قازاق ەركىن كۇ­رەسىن ورگە سۇيرەگەن سپورتشى - ابىلسەيىت ايحانوۆ

ابىلسەيىت ايحانوۆ 1938 جىلدىڭ 15 ساۋىرىندە الماتى وبلىسى, سارقان اۋدانىندا دۇنيەگە كەلدى. 1957 جىلى الماتىداعى دەنە شىنىقتىرۋ ينس­تيتۋتىنا وقۋعا ءتۇسىپ, شاڭعى بو­لىمىنە قابىلداندى. دەسەك تە جاس ج­ىگىتتىڭ اڭسارى بالۋاندىق ونەرگە اۋىپ, ول ەركىن كۇرەستىڭ قىر-سىرىن مەڭگەرۋگە ەرەكشە قۇلشىنىسپەن كىرىستى. كۇرەس ۇيىرمەسىنە كەشتەۋ كەلگەنىنە قاراماستان, قابدەن باي­دوسوۆ پەن پەتر ماتۋششاك سىندى مايتالمان مامانداردىڭ قول استىندا جاتتىققان سپورتشىنىڭ شەبەرلىگى شىڭدالا ءتۇستى. بويى 192 سانتيمەتر, سالماعى 75 كەلىدەن اساتىن بالۋاننىڭ سپورتتىق كارەراسى جارتى­لاي اۋىر سالماقتان باستالسا, بىرەر جىل وتكەننەن سوڭ ايحانوۆ الىپتارمەن ايقاستى.

دارىندى ءارى جالىندى جىگىت كوپ كەشىكپەي رەسپۋبليكامىزدىڭ بەت­كەۇستار بالۋانىنا اينالدى. قارسى كەلگەندەردىڭ بارلىعىن قوعا­داي جاپىرعان ول وداق دەڭگەيىندەگى دودالاردا دارالاندى. 1962 جى­لى ريگادا ابىلسەيىت كسرو چەمپيو­نا­تىنىڭ كۇمىس مەدالىن يەلەنسە, 1963 جىلى ماسكەۋدە وداقتىڭ تەڭدەسسىز بالۋانى اتانۋىمەن قاتار, كسرو حالىقتارى سپارتاكياداسىنىڭ باس جۇلدەسىن ولجالادى. سونىمەن قاتار اقش, اۋستراليا, اۋستريا, انگليا, اۋعانستان, گەرمانيا, گرەكيا, گوللانديا, جاپونيا, يران, موڭ­عوليا, تۇركيا, چەحوسلوۆاكيا جانە ءۇندىستاندا وتكەن حالىقارالىق تۋرنيرلەردە توپ جاردى. 

ءوزىنىڭ سپورتتىق عۇمىرىندا اي­حانوۆ ءۇش دۇركىن وليمپيا ويىن­دارىنىڭ جەڭىمپازى الەكساندر مەد­ۆەد, وليمپيادا چەمپيونى الەك­ساندر يۆانيتسكي جانە دە سول زا­مانداعى بەلدى بالۋانداردىڭ بارلىعىن جەڭگەن. بىراق ىشتارلىق تا­نىتقان كسرو قۇراماسىنىڭ باپ­كەرلەرى قانداسىمىزدى نە وليم­پياداعا, نە الەم چەمپيوناتىنا اپار­مادى. ءدۇبىرلى دودالاردا ۇنەمى مەد­ۆەد پەن يۆانيتسكي كۇرەسەتىن. ال قازاقتىڭ نار تۇلعالى ازاماتى ۇنەمى ەلدە قالىپ قويا بەردى. 

ابىلسەيىت اعامىز ايتاتىن:

– ەگەر ماعان مۇمكىندىك بەرىلگەندە, وليم­پيادانى دا, الەم چەمپيوناتىن دا ۇتاتىن ەدىم. بىراق باپكەرلەردىڭ تاڭ­داۋى ۇنەمى وزگەلەرگە تۇسەتىن. اتى اڭىزعا اينالعان الەكساندر مەد­ۆەدتەن مەرەيىم ۇستەم بولعانىنا سان مىڭ جانكۇيەر كۋا. العاش رەت ەكەۋ­مىزدىڭ جولىمىز مينسكىدە قيىس­تى. ول اشىق ايقاسقا بارۋدان جۇرەك­سىنىپ, 10 مينۋت بويى قاشىپ ءجۇردى. الايدا تورەشى مەدۆەدتىڭ قولىن كوتەردى. 1962 جىلعى الەم چەمپيوناتى قارساڭىندا باپكەرلەر ەكەۋ­مىزدى بەتپە-بەت كەزدەستىردى. بۇل بەلدەسۋدە دە تاس-تالقانىن شى­عار­دىم. سول سەكىلدى باسقا دا مۇيىز­دەرى قاراعايداي بالۋاندارعا بەت قار­اتپادىم. ماسەلەن, الەكساندر يۆانيتس­كيدى باكۋدە وتكەن كسرو-نىڭ كوماندالىق بىرىنشىلىگىندە تازا ۇت­تىم. بىراق ءبارىبىر ماسكەۋ بىلگەنىن ىستەدى. بۇل تەك مەنىڭ باسىمنان وت­كەن جاعداي عانا ەمەس. سول كەزدەگى قا­زاق­تىڭ مىقتى بالۋاندارىنىڭ بار­لىعى دا بايراقتى باسەكەلەردەن شەت­تەتىلىپ ءجۇردى. ءوزىمنىڭ اۋىلداسىم, ءىنىم ءارى شاكىرتىم امانجول بۇعىباەۆ تا وداق كولەمىندەگى جارىستاردا قارسىلاس شىداتپاعانىمەن, وليمپيا ويىندارى جانە الەم چەمپيوناتىنا بىردە-ءبىر رەت قاتىسپادى. 

قازاقستان سپورتىن ۇزاق جىلدار باسقارعان اتاقتى باپكەر, بەل­گىلى قوعام قايراتكەرى تەمىرحان دوس­مۇ­حام­بەتوۆ «الەم مويىنداعان اي­حانوۆ» اتتى ماقالاسىندا كەيىپ­كەرىمىزدى بىلاي دەپ سۋرەتتەيدى: ء«بىر عاجابى, ابىلسەيىت ايحانوۆ بۇل مىقتىلاردىڭ ارقايسىسىن ءارتۇرلى ادىسپەن جەڭىپتى. بۇل قازاق باتىرىنىڭ بالۋاندىق دياپازونىنىڭ كەڭدى­گىن, تۆورچەستۆولىق قۋاتىنىڭ بيىكتى­گىن بايقاتادى. ايحانوۆتىڭ ءبىر ەرەك­­شەلىگى, قارسىلاستارىنىڭ كۇش­­تى, وسال جاقتارىن تەرەڭ تارازى­لاپ, سالماقتاپ, تالداپ بارىپ كىلەمگە شىعادى ەكەن. ياعني ايحانوۆ تەك قۇرعاق كۇشتىڭ بالۋانى ەمەس, وڭدى-سولىن بايىپتاپ, اقىل-ويىن العا سالىپ كۇرەسەتىن ءبىرتۋار تۇلعا. ابە­كەڭ سپورتشى كەزىندە كۇندەلىك جا­زۋعا قاتتى ءمان بەرىپتى. كۇندەلىككە جەڭ­گەن, جەڭىلگەن بەلدەسۋلەرىن قال­دىرماي, تاپتىشتەپ جازىپ وتىرادى ەكەن. ايحانوۆتىڭ جادىنىڭ مىقتى ەكەنىن اڭگىمە باسىندا ايتتىق. ول كىسى ءالى كۇنگە دەيىن وسىدان 45-50 جىل بۇرىنعى بەلدەسۋلەرىن تالداپ, تارازىلاپ وتىرادى. جاسى جەتپىستەن اسقان ادامنىڭ جارتى عاسىر بۇ­رىنعى وقيعالاردى قاز-قالپىندا اڭگىمەلەۋى دە ۇلگى الاتىن جاعداي. ابىلسەيىت ايحانوۆ ەركىن كۇرەستە عانا ولجالى بولعان جوق. موڭعولدىڭ ۇلتتىق كۇرەسىنەن وسى ەلدىڭ نەبىر الىپتارىنان باسىم ءتۇسىپ, باس بايگە الدى. ايحانوۆتان تازا جەڭىلگەن بالۋانداردىڭ قاتارىندا ۇلتتىق كۇرەستەن موڭعوليانىڭ بىرنەشە دۇركىن ءابسوليۋتتى چەمپيونى, وتان­داستارى «جىعىلمايتىن الىپ» دەپ اتاعان تۋۆتەندورجدىڭ بولعانىن وقىرماننىڭ ەسىنە سالا كەتكەندى ءجون كوردىك. ابىلسەيىتتىڭ سول ساپارداعى جە­ڭىسى سونداعى قازاق باۋىرلاردى كەرەمەت قۋانىشقا بولەدى. موڭعول جانكۇيەرلەرى دە قازاق بالۋانىنىڭ تاماشا ونەرىنە ءسۇيسىنىپ, ايحانوۆتى قۇتتىقتاۋ ءۇشىن كىلەمگە شىعىپ كەتكەن ەكەن. توقسان اۋىز ءسوزدىڭ توبىقتاي ءتۇيىنى, ايحانوۆ قازاق حالقىنىڭ قاجىمۇقان, بالۋان شولاق, مولدا­باي سىندى الىپتارىنىڭ ءىزىن باسقان ەرەن تۇلعا».

ۇلكەن سپورتتان قول ۇزگەننەن كەيىن ابىلسەيىت اعامىز ءتۇرلى كاسىپ­تىڭ تۇتقاسىن ۇستادى. بىرەر جىل سپورتتىڭ توڭىرەگىندە ءجۇردى. قىزمە­تىنەن ايىرىلعان كەزى دە جوق ەمەس. ەڭ باستىسى, ول ءوزىنىڭ جالىنداپ تۇر­عان جاستىق شاعىن ارناعان سالاعا اركەز ادال بولدى. ۇلتتىق مۇددە مەن ەل سپورتى جايىندا اڭگىمە قوز­عالعاندا باسشىلاردان باستاپ, باس­قالارعا دا ءوز ويىن اشىق ايتتى. ەش­­كىمنىڭ دارەجەسى مەن قىزمەتىنە قارا­عان جوق. ەشكىمنىڭ الدىندا جال­عان سويلەمەدى. قازاقستانداعى ەركىن كۇرەس ونەرىنىڭ ەرتەڭى ءۇشىن قات­تى الاڭدادى. كەلىمسەكتەردى شا­قىرىپ, ارزان ابىرويعا كەنەلۋدى كاسىپ­كە اينالدىرعان دوكەيلەر مەن باپ­كەرلەردى سىن ساداعىنا الدى. ءوزىنىڭ سول تۋراشىلدىعى جانە تىك مىنەزىنىڭ سال­دارىنان ابەكەڭ تالاي ادامعا جاق­پادى. ابىلسەيىت اعامىز ايتاتىن: 

– قازاق­تىڭ ورەندەرىن قاي سپورت­قا سال­ساڭ دا, دارا تالانتىمەن وقشاۋ­لانىپ, توپ جارۋعا ولاردىڭ كۇش-جىگەرى مەن قارىم-قابىلەتى تولىق جە­تەدى. وعان ەش­كىمنىڭ كۇمانى بولماۋعا ءتيىس. اسى­رەسە اۋىل جاستارىنا بارىن­شا كوڭىل ءبولىنىپ, قاجەتتى جاعداي جاسالسا, وسى كۇنگە دەيىن كوپتەگەن بيىك بەلەستەردى باعىندىراتىنىمىز انىق ەدى. بىراق قازىرگى باپكەرلەردىڭ كوبى شەتەلدەن دايىن سپورتشىلاردى شاقىرتۋعا قۇمار. تالاي جىلدار بويى اننان-مىننان كەلگەن لەگيونەرلەردىڭ لەگى ءالى دە ۇزىلەتىن ەمەس. وسىلايشا ما­مان­دارىمىزدىڭ دەنى تۇك ەڭبەك ەتپەي, وڭاي ولجاعا كەنەلۋدى كوزدەيدى. وسى جاعداي مەنى قىنجىلتادى. ۇن­­دەمەيىن دەسەڭ, كەۋ­دەنى نامىس كەر­نەيدى. قانىڭ قىز-قىز قاينايدى. ءوزى­مىزدىڭ ءور مىنەز­دى ۇلدارىمىز تۇر­عاندا, وزگەگە نەگە جالتاقتاي بەرەمىز؟ بۇل ءۇردىس قاشانعا دەيىن جالعاسادى؟ الدە بارلىعىنىڭ دا قۇلقىن تەسكەن – ارزان ابىروي مەن قالتانىڭ قامى ما؟ ءبارىمىز سول جولدى تاڭداساق, ەرتەڭىمىز نە بولماق؟ سوندا ۇلتتىق مۇددە مەن ەل نامىسىن كىم ويلايدى؟ جاتقان, تۇرعان سايىن وسى سۇراققا جاۋاپ تاپپاي قينالامىن! 

كەڭەس وداعى داۋىرىندە كوپ قىسىم كورىپ, تالاي قيتۇرقى ارەكەتتەر مەن سان الۋان ادىلەتسىزدىكتىڭ ازابىن مو­لى­نان تارتقان اعامىز اركەز وسىلاي قىنجىلاتىن. تەك ءوزىنىڭ باسىنان وت­كەن وقيعالاردى بايانداپ قانا قوي­ماي, «قازاقستاندا ەركىن كۇرەستىڭ كوسەگەسىن قالاي كوگەرتۋگە بولادى؟» دەپ ۇنەمى تولعانىپ وتىراتىن. مى­نە, الاش جۇرتىنىڭ ماقتانىشى ابىل­سەيىت ايحانوۆ وسىنداي ازامات ەدى...

عالىم سۇلەيمەن, «ەگەمەن قازاقستان»