۇتىلۋ باعىتىندا جۇمىستاردىڭ جۇيەلى اتقارىلماۋى, باقىلاۋدىڭ بوساڭسۋى زاڭ بۇزۋشىلىقتارعا, ساپالىق كورسەتكىشتەردىڭ تومەندەۋىنە اكەلىپ سوقتىرىپ وتىر. وبلىستىق پروكۋراتۋرا قىزىلجار اۋىلدىق وكرۋگى اكىمىنىڭ جەر قويناۋى مەن ونى پايدالانۋ تۋرالى زاڭدى بۇزىپ قوقىس توگۋگە 8 گەكتار جەر تەلىمىن ءبولۋ جونىندە شەشىم شىعارعانىن انىقتاعان. مۇنداي مىسالدار از ەمەس. تۇرمىستىق قالدىقتاردى زالالسىزداندىرۋدىڭ, جويۋدىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى اۋماقتىق جول كارتاسىنىڭ ورىندالۋى دا باياۋ. اسىرەسە ارنايى ورىنداردىڭ قۇجاتتامالىق, تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمەلەرىن جاساۋ, نورماتيۆتىك ستاندارتتارعا سايكەستەندىرۋ كەيىنگە شەگەرىلۋمەن كەلەدى.
ايتاتىن ءۋاج – قاراجاتتىڭ جەتىمسىزدىگى. تابيعي رەسۋرستار جانە تابيعاتتى پايدالانۋدى رەتتەۋ باسقارماسىنىڭ باسشىسى قابيدەن سادۋاقاسوۆتىڭ ويىنشا قوستانايلىقتار پەن قاراعاندىلىقتاردىڭ تاجىريبەسىن ەنگىزسە, ءىس جىلدام شەشىلمەك. بۇل وڭىرلەردە ءار پوليگوندى رەسىمدەۋدىڭ وڭتايلاندىرۋ سىزباسى جاسالىپ, شىعىن بىرنەشە ەسە قىسقارتىلعان. وسى جەردە سولتۇستىكقازاقستاندىق شەنەۋنىكتەرگە كىم بوگەت جاساپ وتىر دەگەن ساۋال تۋادى. بۇل ماسەلە بويىنشا ەكى جىل بۇرىن رەسپۋبليكالىق ۆەدوموستۆوعا جازىلعان حاتتان دا ناقتى قورىتىندىنىڭ شىققانى بايقالمايدى.
ەلباسىنىڭ ء«تورتىنشى ونەركاسىپتىك رەۆوليۋتسيا جاعدايىنداعى دامۋدىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرى» جولداۋىندا تۇرمىستىق قاتتى قالدىقتاردى زامان تالابىنا ساي ۋتيلدەۋ جانە قايتا وڭدەۋ شارالارىن قابىلداۋ مىندەتى كۇن تارتىبىنە قويىلعانى ءمالىم. بۇل ورايدا «جاسىل تەحنولوگيالارعا» ينۆەستيتسيا سالۋ ءۇشىن بيزنەستى ىنتالاندىرۋدىڭ ماڭىزى ايرىقشا. تالعاتبەك عالەەۆ جەتەكشىلىك ەتەتىن سەرىكتەستىك كولىك دوڭعالاقتارىن قايتا وڭدەپ, سپورت الاڭدارىنا توسەيتىن رەزەڭكە كىلەمشەلەر جاساۋمەن اينالىسادى. كاسىپكەردىڭ ايتۋىنشا, وڭىردە 14-18 مىڭ توننا دوڭعالاق جاسالسا, كومپانيا ونىڭ 1-2 مىڭ تونناسىن عانا قايتا وڭدەۋگە قاۋقارلى. «ۆتورسىرە» جشس قاعازدى, پلاستيكتى, شىنىنى, تۇرمىستىق تەحنيكالاردى كادەگە جاراتىپ ءجۇر. بىلتىر قايتا وڭدەۋگە 1200 توننا تۇرمىستىق زات جونەلتتى. ەندى بيىل جۇمىسىن توقتاتۋعا تۋرا كەلگەن. ونىڭ ءبىر ۇشىعى جاڭا كاسىپورىن سالۋعا جەر تەلىمدەرىنىڭ بوساتىلماۋىنا كەلىپ تىرەلەدى. بۇل سالاعا قارجى تارتۋدىڭ, سۇرىپتاپ قايتا وڭدەۋ بيزنەسىنىڭ بولاشاعى زور بولا تۇرا وزگە كاسىپكەرلەردىڭ «جاسىل» تەحنولوگيانىڭ بالامالى كوزدەرىن ىزدەستىرۋگە قۇلشىنىس تانىتا بەرمەيتىنىن بيۋروكراتتىق كەدەرگىلەردەن ىزدەگەن ءجون.
اۋانىڭ لاستانۋى, قورشاعان ورتا تەپە-تەڭدىگىنىڭ بۇزىلۋى كۇندەلىكتى تۇتىناتىن تىرشىلىك نارىنە دە كەرى اسەرىن تيگىزبەي قويمايدى. ەسىل وزەنى, ونىڭ سالالارى سۋ رەسۋرستارىنىڭ باستى كوزىن قۇرايدى. كولدەر مەن سۋ قويمالارىنىڭ سانى شامامەن 3,5 مىڭعا جۋىق, ولاردىڭ 1500-دەيى بالىق وندىرىسىنە قولايلى. شارۋاشىلىق جانە تۇرمىستىق مۇقتاجدىقتار ءۇشىن ەسىل وزەنىنەن جىل سايىن 50 ميلليون تەكشە مەتر سۋ پايدالانىلادى جانە 6 ميلليون تەكشە مەتر اعىندى سۋ, 6700 تونناداي لاستاۋشى زاتتار قۇيىلادى. شارۋاشىلىق, تۇرمىستىق جانە ونەركاسىپتىك باعىتتا پايدالانىلاتىن اعىندى سۋلاردى مەحانيكالىق, بيولوگيالىق تۇرعىدان سۇزگىدەن وتكىزۋ ەكولوگيالىق تالاپقا ساي اتقارىلا بەرمەيتىنى تابيعات جاناشىرلارى تاراپىنان ءجيى قوزعالىپ ءجۇر. ويتكەنى كارىزدىك جۇيەلەردىڭ كوبى توزعان, اۋىستىرۋدى قاجەت ەتەدى.
وبلىستا پايدالى قازبالاردىڭ 300-دەي كەن ورنى بارلانعان. ەلىمىز بويىنشا قالايىنىڭ – 65, تسيركونيدىڭ – 36, ۋراننىڭ – 19, تيتاننىڭ – 5, ۆولفرامنىڭ 1,1 پايىزى شوعىرلانعان. بۇل مەتالداردان سىرتقا شىعاتىن ۋلى زاتتاردىڭ كونتسەنتراتسياسى بەلگىلەنگەن مولشەردەن الدەقايدا كوپ تارالاتىنى جاسىرىن ەمەس. ءبىر كەزدەرى پايدالانىلىپ, كەيىن كونسەرۆاتسيالاۋعا جاتقىزىلعان ەسكى ۋران كەنىشتەرىنىڭ جابىلعانىنا قىرۋار ۋاقىت بولعانىمەن باقىلاۋ-قاداعالاۋ شارالارىنىڭ بوساڭسىعانى الاڭداتپاي قويمايدى. جەر قويناۋىنان قازىلىپ الىنعان ۋران كەنىشتەرىنىڭ اۋانى لاستايتىنى ءوز الدىنا, شوقپاقشى, گراتسەۆسكي ۋران كەنىشتەرىنىڭ قورشاۋلارى بۇزىلعان. رادياتسيا سىڭگەن عيماراتتاردىڭ ماتەريالدارى, ۋران شاحتالارىنىڭ قاقپاقتارى قولدى بولىپ كەتكەن. جەرگىلىكتى بيلىك ورىندارىنىڭ ۋراننىڭ قۇرامىندا تۇرعىنداردى اۋىر قاسىرەتكە دۋشار ەتەتىن رادياتسيالىق ۋلى زاتتار بارىن بىلە تۇرا زاڭبۇزۋشىلىققا كوز جۇما قاراۋى تۇسىنىكسىز.
جۋىردا وبلىس ورتالىعىنىڭ تۇرعىندارى قالانى جاعىمسىز ءيىس جايلاپ بارا جاتقانىن ايتىپ دابىل قاقتى. جۇرتشىلىق الاڭداۋىنا نازار اۋدارعان ەكولوگيا دەپارتامەنتىنىڭ ماماندارى قولقانى قاباتىن ۋىتتىڭ سارقىندى سۋلار جينالاتىن توعاندا كۇكىرتتى سۋتەگى گازىنىڭ كوپ مولشەردە پايدا بولىپ, اۋاعا تاراۋىمەن ءتۇسىندىردى. مۇنداي جاعدايلار ءجيى قايتالانادى, بىراق ەكولوگتار شاراسىز. ويتكەنى كارىزدىك تازارتۋ قۇرىلعىلارىن جاڭعىرتۋعا بايلانىستى توعاندى شىرىندىلەردەن تازارتۋ مۇمكىن بولماي تۇر. «قىزىلجار سۋ» جشس كۇكىرتتى سۋتەگى گازىن بارىنشا ازايتۋدىڭ ءتيىمدى ەكى نۇسقاسىن ۇسىنعانمەن جۋىق ارادا ىسكە اساتىن ءتۇرى كورىنبەيدى. مەحانيكالىق ءتاسىل بويىنشا بالشىقتى سورۋ, كەپتىرۋ, پوليگونعا شىعارۋ جۇمىستارى شامامەن ەكى ميلليارد تەڭگەنى قاجەت ەتەدى. ال بيولوگيالىق سۇزگىدەن وتكىزۋ ارقىلى جاعىمسىز يىستەردى جوياتىن امەريكالىق بيوتەحنولوگيانى قولدانۋ كەمى جارتى ميلليارد تەڭگەنى قۇرايدى. اينالىپ كەلگەندە, ماسەلەنىڭ وڭتايلى شەشىمى تاعى دا قوماقتى قارجىعا كەلىپ تىرەلەدى. ازىرگە كارىزدىك-تازارتۋ قۇرىلعىلارىن قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارىنىڭ اياقتالۋىن كۇتۋگە تۋرا كەلەدى.
سول سياقتى قىزىلجار اۋدانى اۋماعىندا بەي-بەرەكەت شاشىلىپ جاتقان ليۋمينەستسەنتتى شامداردىڭ 600 داناسى تابىلۋى قورشاعان ورتاعا قانشالىقتى زالال كەلتىرگەنىن بولجاۋ قيىن ەمەس. بازبىرەۋلەر زياندى زاتتاردى ەسىل وزەنىنىڭ جاعاسىنا توگە سالۋدان ارلانباعان. بۇل ماڭايدا بالالاردىڭ دەمالىس-ساۋىقتىرۋ لاگەرى ورنالاسقانىن, ليۋمينەستسەنتتى شامدار قۇرامىندا سىناپ بارىن, سۋعا تۇسسە, اۋاعا تارالسا, اۋىر زارداپتارعا ۇشىراتاتىنىن قاپەرلەرىنە الماعان سەكىلدى.
– ەڭ قيىنى– تۇرعىنداردى ۇيدەن شىعارىلاتىن تۇرمىستىق قالدىقتاردى سۇرىپتاپ, بولەكتەپ جيناۋ مادەنيەتىنە داعدىلاندىرۋ. دامىعان مەملەكەتتەردە قوقىستاردىڭ 80 پايىزى قايتالاما شيكىزات رەتىندە پايدالانىلادى. قايتا وڭدەۋدەن قىرۋار پايدا تاۋىپ ءجۇر. بىزدە جاعداي كەرىسىنشە, – دەگەن ەكولوگتاردىڭ پىكىرلەرىنە الىپ-قوسارىمىز جوق.
جالپى, بۇل سالاداعى تابىس تۇرعىندارعا دا بايلانىستى. تۇرمىستىق زاتتاردى زالالسىزداندىرۋدان, قايتا وڭدەۋدەن بۇرىن قاۋپى مەن زيانىن, جيناۋ, سۇرىپتاۋ جولىن بىلگەن ارتىقتىق ەتپەيدى. وبلىس ورتالىعىنىڭ كەي شاعىن اۋداندارىندا سىزىقتىق شاعىن ليۋمينەستسەنتتى شامدار, حيميالىق قۋات كوزدەرى سانالاتىن باتارەيالار, اككۋمۋلياتورلار, سىناپتى تەرمومەترلەر, ەلەكتروندى, ەلەكترلىك قوقىستارعا ارنالعان كونتەينەرلەر قويىلعانىمەن ادامدار كەز كەلگەن جەردە تاستاي سالۋ ادەتىنەن ءالى ارىلماي كەلەدى. مۇنىڭ الدىندا پلاستيكا شولمەكتەردى بولەكتەپ جيناۋ ءادىسى قولداۋ تاپپاي قالعان بولاتىن. سوعان قاراعاندا ەكولوگيالىق ساۋاتتىلىقتى بالا كەزدەن ۇيرەتىپ, بالباقشالار مەن مەكتەپتەردە وقىتۋ مەزگىلى جەتكەن سەكىلدى.
جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمىزدەي, وڭىردە تۇرمىستىق قالدىقتاردى وڭدەۋمەن شۇعىلداناتىن كاسىپورىندار ساۋساقپەن سانارلىق. 2020 جىلعا قاراي رەسپۋبليكا تۇرعىندارىن قاتتى تۇرمىستىق قالدىقتار قىزمەتىمەن قامتۋ كورسەتكىشىن 90 پايىزعا, ال وڭدەۋ كولەمىن 2030 جىلعا تامان 40 پايىزعا جەتكىزۋ مىندەتى قويىلدى. بۇل كورسەتكىشتەر وڭىردە تيىسىنشە 52 جانە 7,1 پايىز عانا. مۇنىڭ باستى سەبەبى ستاندارتتاردى, نورمالاردى جانە ەكولوگيالىق تالاپتاردى ساقتاماۋدان, وندىرىستىك, تۇرمىستىق قالدىقتاردى ورنالاستىرۋ ەرەجەلەرىن بۇزۋدان, زالالسىزداندىرۋ, جويۋ جۇمىستارىن تالاپقا ساي اتقارماۋدان تۋىنداپ وتىر.
ءومىر ەسقالي,
«ەگەمەن قازاقستان»
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى