ماحاببات پەن عاداۋات

تالعات تەمەنوۆتىڭ «وتەل­لوعا» دەيىنگى شىعار­ماشىلىق جۇمىستارىمەن تانىس كورەرمەن, ءسوزسىز, رەجيسسەردىڭ ايگىلى ترا­گەدياعا بارىنشا جان-جاقتى ىزدەنىسپەن كەلگەنىن بىردەن اڭعارادى. سەبەبى تالعات مىر­زانىڭ ءبىر عانا قاللەكي تەاترى ساحناسىندا بۇعان دەيىن قويىل­عان قويىلىمدارىنا الماتى تەاترلارى ارقىلى قا­نىق كوپشىلىك كورەرمەن قاتتى تاڭىرقاسا قويماعان. ايتسە دە بۇل «وتەللونىڭ» جولى دا, ءجونى دە بولەك. رەجيسسەردىڭ ىزدەنىسى ساحنادا سايراپ جاتىر.

سپەكتاكلدىڭ ەڭ اۋەلگى ۇتقان تۇسى – فورمالىق ءھام سيم­­ۆولدىق ويناتۋلارعا باتىل با­رۋى. مۇنى ستسەنوگراف-سۋرەت­شى قانات ماقسۇتوۆ تا جاقسى تۇ­سىنگەن. ماقساتى ءبىر ارنادا توعىسقان شىعارماشىلىق تان­دەمنىڭ ساپالى جۇمىسى بىردەن نازارىن وزىنە بۇرعىزادى. شىمىلدىق اشىلدى. كوزىڭىز ساحنادا ءسان تۇزەگەن وزگە رەكۆيزيتكە ەمەس, ورتادا تۇرعان الىپ توسەككە تۇسەدى. وسى ارقىلى رەجيسسەر وقيعانىڭ نەگىزىنەن ماحاببات, قىزعانىش سىندى ادامي سەزىمدەر ارپالىسى اينالاسىنان وربيتىندىگىنەن حاباردار ەتەدى.

ارينە, دراماتۋرگيا كو­رو­لى ۋ.شەكسپير شىعارما­شى­لى­عىمەن تانىس كەز كەلگەن كو­رەرمەن «وتەللو» تراگەديا­سى­نىڭ سيۋجەتىن جاتقا بىلەدى دەسەك قاتەلەسپەسپىز. ايتسە دە ءار رەجيس­سەر كلاسسيكالىق شىعارما جەلىسىنەن ءوز جانىنا جاقىن بوياۋ­دى تاڭدايدى, سوعان باسىمدىق بەرەدى. بۇل قويىلىمنىڭ باس­تى كرەدوسى – ماحاببات ءھام قۇشتارلىق. «وتەللو» – شەكسپيردىڭ وزگە شىعارمالارىمەن سالىس­تىر­عاندا «وتباسىلىق تراگەديا» جانرىنا ەڭ جاقىنى. سەزىم مەن قىزعانىش, سەنىم مەن كۇدىك تايتالاسقا تۇسكەن ەرلى-زايىپتى ەكەۋدىڭ اراسىنداعى قارىم-قاتىناس كوبىرەك ءسوز ەتىلەتىن جالعىز تۋىندى. دراماتۋرگ سول ارقىلى كۇللى قوعامنىڭ بۇركەمەسىز بەت-بەينەسىن بەدەر­لەيدى. سوندىقتان دا رەجيس­سەردىڭ ستسەنوگرافيادا باستى پلان­عا قوزعالمالى توسەكتى شى­عارۋى قيسىنسىز ەمەس. جىل­جىمالى جيھاز ساحنادا وتەر وقيعانىڭ ءوربۋ اۋانىنان الدىن-الا  حاباردار ەتەدى.  الاي­دا ءبىز كۇتكەندەي,  توسەك تەك ەرلى-زايىپتىلىق ءومىردىڭ, وتبا­سىلىق قارىم-قاتىناستىڭ, ءمولدىر سەزىمنىڭ سيمۆولدىق بەلگىسى عانا ەمەس, ول بىردە كەڭ جۇرەكتى ماۆردىڭ تۇعىرلى تاعى­نا, ەندى بىردە جىمىسقى ويلى ياگونىڭ قايىعىنا اينالىپ كە­تەدى. ياعني ءومىر بار جەردە ماحاب­بات تا, بيلىك تە, مانساپ تا, قىز­عانىش تا قاتار جۇرەرىن ۇعىندىرادى. 

سپەكتاكل باسىندا ياگونىڭ جار توسەگىن اياعىمەن تاپتاپ, ونى قايىق قىلىپ ءمىنىپ الۋى­نان-اق عاشىقتاردىڭ ماحاببات پەن گارمونياعا تولى مامى­راجاي ومىرىنە ءبىر قاۋىپتىڭ كەلە جاتقاندىعىنان حاباردار ەتكەندەي. ەكەۋدىڭ اراسىنا تۇس­كەن سول قارا كۇش سەزىم مەن سەنىم­نىڭ ويرانىن شىعارىپ, جاس شاڭىراقتى ورتاسىنا ءتۇسىرىپ تىنادى. قايشىلىققا قۇرىلعان پەسا ساحنادا قاي كەزدە دە قى­زىقتى بولعان. بۇل تەك رەجيس­سەر عانا ەمەس, قويىلىمعا تارتىلعان ءاربىر اكتەر ءۇشىن ابىرويمەن بىرگە جاۋاپكەرشىلىگىن دە قاتار جۇكتەيدى. مۇنى جاقسى تۇسىنگەن رەجيسسەر دە قويىلىمىنا بارىنشا مىقتى اكتەرلەردى جۇ­مىل­دىرۋعا تىرىسىپتى. وتەللو – قازاقستاننىڭ ەڭبەك سى­ڭىرگەن قايراتكەرى قۋاندىق قىستىقباەۆ, ياگو – قازاقستان­نىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى نۇركەن وتەۋىلوۆ,  برابانتسيو – قا­زاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى تىلەك­تەس مەيراموۆ سىندى قال­لەكي تەاترىنىڭ ساقا اكتەر­لەرى ساحناداعى ءوز ورنەگىن بەدەرلەدى.

ال دەزدەمونا بەينەسىن كەسكىن­دەگەن جاس اكتريسا اقمارال تاناباەۆا ءۇشىن  ەڭ ۇلكەن ولجا –  تەاتردىڭ وسىنداي تالانتتى ارتىستەرىمەن بىرگە ونەر كورسەتۋى دەر ەدىك. ساحنالىق سەرىكتەستىڭ مىقتى بولۋى  – اكتەر ءۇشىن ۇلكەن باق. بۇل قويىلىمدا  دەزدەمونا – اقمارال, ءسوزسىز, سول قۋاتتى سەزىن­دى جانە ونى ساحنادا بارىن­شا كورەرمەنىنە جەتكىزۋگە تىرىستى. 

سپەكتاكلدەگى نەگىزگى قوزعاۋ­شى كەيىپكەر – ياگو. بارلىق قاي­شىلىق ياگونىڭ اينالاسىنان ءوربىپ, قانشاما جان سول اشكوز پيعىلدىڭ قۇربانىنا اينالادى. بۇل جەردە ياگونىڭ سول كونفليكتىنى اسقان قيسىنمەن قۇراستىرا بىلگەن شەبەرلىگىن دە ايتا كەتۋ ورىندى. ياگو اينا­لا­سىنداعى ادامداردىڭ پسيحو­لوگيالىق سيپاتتامالارى مەن مىنەز ەرەكشەلىكتەرىن, ءالسىز تۇس­تارىن ء جىتى زەرتتەپ-زەردەلەپ الىپ, سول ارقىلى ەسەپپەن ءوز ماقساتىن جۇزەگە اسىرۋعا كىرىسەدى. ول  وتەللونى – ۆەنەتسيالىق ارۋ دەزدەموناعا دەگەن كىرشىكسىز ماحاباتى مەن سونى جوعالتىپ الام با دەگەن قورقىنىشىنان, كاسسيونى قايىرىمدىلىعى مەن تۋمىسىنا ءتان سەنگىشتىگىنەن, رودريگونى دەزدەموناعا دەگەن ەسسىز عاشىقتىعىنان, ءوز ايەلى ەميليانى ەرىك-جىگەرىنىڭ السىز­دىگىنەن ۇستايدى جانە سول مىنەز ەرەكشەلىكتەرىنە ساي جى­مىسقى جوسپارىنا كىرىسەدى. ترا­گەديانىڭ بار قايشىلىعى وسىدان ءوربيدى. دەمەك, ياگونى وينايتىن اكتەرگە از مىندەت جۇك­تەلمەيدى. قاي جاعىنان دا اككىلىك كەرەك ساحناگەرگە. مۇنى قاللەكي تەاترى ساحناسىندا نەبىر بەينەلەردى كەمەلىنە كەلتىرە كەس­كىندەپ جۇرگەن اكتەر نۇركەن وتەۋىلوۆ جاقسى تۇسىنەدى. ياگو بەينەسىنە بارىنشا ەرەكشەلىك ەنگىزۋگە تالپىنعانى دا كورىنىپ تۇر. ساحناداعى ءار قيىمىلى مەن ءار سەرىكتەسىنە باعىتتالار رەپليكاسىنىڭ ماقساتى مەن كەيىپكەر مىنەزىنە ساي سان ءتۇرلى قۇبىلىپ شىعۋى, ءتىپتى كەيبىر تۇستا ءۇنسىز عانا كوزبەن سويلەپ, بار ويىن جانارى مەن ميميكاسى ارقىلى ۇعىندىرۋى, ساحنالىق ىشكى جانە سىرتقى پلاستيكاسى, داۋىس مانەرى – ءبارى-ءبارى دە  اكتەر شەبەرلىگىنىڭ شەكسىزدىگىن ايگىلەيدى. كوڭىلگە قۇرمەت ورنىق­تىرادى. ياگو كەيپىنە ەنگەن ءارتىس­تىڭ بۇعان دەيىن كەمەڭگەر اباي بەينەسىندە كەمەلدىك بيىگى­نەن كورىنگەنىنە ءتىپتى دە سەنبەي قارايسىز. شەبەرلىك  دەگەن وسىن­دا بولسا كەرەك – ء بىر-بىرىنە قارا­ما-قارسى بەينەلەردى شاشاۋىن شىعارماي ءوز بيىگىندە بەدەرلەۋ. بۇل جاعىنان ساحناگەر جارادى. قۋلىعىنا قۇرىق بويلامايتىن ياگو نۇركەن وتەۋىلوۆتىڭ كەيىپ­تەۋىندە تەك ايلاكەر, جىمىسقى مىنەز يەسى عانا ەمەس, قاتىگەزدىكتىڭ بارلىعىن ىشىنە سىيدىرىپ, سونى سالقىن اقىل مەن تەرەڭ لوگيكاعا سالىپ ناقتى ارەكەت ەتە الاتىن شەكسىز ءبىلىمنىڭ دە يەسى ەكە­نىن انىق سەزدىردى. اكتەردىڭ, اسى­رەسە وتەللو – قۋاندىق قىس­تىق­باەۆپەن ساحنالىق قارىم-قاتىناسى, ءبىرىن-ءبىرى سەرىكتەس رەتىندە سەزىنۋى ەرەكشە اسەرلى. اسىرەسە م.اۋەزوۆتىڭ قازاقى قۇنارعا باي بەينەلى تىلىندە ءۇن قاتقان ديناميكالى ديالوگتار سپەكتاكلدىڭ كوركەمدىك قۋاتىن بايىتىپ, كورەرمەنىن ءبىر ءسات تە جالىقتىرمايدى. 

قازاق تەاتر ساحناسىندا ەلۋباي ومىرزاقوۆ, قاپان با­دى­روۆ, شاكەن ايمانوۆتار كەس­كىندەگەن وتەللو بەينەسىن بۇ­گىندە ءداستۇر ساباقتاستىعىن ۇزبەي, ق.قۋانىشباەۆ اتىنداعى اكا­دەميالىق قازاق مۋزىكالى دراما تەاترىنىڭ تالانتتى اكتەرى قۋاندىق قىستىقباەۆ ءوز ەرەكشەلىگىمەن بەينەلەدى. ونىڭ وتەللوسى بۇرىن-سوڭدى قازاق ساحناسىنا شىققان وتەللولارعا مۇلدەم ۇقسامايدى. ءوز مىنەزى, ءوز ارپالىسى, ءوز سەزىمتالدىعى بار. ءتىپتى كەيبىر تۇستا ادۋىن ماۆر ماحابباتتىڭ اسەرىنەن شەكتەن تىس ليريك تە بولىپ كەتەتىندەي. بۇعان دەيىن ساحنادان كورىپ, قابىلداپ كەلگەن باتىر ماۆردى ساحنادان مۇنداي ساراپتاۋدا كەزىكتىرگەندە, ارينە توسىرقاي قاراۋىڭىز دا مۇمكىن. ءبىز دە سويتتىك. ايتسە دە وقيعانىڭ دامۋى مەن رەجيسسەردىڭ قويعان تالابى نەگىزگى پلانعا قوس عاشىقتىڭ كىرشىكسىز سەزىمىن شىعارۋ بول­عان­دىقتان دا, بۇل وتەللودا ادۋىن­دىلىقتان بۇرىن عاشىق بولعان جاننىڭ ءدىرىلشىل كوڭىلى مەن باسقا دا مۇڭايىپ, قۋانىپ, قايعىرىپ, قىزعانا الاتىن ادامي سەزىمدەرى نەگىزگى نازارعا الىنعان. باسىندا جاتىرقاي قابىلداعان كورىنىسكە وقيعا دامي كەلە بىرتە-بىرتە بوي ۇيرەتە باستايسىز. ارە­كەت لينياسى ارقىلى اكتەر ءوز كەيىپكەرىنە جاڭاشا ءومىر سىيلادى.  ويتكەنى ادام قوعامدىق ورتادا, ەل الدىندا ءبىر باسقا دا, ءوزىنىڭ ارى مەن سۇيگەن جارىنىڭ الدىندا مۇلدەم باسقا جانعا اينالۋى زاڭدىلىق. ءتوردىڭ توبەسىندەگى حان دا عاشىقتىقتىڭ الدىندا تاقتان ءتۇسىپ, ءتاجىن شەشپەي مە؟ سەبەبى ول دا جۇرەكتى پەندە.

وتەللو دا ءدال سونداي. سوندىقتان دا رەجيسسەر باس كەيىپكەرگە بەتپەردە كيگىزبەيدى, ونىڭ ادامي سەزىم مەن كوڭىل كۇي ارپالىسىن العا شىعارادى. وسى تۇرعىدان كەلگەندە قۋاندىق قىستىقباەۆ ويىنى اقتالىمدى. عاشىق جاننىڭ دەمىن سەزەسىز, كۇيىن كەشەسىز. ءتىپتى اكتەردىڭ دەزدەمونا – اقمارال تاناباەۆامەن تاندەمىندە دە سونداي ءبىر نازىكتىك ايقىن اڭعارىلادى. ول بالاداي تازا, كىرشىكسىز كوڭىلدى سۇيگەن جارىن سابيدەي ماپەلەپ, ەركەلەتەدى. دەزدەمونا رولىندەگى اقمارال تاناباەۆانىڭ دا ساحنالىق كەلبەتى سونداي سۇلۋ, تارتىمدى. جان تازالىعى اڭعارىلادى. ايتسە دە اكتريسادا وقيعا دامۋىنا ساي ساحنالىق ىشكى ءوسۋ جاعى ءالسىز. سىرتقى سۇلۋلىقپەن قاتار ىشكى كوڭىل مەن داۋىس پلاستيكاسىنا دا بولاشاقتا ءجىتى ءمان بەرىلسە, دەزدەمونا ءرولىنىڭ ودان ءارى جارقىراي تۇسەرى انىق.

سونىمەن قاتار قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى تىلەكتەس مەيراموۆ­تىڭ كەسكىندەۋىندەگى برابانتسيو ءرولى اكتەرلىك ونەردىڭ تاعىلىمىن تانىتتى. كەرىسىنشە, رەجيسسەر كاسسيو مەن رودريگو اراسىنداعى ەرەكشەلىككە اسا ءمان بەرمەگەن سەكىلدى. ەكى كەيىپكەر ءبىر پلاندا سۋرەتتەلىپ, وزىندىك مىنەز بوياۋلا­رىن بەدەرلەپ ۇلگەرمەگەندەي اسەر قالدىردى. مىنەز عانا ەمەس, كوستيۋمدەگى بىرىزدىلىك تە قوس اكتەر­دى ءبىر-بىرىنەن ەرەك­شە­لە­مەي­دى. كاسسيونى وزگە­لەردەن دارالاپ تۇراتىن سۇلۋلىقتان بو­لەك, زيالىلىعى دا ءوز نوتاسىنا تۇس­پەي, سولعىن كورىندى. الداعى ۋا­قىتتا وسى بەينەلەردىڭ مىنەز بويا­ۋى بەدەرلەنىپ, ەرەكشەلىگى ەكشەلە تۇسسە, قويىلىم بۇدان دا گورى كوركەمدىككە قول جەتكىزەرى ءسوزسىز. 

جالپىلاي العاندا, قويى­لىمنىڭ كوركەمدىك قۋاتى باي. رەجيسسەر بارىنشا ساحنا­نىڭ ەستە­تيكاسىن ساقتاۋعا تىرىس­قان. ول, اسىرەسە كاسسيو مەن رود­ريگو­نىڭ شايقاس ساحناسىنداعى كەيىپكەرلەردىڭ ءولىمى, دەزدە­مونا­نىڭ اقتىق ساپارعا اتتانۋى سەكىلدى ساحنالار وزىندىك ەرەك­شەلىكتەرمەن قىزىقتى.   بۇل جەردە رەجيسسەردەن بولەك,  ماسكەۋدەن ارنايى شاقىرىلعان ساحنا قوزعالىسى مامانى مي­حايل ۆيشنەۆسكيدىڭ, حورەوگراف سالتانات جولىمباەۆانىڭ, كيىم ۇلگىسىنىڭ سۋرەتشىسى شىنار ەلەمباەۆانىڭ شىعارماشىلىق ىزدەنىستەرىن ايتپاي كەتۋ ادىلەتسىز. جاسالعان جاقسى جۇمىس, البەتتە كوڭىلگە قۇرمەت ورنىقتىردى. 

استانالىق قاللەكي تەاترى­نىڭ ۇزدىك اكتەرلەرى مەن كاسىبي ماماندارى تارتىلعان قويىلىم تەاتر ۇجىمى ءۇشىن دە, كورەرمەن ءۇشىن دە شىن مانىندە رۋحاني مەرەكەگە اينالدى. م.اۋەزوۆتىڭ قازاقى قۇنارعا باي بەينەلى تى­لىندە ءۇن قاتقان شەكسپير جاۋ­ھارى ەلوردالىق كورەرمەننىڭ كوڭىلىنە بەرىك بەكىپ, ونەر وقي­عاسىن تاماشالاۋعا جيىلعان جۇرت ءۇيدى-ۇيىنە ريزا بولىپ تارقاستى. 

نازەركە جۇماباي, «ەگەمەن قازاقستان»