مەملەكەتتىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ قارقىنى جاستاردىڭ قوعامدىق-ساياسي ومىردەگى بەلسەندىلىگىنە دە بايلانىستى ەكەنى ءسوزسىز. وسى رەتتە ەلىمىزدە جاستار ساياساتىنا قانشالىقتى كوڭىل ءبولىنىپ وتىر؟ «جاستار» عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى تالعات قاليەۆپەن وسى ماسەلە توڭىرەگىندە اڭگىمە وربىتكەن ەدىك.
̶ مەملەكەتتىڭ جاستار ساياساتىن عىلىمي ادىستەمەمەن قامتىپ وتىرعان ورتالىق ديرەكتورى رەتىندە قازاقستاننىڭ جاستار ساياساتىن قالاي باعالار ەدىڭىز؟
̶ مەملەكەتىمىز جاستاردى جان-جاقتى قولداۋ شارالارىنا باسا نازار اۋدارىپ وتىر. بىزدە جوو-عا بولىنگەن گرانتتار, تەگىن ورتا تەحنيكالىق ءبىلىم, جاستار كاسىپكەرلىگىن قولداۋ باعدارلاماسى سەكىلدى كوپتەگەن مۇمكىندىك بار. سونداي-اق مەملەكەتىمىزدە 200-دەن استام جاستار رەسۋرستىق ورتالىعى جۇمىس ىستەيدى. وندا جاستار كەڭەس الىپ, ۇسىنىلعان قىزمەتتەردى ۇيرەنە الادى. بۇل تاجىريبەمىزدىڭ تيىمدىلىگىن رەسەي مويىنداپ, قازىر ءبىزدىڭ جۇمىسىمىزدى زەرتتەپ جاتىر. بىراق جاستاردى قولداۋعا ارنالعان باعدارلامالار تۋرالى اقپاراتتاندىرۋ دەڭگەيى وتە تومەن. سوندىقتان قازىر جاس- تاردى وسى تۇرعىدا اقپاراتتاندىرۋ جاعىن قولعا الۋ كەرەك دەپ ويلايمىن.
– ءسىز باسقارىپ وتىرعان «جاستار» عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعى جۇرگىزگەن زەرتتەۋلەر بويىنشا قانداي جۇمىستار اتقارىلادى؟
̶ ورتالىق ازياداعى تەك جاستار ماسەلەسىن زەرتتەيتىن جالعىز قۇرىلىم – «جاستار» عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعى 2013 جىلى پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تاپسىرماسىمەن اشىلعان. الەم بويىنشا جاستار ماسەلەسىمەن اينالىساتىن 9 ورتالىق قانا بار. ءبىزدىڭ نەگىزگى قىزمەتىمىز – مەملەكەتتىڭ جاستار ساياساتىن عىلىمي مەتوديكامەن قامتۋ. ءبىز جۇرگىزگەن زەرتتەۋلەردىڭ بارلىعى بايانداما رەتىندە مەملەكەتتىك ورگاندارعا جىبەرىلەدى, ۇسىنىستار ايتىلادى.
– قازاقستان جاستارىنىڭ قوعامداعى بەلسەندىلىگى تۋرالى نە ايتاسىز؟
̶ جاستار دامۋىنىڭ جاھاندىق يندەكسىندە ءبىز 61-ورىندامىز. وكىنىشكە قاراي, بىلتىر جاستار يندەكسى تومەندەدى. بۇعان جاستاردىڭ ازاماتتىق بەلسەندىلىگىنىڭ ازايعانى اسەر ەتتى. جاستار اقشا تولەنبەيتىن قوعامدىق جۇمىستارمەن اينالىسقىسى كەلمەيدى.
– بيىل ەلىمىزدە جاستار ساياساتىنا 7,5 ملرد تەڭگە ءبولىنىپتى. بۇل از ەمەس پە؟
̶ بۇل بارلىق جاستار رەسۋرسىنا ارنالعان قارجى. مەنىڭ ويىمشا, ماسەلە قارجىلاندىرۋ كولەمىندە ەمەس, ونى ءتيىمدى پايدالانۋدا. بۇدان دا از اقشانى ءتيىمدى جۇمساۋعا بولادى. ەكونوميكا ماتەماتيكا ەمەس, قوعامداعى قارىم-قاتىناس. سوندىقتان بەلگىلى ءبىر ماقساتقا اقشا بولىنسە, ونى دۇرىس يگەرۋ ءتيىمدى جۇمسالۋعا بايلانىستى دەپ ويلايمىن.
– بۇگىنگى تاڭدا قازاقستان حالقىنىڭ 22,3 پايىزى جاستار ەكەن. بۇل شامامەن 4 ملن ادام. ءسىزدىڭ ويىڭىزشا, جاستاردى قانداي پروبلەمالار الاڭداتادى؟
̶ جاستاردى ءبىرىنشى كەزەكتە جۇمىسقا ورنالاسۋ, جاقسى جالاقى الۋ, وتباسىن قۇرۋ ماسەلەلەرى الاڭداتادى. قازاقستاندا قۇندىلىق شكالاسى بويىنشا وتباسى ءبىرىنشى ورىندا تۇرعانىن ايتا كەتۋ كەرەك.
– جاستار ءۇشىن وتباسى باستى قۇندىلىق دەمەكشى, ۇلتتىق باياندامادا جاستاردىڭ 25-28 جاس ارالىعىندا وتباسى قۇراتىنى جانە جىل سايىن بۇل كورسەتكىش ۇلعايىپ بارا جاتقانى ايتىلعان. ونىڭ سەبەبى نەدە بولۋى مۇمكىن؟
̶ بۇگىندە قوعامدا الەۋمەتتىك ءرول ماسەلەسى بار. مىسالى, بۇرىن ەر مەن ايەل ءبىر-بىرىنە تاۋەلدى بولعان. ەر ادام وتباسىن اسىراعان, ايەل ءۇي شارۋاسىمەن اينالىسقان. قازىر ايەلدەر دە كارەرا جاساپ, ءتىپتى, ەر ادامنان دا كوپ اقشا تابا الادى. ال ەرلەر, مىسالى, ۇيگە تاماق جەتكىزىپ بەرۋ قىزمەتىن پايدالانا الادى. مۇندايدا ماتەريالدىق قۇندىلىقتاردىڭ سوڭىنان ەرگەن جاستار وتباسىنىڭ نە ءۇشىن كەرەك ەكەنىن تۇسىنە المايدى نەمەسە ونى قۇرۋدى كەيىنگە شەگەرە بەرەدى. دەگەنمەن, جالعىزدىقتىڭ جاقسى تاڭداۋ ەمەس ەكەنىن ءتۇسىندىرۋ كەرەك. سەبەبى جەكە تۇلعانىڭ جان-جاقتى گارمونيادا دامىعانى ءجون. مەيلى, ول وتباسى بولسىن, مەيلى كاسىبي تۇرعىدا بولسىن.
– جاستار قىلمىسى تۋرالى نە ايتاسىز؟
̶ نەگىزىنەن, جاستار قىلمىسىنىڭ كورسەتكىشى وزگەرمەگەن, تەك اقپارات ارتتى دەسەم بولادى. جاعىمسىز اقپاراتتىڭ تىم كوپتىگىنەن قازىر كەرى پىكىر قالىپتاسىپ جاتىر. مەنىڭ بىلۋىمشە, جاستار اراسىندا ىشىمدىك پەن تەمەكى شەگۋ دەڭگەيى تومەندەگەن. سالاماتتى ءومىر سالتى جاقسى جولعا قويىلعان. ال الكوگولدى سۋسىنداردى تۇتىنۋ دەڭگەيىنىڭ ازايۋى قىلمىس دەڭگەيىنىڭ تومەندەۋىنە اكەلەدى. سەبەبى كوپتەگەن قىلمىس ىشىمدىكتەن بولادى.
– قازىر قوعامدا جاستارعا قاتىستى جاعىمسىز پىكىر كوپ ايتىلىپ جاتادى. ال ءسىزدىڭ جاستارعا كوڭىلىڭىز تولا ما؟
̶ قازاقستان جاستارىنا كوڭىلىم تولادى. بايقاساڭىزدار, شەتەلدە جۇرگەن قازاقستاندىق جاستاردىڭ باسىم بولىگى جاقسى قىزمەتتە ىستەيدى. مەن بۇۇ-دا جۇمىس ىستەپ جۇرگەن, ءوز كۇشتەرىمەن جۇمىسقا ورنالاسقان تالاي جاستى كورگەنمىن. مەنىڭ ويىمشا, ءبىز ءبىلىم جۇيەسىن قانشا سىناعانىمىزبەن, ول باسەكەگە قابىلەتتى جاستاردى تاربيەلەپ جاتىر.
ءبىز جۇرگىزگەن زەرتتەۋلەرگە سەنسەك, كەيدە جاستار جەكە كاسىبي قابىلەتتەن گورى ەكى نەمەسە ءۇش ديپلوم جەتىستىككە جەتكىزەدى دەپ ەسەپتەيدى. ءبىر عانا استانانىڭ ەڭبەك نارىعىندا 8 مىڭ بوس جۇمىس ورنى بار. بىراق جاستار ول ورىندارعا جۇمىسقا تۇرۋعا اسىقپايدى. ساۋالداما ناتيجەلەرىنە سەنسەك, جاستاردىڭ 92 پايىزى جۇمىسقا تانىس ارقىلى ورنالاسۋ كەرەك دەپ ويلايدى. 65 پايىزى مەملەكەت وزدەرىنە قارجىلىق كومەك كورسەتۋگە مىندەتتى دەپ ەسەپتەيدى. بىراق ولاي بولماۋى كەرەك. ەشكىم ەشتەڭەگە مىندەتتى ەمەس. ەلباسى «رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسىندا ايتقانداي, پراگماتيزم مەن باسەكەگە قابىلەتتىلىككە باسىمدىق بەرىلۋى كەرەك. ياعني جاستار تەك ديپلوم الۋ ءۇشىن وقىسا, جەتىستىككە جەتۋى ەكىتالاي. ال ءوز-ءوزىن دامىتىپ, ۇنەمى ىزدەنىپ جۇرەتىن مامان تۇبىندە ءبارىبىر بيىكتەن كورىنەدى. باسەكەگە قابىلەتتى بولعىسى كەلگەن مامان ءومىر بويى جاڭا ءبىلىم الۋعا, ۇيرەنۋگە دايىن بولۋى كەرەك.
جوعارىدا ايتقانىمداي, قازاقستان جاستارىندا مۇمكىندىك كوپ. سوندىقتان جاستاردىڭ ماماندىق تاڭداۋىنا اتا-انالاردىڭ دا نازارىن بۇرۋ كەرەك. بىرەۋ تاڭداپ بەرگەن ماماندىقتا, ءوزىڭ ۇناتپايتىن ورتادا جەتىستىككە جەتۋ مۇمكىن ەمەس.
– جاستاردىڭ شەتەلگە كەتۋىنە بايلانىستى قوعامدى الاڭداتىپ جۇرگەن ماسەلە كوپ. وسى تۋرالى نە ايتار ەدىڭىز؟
̶ جاستار شەتەلگە كەتىپ جاتىر دەپ جۇرگەندەر, ونى پروبلەما كورەتىندەر كوپ. بىراق بۇل – جاقسى كورسەتكىش. ءبىزدىڭ ەلدەگى دامۋشى ەكونوميكا بارلىق جوعارى بىلىكتى مامانداردى ءوز دەڭگەيىنە ساي جۇمىسپەن قامتۋعا ۇنەمى مۇمكىندىك بەرە المايدى. ءبىز ينجەنەرلىك سالا مەن باعدارلامالاۋ بويىنشا دا كوش باستاپ تۇرعان جوقپىز. ال ونداي ماماندار امەريكانىڭ نەمەسە باسقا مەملەكەتتەردىڭ ءىرى كومپانيالارىنا جۇمىسقا كەتىپ جاتسا, ءبىزدىڭ ادامي كاپيتالدىڭ باي جانە جوعارى دەڭگەيىن كورسەتەدى. سونىمەن قاتار شەتەلگە كەتكەن جاستار سول جاقتان تاجىريبە جينايدى دا, جوعارى تەحنولوگيالاردى يگەرەدى دە, ءوز ەلىنە قايتىپ كەلگەندە, سونى جۇزەگە اسىراتىن بولادى. ولار مىندەتتى تۇردە ەلگە ورالادى.
– سولاي بولارىنا سەنىمدىسىز بە؟
– ءيا, شەتەلدە جۇمىس ىستەپ جۇرگەن جاستاردىڭ باسىم بولىگى قازاقستانعا قايتىپ كەلەتىنىنە سەنىمدىمىن. سەبەبى شەتەلدە زاڭدى تۇردە قالۋ قيىنداۋ. ازاماتتىق الۋ دا وڭاي ەمەس. ولار قازاقستاندىق تولقۇجاتتى, ازاماتتىقتى ساقتايدى. سونىمەن قاتار شەتەلدە جۇرگەن جاستاردىڭ ءداستۇرلى قۇندىلىقتاردى بويىندا ساقتاپ قالاتىنىن بايقاپ ءجۇرمىن. شەتەلدە جۇرگەندە ەلىن ساعىنبايتىندار كەم دە كەم. سەبەبى كەز كەلگەن ادام تامىرىن ءبىلۋى كەرەك. تامىرىن بىلمەگەن ادام تۇلعا ەمەس. ال شەتەلدە تۇراتىن قازاقتاردىڭ كوبى كۇي تىڭدايدى, دومبىرا شەرتەدى, ءوزارا قازاق تىلىندە سويلەسەدى. ولار ءوز ەلىنىڭ پاتريوتتارى. سوندىقتان جاس كەزىندە تاجىريبە جيناپ, كەيىن ونى قازاقستان يگىلىگى ءۇشىن پايدالاناتىنىنا سەنىممەن قارايمىن.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن گۇلنۇر قۋانىشبەكقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان»