سەمەيدىڭ اۋماقتىق قۇرىلىمى باسقا قالالاردان ءبىرشاما وزگەشە. و شەتى مەن بۇ شەتى 400 شاقىرىمعا دەيىن سوزىلىپ جاتسا, قۇرامىندا 38 ەلدى مەكەندى قامتيتىن 16 وكرۋگ بار. سوعان وراي, قالا اكىمى مەيرامحات اينابەكوۆتىڭ ءوڭىر تۇرعىندارى اراسىنداعى ەسەبى ءبىر ايدان استام ۋاقىتقا سوزىلدى جانە دە ول كۇننىڭ سۋىقتىعىنا, جولدى ءالسىن-ءالسىن جاۋىپ تاستاپ وتىرعان بۇرقاسىنعا قاراماستان, بەلگىلەنگەن مەرزىمىندە, سونىمەن بىرگە, ۇيىمشىلدىقپەن وتكىزىلدى.
ال اكىمنىڭ قالا تۇرعىندارىنىڭ الدىنداعى ەسەبىن قالانىڭ 3 جەرىندە وتكىزۋ بەلگىلەنگەن بولاتىن. سونداي كەزدەسۋلەر بۇعان دەيىن قالا ورتالىعى مەن قالانىڭ زاتون دەپ اتالاتىن بولىگىندە بولىپ وتكەن-ءدى. ولارعا دا جۇرتشىلىق كوپتەپ قاتىسىپ, وزدەرىن تولعاندىرىپ كەلە جاتقان سان الۋان سۇراقتارعا تياناقتى جاۋاپ الدى.
ال قالا تۇرعىندارىمەن سوڭعى قورىتىندى كەزدەسۋ قالانىڭ جاڭاسەمەي بولىگىندەگى “ەڭلىك-كەبەك” كينوتەاترىندا ءوتتى. ەلباسىنىڭ قازاقستان حالقىنا بيىلعى جولداۋىنان كەيىن ىلە-شالا وتكىزىلگەن بۇل كەزدەسۋدە قالانىڭ بۇگىنى مەن بولاشاعى جان-جاقتى سارالانىپ, تالقىلاندى. مەملەكەت باسشىسى ءوز جولداۋىندا “قازاقستان-2030” ستراتەگياسىن ورىنداۋ بارىسىنداعى العاشقى 10 جىلدىقتىڭ وڭدى وزگەرىستەرىن ناقتى مىسالدارمەن اتاپ كورسەتكەنى بارشامىزعا ءمالىم. سەمەيدى دە ەل ومىرىنەن تىس الىپ قاراۋعا بولمايدى, دەدى اكىم ءوز بايانداماسىندا. شىندىعىندا دا, وتپەلى كەزەڭنىڭ العاشقى جىلدارىندا مۇندا اكىمدەر جىل سايىن دەرلىك اۋىسىپ, قالانىڭ بەرەكەسى ءبىرشاما قاشىپ كەتكەنىمەن, ۋاقىت وتە كەلە مۇنداعى شارۋانىڭ ءبارى دۇرىستالا باستادى. ويتكەنى, ەرتىس جاعاسىنداعى كونە قالانىڭ كۇندەلىكتى جاي-كۇيى ەلباسىنىڭ نازارىنان ءبىر ساتكە دە تىس قالعان ەمەس. قالا, اسىرەسە, جىلۋدان تارىعىپ قينالا باستاعان شاقتا مەملەكەت باسشىسى ەل ۇكىمەتىنە ورىن الىپ وتىرعان وسى ءبىر جاعدايدى ساۋىقتىرۋ ماقساتىندا ناقتى تاپسىرما بەرگەن بولاتىن.
سوڭعى 2-3 جىلداعى داعدارىستى جاعدايعا قاراماستان, قالانىڭ بويىن تىكتەي باستاعانى ەڭ الدىمەن سونداي ناقتى قامقورلىقتىڭ ارقاسى دەسەك, ەكىنشىدەن, بۇل قالا باسشىسىنا دا بايلانىستى ما دەيمىز. مۇنى ءبىز عانا ەمەس, قالا جۇرتشىلىعى بىلايعى جەردە دە, ەسەپ بەرۋ جيىندارىندا دا ايتىپ ءجۇر. سونداي-اق, ونى قالا اكىمىنىڭ ەسەپتى بايانداماسىندا مولىنان كەلتىرىلگەن دەرەكتەر دە ايقىن ايعاقتايدى.
ايتالىق, ەسەپتى مەرزىم ىشىندە 82 ميلليارد تەڭگەنىڭ ونەركاسىپ ءونىمى وندىرىلگەن. ال بۇل وتكەن جىلدىڭ وسى مەرزىمىمەن سالىستىرعاندا 300 ميلليون تەڭگە ارتىق. سونداي-اق, ەكونوميكانىڭ ناقتى سەكتورلارىنا ينۆەستيتسيا تارتۋ ماقساتىندا دا ەلەۋلى جۇمىستار اتقارىلعان. ماسەلەن, ونەركاسىپ سالاسىنا 12 ميلليارد تەڭگە ينۆەستيتسيا قۇيىلعان. بۇل 2008 جىلعى كورسەتكىشتەن 20 پايىز ارتىق. سونىڭ ناتيجەسىندە قالا بيۋدجەتىنىڭ جوسپارى وزىندىك كىرىس جونىنەن 102 پايىز بولىپ ارتىعىمەن ورىندالىپتى.
ال جەكەلەگەن وڭدى مىسالدارعا توقتالاتىن بولساق, وتكەن جىلى مۇندا “بەلارۋس” تراكتورىن قۇراستىرىپ شىعارۋ ءوندىرىسى جولعا قويىلدى. ءسويتىپ, جىل ىشىندە 300-دەن استام تراكتور شىعارىلدى. مۇنىڭ سىرتىندا گوفروىدىس, جيھاز, مەديتسينالىق كيىم تىگۋ, باسپا ونىمدەرى مەن سۋسىن شىعاراتىن جاڭا كاسىپورىندار قاتارعا قوسىلدى. بىلعارى-مەح كومبيناتىندا بىلتىر باستالعان يگىلىكتى شارۋا بيىل ءىس جۇزىنە اسىرىلماق. ياعني, مۇندا ورتالىق ازيا بويىنشا ساپاسى وتە جوعارى تەرى شىعارىلا باستايدى. بيىل سەمەيدە, سونداي-اق جاڭا اياق كيىم فابريكاسىنىڭ, ءدارى-دارمەك زاۋىتىنىڭ, كابەل ونىمدەرىن شىعاراتىن كاسىپورىننىڭ قۇرىلىسى جۇرگىزىلىپ جاتىر.
قالادا شاعىن كاسىپكەرلىكتى دامىتۋعا دا ەرەكشە كوڭىل بولىنگەن. سونىڭ ايعاعىنداي, جىل ىشىندە وسى سالا بويىنشا جاڭادان 2000-نان استام جۇمىس ورنى اشىلعان. “سامۇرىق-قازىنا” جانە “دامۋ” قورلارى ارقىلى قالاداعى شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ ماقساتىمەن جاسالعان 140 جوبانى قارجىلاندىرۋعا 3,6 ميلليارد تەڭگە قارجى ءبولىندى.
وسىنداي جارقىن مىسالدى اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنان دا بايقاۋعا بولادى. جىل ىشىندە اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن ءوندىرۋ كولەمى 10 پايىزعا ارتسا, سونىڭ ىشىندە ەت ءوندىرۋ –14, ءجۇن ءوندىرۋ –9,9, ءسۇت ءوندىرۋ 2,2 پايىزعا كوبەيگەن. سونىمەن ءبىرگە, مال مەن قۇس سانى ارتقان. قالادا اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ باعاسىن تۇراقتاندىرۋ ماقساتىندا 50 رەت جارمەڭكە وتكىزىلگەن. ولاردا قالا تۇرعىندارىنا 300 ميلليون تەڭگەنىڭ ءونىمى ساتىلعان. ەت-ءسۇت ماسەلەسىن شەشۋ ماقساتىمەن 1000 ءىرى قاراعا ارنالعان ەكى بورداقىلاۋ الاڭى سالىنعان. مال باسىن اسىلداندىرۋ جۇمىسى دا ءساتتى جۇرگىزىلۋدە.
برويلەر قۇس فابريكاسىنىڭ قۋاتى دا ارتا ءتۇسىپ كەلەدى. قازىر دە 6 مىڭ توننا قۇس ەتىن وندىرۋگە قول جەتكىزىلسە, كەلەشەكتە بۇل كورسەتكىش 8 مىڭ تونناعا جەتكىزىلمەك. “سەمەيقۇس” فابريكاسى تاراپىنان جۇمىرتقا ءوندىرۋ ماسەلەسى دە ءوز شەشىمىن تاۋىپ كەلەدى. وسىنداي جارقىن مىسالداردى كوپتەپ كەلتىرە بەرۋگە بولادى.
اكىمنىڭ ەسەپتى بايانداماسىندا, سونىمەن بىرگە, الەۋمەتتىك جانە كولىك, بايلانىس سالالارىنداعى قول جەتكەن جەتىستىكتەر ناقتىلى مىسالدارمەن تىلگە تيەك ەتىلدى. جىلۋ, جارىق ماسەلەلەرى دە نازاردان تىس قالمادى. جىلۋ, جارىق دەمەكشى, وسى ماسەلەلەر قوزعالعاندا كوز الدىڭا ەرىكسىز كولەڭكەلى كورىنىستەر ەلەستەيدى. ياعني, بۇل ماسەلەدە ءالى دە كەمشىلىك جوق ەمەس. اسىرەسە, بيىلعىداي تابيعات جاعدايىندا سەمەيلىكتەردىڭ جاۋراپ, توڭىپ قالعانىن جاسىرۋعا بولمايدى. سونىڭ بارلىعى كومىر تاپشىلىعىنان تۋىنداپ وتىرعان سەكىلدى. سوعان وراي جەرگىلىكتى دەپۋتاتتاردىڭ كەزەكتەن تىس سوڭعى سەسسياسىندا وبلىس تاراپىنا سىن دا ايتىلىپ قالعان. اكىم بايانداماسىنان سوڭ جارىسسوزگە شىققاندار دا, سۇراق قويعاندار دا بۇل تاقىرىپقا ورالماي كەتپەدى.
اكىم بايانداماسىن تالقىلاۋعا قالالىق ءماسليحاتتىڭ دەپۋتاتتارى نۇرلان سىدىقوۆ, رافايل حازيپوۆ, بيزنەس كوللەدجىنىڭ ديرەكتورى امان ءتىلەۋباەۆ, ەڭبەك ارداگەرى ۆاسيلي بابيچەۆ جانە “اباي” جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى, اقىن مۇراتبەك وسپانوۆ قاتىستى. ولار ءوز سوزدەرىندە اەس كومپانياسىنىڭ جارىقتى تىم قىمباتتاتىپ وتىرعاندىعىنا, سەمەي-قاينار تاس جولىن جوندەۋگە, سەمەيدە قوقىس وڭدەۋ كاسىپورنىن سالۋ جانە سپورت كەشەنى مەن مەشىت قۇرىلىسىن اياقتاۋ, بالالار باقشاسىن كوبەيتۋ, سونىمەن بىرگە, جىلۋ, كوممۋنالدىق قىزمەت, كولىك جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ سالالارىنداعى كەمشىلىكتەردى جويۋ جونىندە ناقتىلى شارالار جۇزەگە اسىرىلۋى قاجەتتىلىگىنە توقتالدى.
قالا اكىمى مەيرامحات اينابەكوۆ وزىنە قويىلعان سۇراقتاردىڭ بارىنە تياناقتى جاۋاپ قايتاردى. بۇل جيىنعا ارنايى كەلىپ قاتىسقان وبلىس اكىمى بەردىبەك ساپارباەۆ جيىن سوڭىندا ءسوز الىپ, سەمەيلىكتەردى تولعاندىرعان ماسەلەلەردىڭ ءبارى ءوز شەشىمىن تاباتىندىعىنا سەندىردى. سونىڭ ايعاعىنداي, دەدى ول, وبلىس تاراپىنان كومىر ساتىپ الۋعا تيىسىنشە قارجى ءبولىنىپ وتىر. ەرتەڭنەن باستاپ 50 مىڭ توننا كومىردىڭ العاشقى بولىگى سەمەيگە جەتكىزىلە باستاماق.
ءيا, وبلىس باسشىسى سەندىرگەنىندەي, سەمەيلىكتەردى الاڭداتقان ۋاقىتشا قيىندىقتىڭ ءوز شەشىمىن تاباتىندىعىنا ۇلكەن ءۇمىت ارتامىز.
داۋلەت سەيسەن ۇلى, سەمەي.
جۇمىس ىستەمەگەن ادام عانا قاتەلەسپەيدى
مەركى اۋدانىنىڭ اكىمى بولات رىسمەنديەۆ اۋداندىق ءماسليحات دەپۋتاتتارى مەن جۇرتشىلىق الدىندا ەسەپ بەردى. وعان جامبىل وبلىسى اكىمدىگىنىڭ اپپارات جەتەكشىسى عاني سادىبەكوۆ قاتىستى. شيپالى سۋىمەن, جانعا سايا تاۋىمەن اتى شىققان مەركى ءساناتوريى ورنالاسقان بۇل ءوڭىردى ەلىمىزدىڭ تۇپكىر-تۇپكىرى جاقسى بىلەدى دەسەك قاتەلەسپەيمىز. اتىنا زاتى ساي سول مەركى اۋدانى بۇگىندە بۇرىنعىدان دا جاقسارا تۇسكەن.
اۋدان اكىمى ەسەبىن وسى وڭىردەگى ونەركاسىپتىڭ تىنىس-تىرشىلىگىنەن باستاعان. مىسالى, “مەركى قانت زاۋىتى” جشس وتكەن جىلى 4 ميلليارد تەڭگەنىڭ قىزمەتىن كورسەتىپتى. ءوندىرىستى 6 ەسەگە دەيىن ۇلعايتىپتى. “الكوپيششەپروم” سەرىكتەستىگى بولسا, 281,5 ميلليون تەڭگەنىڭ ءونىمىن شىعارعان. ءوز باسىم تاراز قالاسىنداعى دۇكەندەردە ساتۋشىلاردان “مەركىنىڭ ايرانى ءتۇستى مە؟” دەپ سۇراپ تۇرعان تۇتىنۋشىلاردى كوپتەپ كەزدەستىرەتىنمىن, مىنە, سول مەركى ىرىمشىك زاۋىتى 404,6 ميلليون تەڭگەنىڭ ءونىمىن وتكەرىپتى. ءسوزدىڭ توقەتەرى, اۋدان ونەركاسىبى جىل ىشىندە بارلىعى 4 598 887 مىڭ تەڭگەنىڭ ءونىمىن وندىرگەن.
مەركى اۋدانىنىڭ جەرى ەگىن شارۋاشىلىعىنا قولايلى بولىپ كەلۋىمەن دە ەرەكشەلەنەدى. مۇنى مەركىلىك ديقاندار وتە ءتيىمدى پايدالانۋعا تىرىسادى. ەگىس القاپتارىن اگروتەحنولوگيالىق شارالارعا ساي كۇتىپ-باپتاۋدى قامتاماسىز ەتۋ ناتيجەسىندە ءار گەكتاردان 7,3 تسەنتنەردەن استىق جيناعان شارۋاشىلىقتار دا بار. بۇل ءوڭىردىڭ ديقاندارى اۋىسپالى ەگىستىكتى ءتيىمدى پايدالانسا, مول ءونىم الۋعا بولاتىنىن ەشكىمنەن سۇرامايدى. بۇل – سوڭعى جىلدارى ءىس جۇزىندە دالەلدەنگەن مىسال. سونىڭ ناتيجەسىندە داندىك جۇگەرى القاپتارىنىڭ ءار گەكتارىنان 120-130 تسەنتنەردەن, ماقسارى داقىلىنىڭ ءار گەكتارىنان 18-20 تسەنتنەردەن ءونىم الىندى.
اتاپ ايتساق, “سىپاتاي” جشس – 200-گە جۋىق جەر يەلەرى مەن ۇساق شارۋا قوجالىقتارىنىڭ ەگىس القاپتارى مەن تەحنيكالارىن بىرىكتىرىپ, ىرىلەندىرۋ ناتيجەسىندە قالىپتاسقان شارۋاشىلىق. جەكە ماشينا-تراكتور پاركى بار. تەحنيكالارى كۇزگى, كوكتەمگى, جازعى جۇمىستارعا ساقاداي ساي جانە جىلما-جىل جاڭا تەحنيكالارمەن تولىقتىرىلىپ وتىرادى.
اتالعان شارۋاشىلىق الماتى قالاسىنداعى “ۆيتا” فيرماسىمەن ءتيىمدى كەلىسىم-شارت جاساسىپ, ولاردان قىتاي بۇرشاعى تۇقىمىن جانە وسى داقىل ەگىلەتىن القاپتاردى ءوڭدەۋگە قاجەتتى ارنايى تەحنيكا الۋ ءۇشىن قوماقتى قارجى الاتىن بولىپ كەلىستى. ولاردىڭ جاساسقان شارتىنا سايكەس “ۆيتا” فيرماسى شارۋاشىلىقتىڭ وندىرگەن ونىمدەرىن تولىق كولەمدە ساتىپ الادى جانە العان نەسيە-قارجىسى ءۇشىن سول ءونىم ەسەبىنەن ەسەپ ايىرىسادى.
اۋداندا اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسى دا دامىپ كەلەدى. وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا ءمۇيىزدى ءىرى قارا 1 پايىزعا, قوي-ەشكى 2 پايىزعا كوبەيىپتى.
بۇگىندە “جول كارتاسىنىڭ” جاقسىلىعى تۋرالى ايتپاۋ مۇمكىن ەمەس. ويتكەنى, تىرلىكتىڭ كوبىسى وسى باعدارلامانىڭ ارقاسىندا جۇزەگە اسىرىلدى. مىسالى, اۋداندا 281 جۇمىس ورنى قۇرىلعان. كاسىپتىك ليتسەيدە وقىعىن 94 ادام – قۇرىلىسشى, 105 ادام – گازبەن دانەكەرلەۋشى جانە 61 ادام تراكتورشى ماماندىقتارىن الىپ شىققان.
ءبىلىم مەن مادەنيەت سالالارىنىڭ جاڭالىقتارى دا مول. وقۋشىلاردىڭ ينتەرناتتا جاتىپ وقۋىن ۇيىمداستىرۋ, كولىكپەن تەگىن تاسىمالداۋ جانە جازعى دەمالىستارىن ساۋىقتىرۋ لاگەرلەرىندە وتكىزۋدى قولداۋ ماسەلەلەرى جاقسى جولعا قويىلعان.
دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا دا ىلگەرىلەۋشىلىك بار. اۋدان ورتالىعىنداعى اۋرۋحانانىڭ عيماراتى 50 ميلليون تەڭگە قارجىعا كۇردەلى ءجوندەۋدەن وتكىزىلىپتى. الىس اۋىلدارداعى مەديتسينالىق پۋنكتتەر دە جاڭارتىلعان.
جىل ىشىندە جەرگىلىكتى جەردەگى جولداردى جوندەۋ ءۇشىن 56 ميلليون تەڭگە جۇمسالىپ, 426 ءۇي تابيعي گازبەن قامتاماسىز ەتىلىپتى. اۋىلدارعا تەلەفون بايلانىسىن جەتكىزۋ دە قولعا الىنۋدا.
ەسەپتەن سوڭ مەركى اۋىلىنىڭ تۇرعىنى اننا لانديك “جول كارتاسى” باعدارلاماسى بويىنشا اتقارىلعان جۇمىستارعا ءدان ريزا ەكەنىن ايتا كەلىپ, اكىمنەن الداعى ۋاقىتتا قانت كەنتىندەگى سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسى مەن مۋزىكا مەكتەبىنىڭ عيماراتىنا كوڭىل اۋدارۋدى ءوتىندى. قانت كەنتىندەگى جەر استى سۋىنىڭ كوتەرىلۋى دە تۇرعىنداردىڭ كوڭىلىن الاڭداتىپ وتىرعانعا ۇقسايدى. مىسالى, جەر استى سۋى كوكتەمدە كەنتتەگى ورتا مەكتەپتىڭ سپورت زالىنىڭ ەدەنىن جارامسىز ەتىپ تاستاعان.
اۋدان اكىمىنىڭ ەسەبىن قورىتىندىلاعان وبلىس اكىمدىگىنىڭ اپپارات جەتەكشىسى ع. سادىبەكوۆ وبلىس اكىمى ق. بوزىمباەۆتىڭ مەركى اۋدانىندا ەسەپ بەرىلگەنگە دەيىن كەلىپ, اۋداننىڭ ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك تىنىس-تىرشىلىگىمەن مۇقيات تانىسقانىنا, سودان بەرگى از عانا ۋاقىت ءىشىندە وبلىس باسشىسى اتاپ كورسەتكەن كەيبىر سىن-ەسكەرتپەلەردىڭ تۇزەتىلىپ, بىرقاتار جۇمىستار اتقارىلعانىنا توقتالدى. اۋدان باسشىسىنىڭ مەركى وزەنىنە كوپىر سالۋ ءۇشىن بيۋدجەتتەن تىس قاراجات كوزىن قاراستىرىپ, اۋدان ورتالىعىنىڭ جۇرتشىلىعى ءۇشىن ساۋاپتى ۇلكەن جۇمىس اتقارعانىن اتاپ ءوتتى.
البەتتە, تاۋ بوكتەرىندەگى تاڭعاجايىپ وڭىردە شەشىمىن كۇتكەن ماسەلەلەر دە جوق ەمەس, بار. مىسالى, الداعى ۋاقىتتا اسپارا, اققاينار جانە ءتاتتى اۋىلدارىنا اۋىز سۋ جەتكىزۋ ماسەلەسى شەشىمىن تابۋى ءتيىس. ءبىلىم بەرۋ جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ, بۇقارالىق سپورت سالالارىندا دا اتقاراتىن جۇمىستار جەتكىلىكتى.
قورىتا ايتقاندا, جيىنعا قاتىسقاندار اۋدان اكىمى بولات رىسمەنديەۆتىڭ ءبىر جىل ىشىندەگى جۇمىسىن قاناعاتتانارلىق دەپ باعالادى.
كوسەمالى ساتتىباي ۇلى, جامبىل وبلىسى.
مۇنايلى ءوڭىردىڭ مۇقتاجى ازايىپ كەلەدى
مۇعالجار اۋدانىنىڭ اكىمى سەرىك شاڭعۇتوۆتىڭ قاندىاعاش قالاسىندا وتكەن قورىتىندى ەسەبىنە 200-دەي ادام جينالدى. اۋداندا العاش رەت ون-لاين رەجىمى ىسكە قوسىلدى. وسىنىڭ ارقاسىندا اۋدان اكىمىنىڭ قورىتىندى ەسەپتى كەزدەسۋى تىكەلەي ەفير ارقىلى بەرىلىپ, وعان مادەنيەت ۇيىنە جينالعاندار عانا ەمەس, قاندىاعاشتىقتارمەن بىرگە, ەمبىلىكتەر دە قاتىسۋ مۇمكىندىگىن الدى.
ەسەپ تۋرالى الدىن-الا قۇلاعدار بولعان ەل اۋدان اكىمىنىڭ جەكە ەلەكتروندى بلوگىنا دا ساۋال مەن تىلەك جولداپ ۇلگەرىپتى. سونىمەن قاتار, ەسەپتى كەزدەسۋ كەزىندە تىكەلەي بايلانىس جەلىسى جۇمىس جاساپ تۇردى. بۇل بايلانىسقا الىس اۋىلداردىڭ تۇرعىندارى دا قوسىلا الدى. قازىرگى ۋاقىتتا اۋداننىڭ 46 اۋىلدىق ەلدى مەكەنى تەلەفون بايلانىسى قىزمەتىن پايدالانىپ وتىر.
ەلدى مەكەندەردە بولعان ەسەپتى كەزدەسۋلەرىنىڭ وزىندە اۋىل تۇرعىندارىنىڭ اۋزىنان بۇرىنعىداي ارىز-شاعىم ەمەس, اتقارىلعان جۇمىستارعا دەگەن ريزاشىلىقتى ەستىپ كەلە جاتقان اۋدان باسشىسىنا ەلدىڭ ىقىلاسىنىڭ تۇزۋلىگىنە نەگىز دە جوق ەمەس. باسقاسىن بىلاي قويعاندا, بىلتىرعى ەسەپ بەرۋ جيىنىندا ايتىلعان ءوزەكتى ماسەلەلەر تولىقتاي شەشىمىن تاپقان. باس-اياعىن تۇگەندەمەگەننىڭ ءوزىندە اۋداندا ايتارلىقتاي جۇمىس اتقارىلعان.
اۋدان اكىمىنىڭ مالىمدەۋىنشە, ەسەپتى كەزەڭدە قاندىاعاش قالاسىنىڭ سۋ قۇبىرلىق جەلىلەرى اۋىستىرىلسا, ەمبى قالاسىنىڭ سۋ قۇبىرلىق كەشەنىن قايتا جاڭعىرتۋعا 186,8 ملن. تەڭگە ءبولىنىپ, جۇمىس جۇيەلى جۇرگىزىلۋدە. ەمبى قالاسىندا مەملەكەتتىك باعدارلاما بويىنشا 3 تۇرعىن ءۇي سالىنىپ, پايدالانۋعا بەرىلگەن. وسىنداعى بۇزىلعان پوشتا عيماراتى جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن بولىنگەن 60 ملن. تەڭگەگە كۇردەلى جوندەلىپ, وعان №4 نەگىزگى مەكتەپ ورنالاستىرىلىپتى. التىندى اۋىلىنداعى ورتا مەكتەپ عيماراتىنا 7,5 ملن. تەڭگە ءبولىنىپ, كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزىلگەن. اششىساي, اقكەمەر اۋىلدىق وكرۋگتەرىنەن جانە مۇعالجار اۋىلىنان بالاباقشالار اشىلسا, تالدىساي, جۇرىن اۋىلدارىنداعى بالاباقشالار 6,1 ملن. تەڭگەگە جيھازبەن قامتاماسىز ەتىلگەن.
تالدىساي اۋىلدىق مادەنيەت ءۇيى دە كۇردەلى جوندەلىپتى. ساعاشيلى اۋىلدىق كىتاپحاناسىنا 4,2 ملن. تەڭگەگە گاز قۇبىرى تارتىلعان. جۇرىن اۋىلدىق مادەنيەت ءۇيىن كۇردەلى ءجوندەۋگە اۋداندىق بيۋدجەتتەن 4 ملن. تەڭگە بولىنسە, 29,4 ملن. تەڭگەگە اباي اتىنداعى, تالدىساي ورتا مەكتەپتەرى جانە سەرگەەۆ نەگىزگى مەكتەبى كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزىلىپتى. جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن 130 ملن.تەڭگە ءبولىنىپ, قاندىاعاش قالاسىنداعى 4,2 شاقىرىم كارىز جۇيەسى كۇردەلى جوندەلگەن. 153 ملن. تەڭگەگە قاندىاعاش قالاسىنىڭ ورتالىق جىلۋ قازاندىعىندا سوڭعى ۇلگىدەگى جاڭا ءۇش قوندىرعى ورناتىلىپتى. “جاستىق” شاعىن اۋدانىنداعى 5 قاباتتى 120 پاتەرلىك №38 “ا” ءۇيى جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن بولىنگەن 280 ملن. تەڭگەگە قايتا قالپىنا كەتىرىلىپ, جىلداپ كەزەكتە تۇرعان مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەر مەن الەۋمەتتىك قورعالۋعا ءتيىس وتباسىلارى باسپانالى بولعان. 12 ملن. تەڭگە قارجى ءبولىنىپ, قالاداعى “تاۋەلسىزدىك” الاڭى جاڭعىرتىلىپ, “استانا” دەمالىس الاڭى اشىلىپتى.
داعدارىس كەزەڭىندە دە اۋداندا ىلگەرى جىلجۋدىڭ كىلتى تابىلدى دەسە دە بولعانداي. 278 ملرد. 200 ملن. تەڭگەنىڭ ونەركاسىپ ونىمدەرى ءوندىرىلىپ, جوسپار 113,5 پايىزدى قۇراپتى. سونىڭ ىشىندە مۇناي ءوندىرۋ 103,3 پايىز, گاز ءوندىرۋ 103,4 پايىز ورىندالعان. وسى سالا بويىنشا نەگىزگى كاپيتالعا 70 ملرد. 53 ملن. تەڭگە ينۆەستيتسيا تارتىلسا, بۇل 2008 جىلمەن سالىستىرعاندا, 1,5 ەسەگە ارتىق. مۇنىڭ ءوزى جاڭا جۇمىس ورىندارىنىڭ اشىلۋىنا, حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىنىڭ جاقسارۋىنا العىشارت جاساعانى ءسوزسىز. اۋدانداعى 3 جشس, 475 شارۋا قوجالىعى 4 ملرد. 290 ملن. تەڭگەنىڭ ونىمدەرىن وندىرگەن.
اۋداندا ونەركاسىپتىڭ دامۋ قارقىنى دا جامان ەمەس ەكەنى بايقالادى. ولارعا دا مىسالدار جەتكىلىكتى.
– اۋدانداعى وزەكتى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى, – دەدى سەرىك شاڭعۇتوۆ, –تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق سالاداعى تۇراقتى جاعدايدى قامتاماسىز ەتۋ. قازىر ءبىرىنشى كەزەكتە تۇرعىنداردى ساپالى اۋىز سۋ, جىلۋ, گاز جانە ەلەكتر قۋاتىمەن قامتاماسىز ەتۋ مىندەتتەرى تۇر. ەمبى-5 اسكەري قالاشىعى, ءبۇگىنگى جەم قالاسى جىلۋ جۇيەلەرىنىڭ بۇرىندارى قاتىپ قالىپ, ماسەلەنىڭ رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە دە كوتەرىلگەنى راس بولاتىن. سوڭعى ەكى جىلدا قالانىڭ سەگىز جىلۋ قازاندىعى جاڭارتىلىپ, ديزەل وتىنىمەن جەتكىلىكتى دەڭگەيدە قامتاماسىز ەتىلدى. قاندىاعاش قالاسىنىڭ اۋىز سۋ جۇيەسىن قايتا قۇرۋ ماقساتىندا ءۇش جىلدىق باعدارلاما جاسالىپ, جۇيەلى تۇردە جۇزەگە اسىرىلۋدا.
ەمبى قالاسىنىڭ سۋ قۇبىرى كەشەنىن قايتا جاڭعىرتۋ ماقساتىندا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 2008-2009 جىلدارى بولىنگەن 235 ملن. تەڭگە قالا سىرتىنداعى 4 شاقىرىمدىق جالپاق نۇكتەسىنەن تۇششى تازا سۋ جەتكىزۋگە جۇمسالدى. جۇرىن اۋىلىنىڭ اۋىز سۋ جۇيەسىن قايتا قۇرۋ ماقساتىندا جوبالاۋ-سمەتالىق قۇجاتتارى دايىندالىپ, قۇرىلىس جۇمىستارىنا بيۋدجەتتەن 2010 جىلعا 100 ملن., 2011 جىلعا 96 ملن. تەڭگە قارالىپ وتىر.
ەمبى قالاسىن تولىق گازداندىرۋدىڭ سمەتالىق-جوبالاۋ جۇمىستارى جاسالعان. قۇمجارعان, بىرلىك اۋىلدارىن گازبەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن اقتوبە وبلىسى اكىمدىگى جانە “سنپس اقتوبەمۇنايگاز” اق اراسىندا قابىلدانعان مەموراندۋم نەگىزىندە اگرس عيماراتى جانە 7,3 شاقىرىمدىق گاز جەتكىزۋ قۇبىرى سالىندى.
– اۋدان اكىمى بيىلعى ەسەبىن اقسۋ اۋىلىنان باستاعان بولاتىن. جىلدار بويى مەزى ەتكەن اۋىز سۋ ماسەلەسىن شەشۋگە ۋادە بەرگەن اۋدان باسشىسىنا حالىق ءدان ريزا. جاز شىعا جۇمىس باستالىپ, سۋ كەلەتىن بولادى. وبلىستان ءتيىستى قارجى بولۋگە قولداۋ جاساپ وتىرعان وبلىس اكىمى ەلەۋسىن ساعىندىقوۆقا العىسىمىز شەكسىز. بۇل العىس اقسۋلىقتاردىڭ اماناتى. اقسۋلىقتار اۋدان اكىمى س.شاڭعۇتوۆتىڭ ەسەپتى جۇمىسىن جاقسى باعالاعانىن جەتكىزگىم كەلەدى, – دەدى اقسۋ نەگىزگى مەكتەبىنىڭ ديرەكتورى م. ەسەەۆا.
جۇرىن اۋىلىنىڭ تۇرعىنى ش. بەكجانوۆ تىكەلەي بايلانىس جەلىسى ارقىلى اۋىلدىڭ اۋىز سۋ ماسەلەسىن العا تارتتى. بۇل ماسەلە اۋدان اكىمىنىڭ باقىلاۋىنا الىنىپتى. اۋىلدىڭ اۋىز سۋ جۇيەسىن قايتا قۇرۋ ماقساتىندا سمەتالىق-جوبالاۋ قۇجاتتارى دايىندالىپ, قۇرىلىس جۇمىستارىنا بيۋدجەتتەن 2010 جىلعا 100 ملن. تەڭگە, 2011 جىلعا 96 ملن. تەڭگە قارالىپ وتىر, دەپ جاۋاپ بەردى س.شاڭعۇتوۆ.
“تۇيە بالاسىن قارپىپ سۇيەدى” دەيتىن قازاقتىڭ ۇرپاعى ەمەسپىز بە.انشەيىندە ەش نارسەگە كوڭىلى تولمايتىنداردىڭ وزدەرى جاسالعان جۇمىستاردى مويىنداپ, ريزا بولىستى. مۇنىڭ ءوزى اۋدان اكىمى سەرىك شاڭعۇتوۆتىڭ ەلباسى ساياساتىن تەرەڭ ۇعىنىپ جۇمىس ىستەپ جاتقان, حالىقتىڭ قامىن قامداعان باسشى ەكەنىن كورسەتسە كەرەك.
اۋدان اكىمىنىڭ ەسەبىنە قاتىسقان وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ حاتشىسى ب. ورداباەۆ, وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى ا. دۋبوۆەنكو دا وسىنداي وي ءتۇيىپ قايتقانى داۋسىز.
ساتىبالدى ءساۋىرباي, اقتوبە وبلىسى.
تابىس تارازىلانىپ, بولاشاققا بولجام جاسالدى
قازىنالى تۇبەكتىڭ قاراشاڭىراعى – تۇپقاراعان اۋدانى تۇراقتى دامىپ, كاسپي قايراڭىن يگەرۋدەگى مەملەكەتتىك باعدارلامانىڭ باستاۋ الۋداعى الاڭىنا اينالىپ كەلەدى. الەمگە ايگىلى قاشاعان كەنىشىنىڭ نەگىزگى وندىرىستىك بازاسى وسى جەردە. سوڭعى جىلدارى كاسپي قويناۋىنىڭ قازاقستاندىق بولىگىن يگەرۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنا سايكەس, اۋدان اۋماعىندا 90-عا تارتا وتاندىق جانە شەتەلدىك كومپانيا جۇمىس جاساۋدا. ولار بۇل كۇندەرى فورت-شەۆچەنكودان باستاپ سارتاسقا دەيىنگى تەڭىز جاعالاۋىن تۇگەلگە دەرلىك وندىرىستىك ايماققا اينالدىرۋ ءۇشىن جوبا-جوسپارلار جاساپ ۇلگەرگەن. وسى ماقساتپەن قازىردىڭ وزىندە ادجيپ قكو, قاراجانباسمۇناي, بوزاشىوپەرەيتينگ, ەنكاينشات, ماەرسك ويل, كازمورتترانسفلوت, “تۇپقاراعان” جشس, ەنكا, ماكدەرموتت جانە باسقا كومپانيا فيليالدارى جۇمىس جاسايدى. مەملەكەتتىك باعدارلامانى ويداعىداي جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا “ماكدەرموت” كومپانياسى تەمىر قۇرىلعىلارى زاۋىتىن, قازاق-يتاليان بىرلەسكەن “كاسپيان وففشور ينداستريز” جانە “يمستالكوم” كومپانياسى دا تەمىر قۇرىلعىلارى زاۋىتتارىن سالۋدى قولعا الۋدا. سەبەبى, قاشاعان مۇنايىن حالىق يگىلىگىنە جاراتۋ ءۇشىن الداعى ءتورت-بەس جىل ىشىندە عانا 500-600 مىڭ توننا تەمىر قۇرىلعىلارى قاجەت ەكەن.
وسى ورايدا اسا قاجەتتى قۇرىلىس ماتەريالدارىن دا كوپتەپ شىعارۋ قاجەت بولماقشى. ونى ويعا العان اۋدان باسشىلىعى جاقىندا “تۇپقاراعان” جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگى “كاسپي” الەۋمەتتىك-كاسىپكەرلىك كورپوراتسياسىمەن بىرلەسە وتىرىپ, زاماناۋي وزىق تەحنولوگيامەن جاراقتانعان تەمىر-بەتون بۇيىمدارى زاۋىتىن پايدالانۋعا بەرۋگە قول جەتكىزدى. ەندى اۋدان باسشىلىعى كاسپي اكك-مەن بىرلەسىپ, جەل قۋاتىمەن جۇمىس ىستەيتىن ەلەكتر ستانساسىن سالۋ جوباسىن ىسكە اسىرماقشى. سايىپ كەلگەندە, وسى ايتىلعاندار جانە ۇكىمەتىمىزدىڭ “جول كارتاسى” باعدارلاماسى اۋدان حالقىنا الەمدىك قارجى داعدارىسىنىڭ قاتتى اسەرىن تيگىزبەدى دەسە بولادى. سونىڭ ناتيجەسىندە 700-گە تارتا ادام جۇمىسپەن قامتىلدى. سونداي-اق اۋدان اۋماعىندا جۇمىس ىستەيتىن 20-دان استام شەتەلدىك جانە وتاندىق مۇناي كومپانيالارىمەن جۇمىس ورنىن قىسقارتپاۋ, مامانداردى قاجەتتىلىككە قاراي قايتا دايىنداۋ تۋرالى مەموراندۋمعا قول قويىلۋى دا ءوز جەمىسىن بەردى. جانە دە وسىناۋ قيىن كەزەڭنىڭ ءوزىندە شاعىن كاسىپكەرلىكتى قولداپ, كومەك كورسەتۋگە ۇلكەن ءمان-ماڭىز بەرىلگەندىگىن اتاپ ايتقان ءلازىم. وسى رەتتە اۋداندا شاعىن بيزنەس سەكتورىنداعى جۇمىسپەن قامتىلعاندار سانى ەڭبەككە جارامدى ادامداردىڭ 30 پايىزىن قۇراۋىن اتاۋعا بولار. تاعى ءبىر قۇپتارلىق جاعداي, جەكە كاسىپكەرلەرگە “لۋكويل وۆسەرسيز سەرۆيس” لتد كومپانياسىنىڭ “اراي” الەۋمەتتىك ارىپتەستىك باعدارلاماسى بويىنشا 30 ادامعا قايتارىمسىز گرانت بەرىلۋى دەر ەدىك.
اۋدانداعى “تاۋشىق”, “قاراعانتۇبەك”, “جايلاۋ” اۋىلشارۋاشىلىعى سەرىكتەستىگى جانە 120-عا تارتا شارۋا قوجالىعى ەگىن سالۋ, ەت-ءسۇت ءوندىرۋ, بالىق اۋلاۋدا وتكەن جىلعىدان ءونىمدى ەڭبەك ەتتى. سول قارقىندى باسەڭدەتپەۋ باعىتىندا اۋدان اكىمىنىڭ وكىمىمەن اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارلارىن وندىرۋشىلەردىڭ بىرلەستىكتەرىن قۇرۋ جانە ولاردى دامىتۋ جونىندەگى جۇمىس توبى قۇرىلىپ, مەديا جوسپارلارى بەكىتىلدى. بۇل – ونەركاسىپتى اۋداننىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى دا قاتار دامي تۇسەدى دەگەن ءسوز. ول سولاي بولىپ تا وتىر. وعان وتكەن جىلعى مال سانىنىڭ ءوسىپ, ءونىم مولايا تۇسۋىمەن قاتار, بالىق وسىرەتىن توعان سالۋ, كوكونىس ءۇشىن جىلىجاي سالۋدىڭ قولعا الىنا باستاۋى دالەل بولعانداي.
اۋدان حالقىنىڭ الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق جاعدايلارى دا جاقسارا ءتۇستى. تاريحى تەرەڭ قاراشاڭىراق قالا فورت-شەۆچەنكونىڭ باس جوسپارى بەكىتىلدى. ءساتىن سالسا, جاقىن جىلدارى 30 مىڭ تۇرعىنعا ارنالعان جاڭا دا ساۋلەتتى اقشاڭقان قالا بوي كوتەرەدى. ول جوبا بويىنشا قالادا شاعىن اۋداندار, دەمالىس ايماقتارى, ادەمى جاعاجايلار, كوممۋنالدىق تۇرعىن ۇيلەر, ونداعان الەۋمەتتىك نىساندار سالىنادى. تازا اۋىز سۋ باعدارلاماسى جۇزەگە استى. سۋ تاپشىلىعى بولماس ءۇشىن قۋاتتى قوندىرعىلى جاڭا زاۋىت سالۋ قولعا الىنۋدا. وسى جاڭا جىل قارساڭىندا قالا, باۋتين, اتاش كەنتتەرى “كوگىلدىر وتىنمەن” تولىقتاي قامتىلدى. بۇل وبلىس اكىمىنىڭ ءىس-قيمىل جوسپارىنا ساي جۇرگىزىلىپ جۇزەگە اسقان, ەل ەڭسەسىن ودان ءارى كوتەرە تۇسكەن ەلەۋلى وقيعا بولعاندىعىن جينالعان جۇرتشىلىق ريزاشىلىقپەن اڭگىمەلەدى.
دەنساۋلىق ساقتاۋ, ءبىلىم بەرۋ, ەكولوگيا, اۋدان جاستارىنىڭ وڭىردەگى ءوندىرىس ورىندارىنا قاجەتتى ماماندىق الۋلارىن جولعا قويۋ, مادەني مۇرا باعدارلاماسىنىڭ ءمان-ماڭىزى, تاريحي تۇلعالار رۋحىن قۇرمەتتەۋ اۋدان اكىمىنىڭ وي-جوسپارىندا ەكەن. ينۆەستيتسيا تارتۋ جاعى دا جوعارىلاپتى. مەردىگەرلىك جۇمىستار كولەمى دە ءوسىپ, ونى وتاندىق قۇرىلىس ۇيىمدارى اتقارعانى دا قۇپتاۋعا تۇرارلىق قۇبىلىس دەۋگە بولادى. وسىنداي ىلگەرىلەۋ ىزدەنىس پەن ىسكەر باسشىلىقتىڭ جەمىسى ەكەنى ءسوزسىز.
سولاي بولۋدىڭ وزىندىك سىرى دا بار. اۋدان اكىمى سەرىكباي تۇرىموۆ وسى اۋداندا ەڭبەك جولىن كاسىپكەرلىكپەن جالعاپ, ءىرى كومپانيانى باسقاردى, ودان سوڭ اۋداندا اكىم بولدى. ودان كەيىن وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارلىعىنا جوعارىلاتىلدى. ال وسىدان 1,5 جىلداي ۋاقىت بۇرىن اۋدان تۇرعىندارىنىڭ تالاپ-تىلەگى, قالاۋىمەن اۋدانعا قايتادان اكىم بولدى. بۇل كۇندەرى ول قادامى ءۇشىن ءوزى دە, اۋدان حالقى دا ءدان ريزا. ال وڭدى وزگەرىستەر ءبىرلەسە جاساعان جۇمىستاردىڭ ناتيجەسى ەكەندىگى ءسوزسىز.
ەسەپ بەرۋ جينالىسىندا اۋداننىڭ 2009 جىلعى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ جايى, حالىق كوكەيىندەگى باسقا دا ماڭىزدى ماسەلەلەر جانە الدا تۇرعان مىندەتتەر جان-جاقتى ءسوز ەتىلدى. بولاشاققا باعىت-باعدار ءتۇزىلدى.
جينالىستا شىعىپ سويلەگەن بەلگىلى كاسىپكەر, اۋداندىق ءماسليحاتتىڭ دەپۋتاتى “قاراعانتۇبەك” سەرىكتەستىگىنىڭ باسشىسى ايتباي ءشارىپوۆ, ءبىز اڭگىمەگە تارتقان باسقا دا تۇرعىندار اۋدان اكىمىنىڭ وتكەن جىلعى اتقارعان جۇمىسىنا وڭ باعا بەردى. باسقوسۋدا وبلىس اكىمى ق.كوشەرباەۆ ايماق ادامدارىنىڭ قول جەتكىزۋدەگى قوماقتى تابىستارى, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ “جاڭا ونجىلدىق – جاڭا ەكونوميكالىق ورلەۋ – قازاقستاننىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرى” اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىنان تۋىندايتىن اسقارالى مىندەتتەر تۋرالى اسەرلى اڭگىمەلەپ, جينالعاندار ساۋالدارىنا جاۋاپ بەردى.
جولامان بوشالاق, ماڭعىستاۋ وبلىسى.
جىلىويدىڭ جاقسىلىعى مولايادى
جىلىوي – وڭىردەگى ەرەكشە اۋدان. مۇندا ءبىر عاسىردان استام ۋاقىت بۇرىن قازاق مۇنايىنىڭ العاشقى تامشىسى الىنعان. الەمدەگى كومىرسۋتەگى قورى مول “تەڭىز” كەنىشى دە وسىندا. سول سەبەپتەن ءوڭىر ەكونوميكاسىنا ينۆەستيتسيا قۇيۋعا نيەتتى شەتەلدىك ينۆەستورلار الدىمەن جىلىويعا بەت بۇرادى. بۇل اۋدان ەكونوميكاسىنىڭ ورلەۋىنە نەگىز قالاۋمەن بىرگە, الەۋمەتتىك احۋالىن جاقسارتۋعا سەپ بولىپ وتىر.
جۇرتشىلىق الدىندا ەسەپ بەرگەن اۋدان اكىمى راحمەتوللا نۇعمانوۆتىڭ ايتۋىنشا, وتكەن جىلى 1 تريلليون 854 ميلليون تەڭگەنىڭ ءونىمى ءوندىرىلىپتى. سول ونىمدەر اراسىنان 23 ميلليون توننا مۇناي, 11 ميلليارد تەكشە مەتر گاز وندىرۋگە قول جەتكەنىن باسا ايتقان ءجون. وڭىردە وندىرىلگەن مۇنايدىڭ باسىم بولىگى دە وسى اۋدان ەنشىسىنە تيەدى.
جالپى, اۋداندا اتقارىلعان جۇمىستار سان سالانى قامتيدى. ءماسەلەن, “جول كارتاسى” باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ 4 باعىت بويىنشا جۇرگىزىلگەن. الدىمەن, الەۋمەتتىك جۇمىس ورنىن ۇسىناتىن, سونىمەن بىرگە, جاستار تاجىريبەسى جۇزەگە اسىرىلاتىن مەكەمەلەر تىزبەسى بەكىتىلىپتى. الەۋمەتتىك جۇمىس ورىندارىنا 395 ادام جىبەرىلسە, جاستار تاجىريبەسى بويىنشا 152 جاس مامان قامتىلعان. باعدارلامانىڭ ينۆەستيتسيالىق جوباسى شەڭبەرىندە اۋدان ورتالىعى – قۇلسارى قالاسىنداعى 4 شاقىرىم جولدى جانە ەلەكتر جۇيەلەرىن جوندەۋگە بولىنگەن 300 ميلليون تەڭگە يگەرىلىپ, وعان 270 جۇمىسسىز ادام تارتىلىپتى. كاسىبي دايارلاۋ, بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ كۋرستارىنا 1813 ادام جىبەرىلىپتى.
اۋداندا جۇمىسسىزدىقتىڭ الدىن الۋ شارالارىنىڭ اۋقىمى كەڭەيگەنىن دايەكتەيتىن دەرەكتەر بار. وتكەن جىلى 19 رەت بوس جۇمىس ورنى ءجارمەڭكەسى ۇيىمداستىرىلىپ, 3347 ادام تۇراقتى كاسىپكە ورنالاستىرىلىپتى. مۇنىڭ سىرتىندا 1030 ادام اقىلى قوعامدىق جۇمىستارعا تارتىلعان. وتاندىق جۇمىسشىلاردىڭ ەڭبەك قۇقىقتارى مەن كەپىلدىكتەرىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن اۋدان اكىمى مەن 103 مەكەمەنىڭ كاسىپوداق ۇيىمى ىنتىماقتاستىق مەموراندۋمىنا قول قويىپتى. جىل ىشىندە 2648 جاڭا جۇمىس ورنى اشىلىپتى. حالىقتىڭ تۇرمىسىنا وڭ ىقپال ەتەتىن وسىنداي شارالار قولعا الىنعان اۋداندا كاسىپكەرلىك سالاسى دا جاقسى دامۋدا. قازىر وسىندا 4003 شاعىن كاسىپكەرلىك نىسانى جۇمىس جاسايدى. ولاردىڭ كاسىبىن كەڭەيتۋىنە قولداۋ كورسەتىلىپ وتىر. “اتىراۋ شاعىن نەسيەلەۋ ورتالىعى” ارقىلى 37,8 ميلليون تەڭگەنىڭ شاعىن نەسيەسى بەرىلىپ, 557 كاسىپكەر جۇمىستارىن ناتيجەلى جالعاستىرۋعا مۇمكىندىك الىپتى.
نەسيە تەك شاعىن كاسىپكەرلەرگە عانا ەمەس, اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى قۇرىلىمدارعا دا ءتيىپ جاتىر. “قۋان”, “قايسار” شارۋا قوجالىقتارى نەسيە الىپ, شارۋاشىلىعىن جانداندىرۋعا بەل بۋىپتى. ال 13 شارۋا قوجالىعى جىلىوي اۋىلدىق تۇتىنۋ كووپەراتيۆىنە بىرىگىپ, قيىندىقتى بىرلەسە ەڭسەرۋگە قادام جاساعانى قۋانتادى. جالپى, جىلىويلىق كاسىپكەرلەر ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەر ارقىلى 330,3 ميلليون تەڭگەنىڭ نەسيەسىنە قول جەتكىزىپتى.
– اۋداننىڭ باستى پروبلەماسى – اۋىز سۋ. قۇلسارى قالاسىن اۋىز سۋمەن قامتۋ جۇيەسىن جاڭعىرتۋدى وڭ شەشۋ ءۇشىن 3 جىلدىق باعدارلاما قابىلداندى. بۇعان “تەڭىزشەۆرويلدىڭ” “يگىلىك” باعدارلاماسى ارقىلى بولىنەتىن دەمەۋشىلىك قارجىسى جاراتىلعالى وتىر. بۇل 45 ميلليون اقش دوللارىن قۇرايتىن قارجى, –دەدى اۋدان اكىمى ر. نۇعمانوۆ. –بىلتىر اۋىز سۋ قۇبىرلارىن جاڭعىرتۋ جۇمىستارى باستالىپ, 2 ميلليارد تەڭگە يگەرىلدى. وسى جوبا بويىنشا 170 شاقىرىمنان استام ماگيسترالدى جانە قالاىشىلىك سۋ جەلىلەرى, سۋ ايداۋ ستانساسى جاڭادان سالىنادى.
اكىمنىڭ ەسەپ بەرۋ جينالىسىندا پىكىر بىلدىرگەن “تەڭىزشەۆرويلدىڭ” ءوندىرىس جونىندەگى مەنەدجەرى گاري ەنكتىڭ ايتۋىنشا, بىرلەسكەن كاسىپورىن بيىل 80 شاقىرىمدىق سۋ جەلىسىنىڭ قۇرىلىسىن اياقتاماق. قازاندارداعى تازارتۋ, حلورلاۋ ادىستەرى ەۋروپالىق ۇلگىمەن سايكەستەندىرىلەدى. قۇبىر بويىندا جوعارى قىسىم ساقتالادى. مىنە, وسىلايشا جىلىويلىقتار “يگىلىك” باعدارلاماسىنىڭ يگىلىگىن كورگەلى وتىر. ال “مەتاللوپروكات” جشس ديرەكتورى قادىرجان قۇلتەكەنوۆ جىلىنا 30 000 توننا ءونىم شىعاراتىن جاڭا زاۋىتتىڭ قۇرىلىسى اياقتالىپ قالعانىن ءمالىم ەتتى. بۇل وسىنداعى جالعىز ينۆەستيتسيالىق جوبا بولعانمەن, جازعا تامان ىسكە قوسىلاتىندىعى اۋدان ەكونوميكاسىنا تىڭ سەرپىن بەرەتىندىگى كۇتىلۋدە.
اتالعان اۋدان تۇرعىندارى بۇرىن قيىندىق تۋرالى ايتۋدان جالىقپايتىن ەدى. اسىرەسە, اۋدان اكىمىنىڭ ەسەپ بەرۋىندە اۋىز سۋ تاپشىلىعى, جىلۋدىڭ جوقتىعى تىلگە تيەك ەتىلەتىن. بيىل بۇل ماسەلەلەر قوزعالعان جوق. ويتكەنى, اۋدان اكىمى ر. نۇعمانوۆ ايتقانداي, قىسقى ماۋسىم باستالعالى بەرى جىلۋ بەرۋ بىردە-ءبىر رەت توقتاتىلماعان. بىراق “قازترانسويل” كاسىپورنىنا ءالى حالىقتىڭ تۇتىنعان اۋىز سۋى ءۇشىن 6 ميلليون تەڭگەدەي قارىزى بار ەكەن. سوعان قاراماستان, حالىقتىڭ كۇندەلىكتى تۇتىناتىن سۋ, جارىق, گاز, جىلۋ سەكىلدى كوممۋنالدىق ماسەلەلەرى شەشىمىن تابا باستاعانىن قۇپتاعانى بايقالادى. تەك كوممۋنالدىق ماسەلەلەر ەمەس, وزگە دە سالالاردىڭ ءتۇيىندى تۇستارىن تارقاتۋعا ۇمتىلىس بار. ەلباسىنىڭ “100 مەكتەپ, 100 اۋرۋحانا” باعدارلاماسى شەڭبەرىندە 600 ورىندىق جاڭا مەكتەپ, س.قارابالين اتىنداعى ورتا مەكتەپكە 180 ورىندىق قوسىمشا عيمارات قۇرىلىسى پايدالانۋعا بەرىلگەن. وقۋ جىلىنىڭ باسىندا 15 مەكتەپ جانىنان اشىلعان 31 شاعىن ورتالىقتا 551 بالا مەكتەپكە دەيىنگى دايىندىققا تارتىلىپتى. ال “اۋىلعا – ديپلوممەن” باعدارلاماسىمەن كەلگەن 18 جاس ماماننىڭ ارقايسىسىنا 90 مىڭ تەڭگەدەن كوتەرمەلەۋ قارجىسى بەرىلىپ, الاڭسىز جۇمىس جاساۋىنا جاعداي جاسالىپ وتىر.
اۋدان اكىمىنىڭ حالىق الدىنداعى ەسەپ بەرۋىنە ءوڭىر باسشىسى بەرگەي رىسقاليەۆ قاتىسىپ, ءالى دە شەشىمىن كۇتكەن كەي ماسەلەلەردى تالقىعا سالدى. الدىمەن, ەلباسى جولداۋىندا اتاپ كورسەتىلگەن اگروونەركاسىپ كەشەنىن دامىتۋ ارقىلى ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ, شەتەلدىك كومپانيالارداعى قازاقستاندىق ۇلەستى ۇلعايتۋ ماسەلەلەرىنە توقتالدى. قورشاعان ورتانىڭ تازالىعى دا نازارعا الىندى. وبلىس اكىمىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, جىلىوي اۋدانىنا 2 ميلليارد 872 ميلليون تەڭگە ءبولۋ قاراستىرىلىپ وتىر. بۇل قارجى قۇلسارى قالاسىنداعى جولدار مەن كوللەكتورلاردى, ءبىر بالاباقشانىڭ كۇردەلى جوندەۋى مەن ەكى مەكتەپكە دەيىنگى تاربيە وشاعىنا قوسىمشا عيمارات, 400 ورىندىق ءمادەنيەت ءۇيىنىڭ قۇرىلىسىن اياقتاۋعا, جارىقپەن قامتۋدى جاقسارتۋعا جۇمسالماق. ەندى وسى جۇمىستاردىڭ ساپالى ءارى مەرزىمىندە اتقارىلۋىنا قاتاڭ باقىلاۋ قاجەتتىگى سەزىلەدى. سونىمەن بىرگە, اۋداندا انا مەن بالا دەنساۋلىعىن قورعاۋ ماسەلەسى دە كوڭىلدەگىدەي ەمەس.
جاقسىلىق جاساۋعا جانى قۇشتار جاندار ءىس تەتىگىن تابا السا, قاشان دا جاقسى ىستەرگە قول جەتكىزۋگە بولاتىندىعىنا جىلىويلىقتار يلانىپ وتىر. اكىمدەر ءۇشىن ەلگە جاقسىلىق جاساعاننان ارتىق ەشتەڭە بولماۋى ءتيىس قوي.
جولداسبەك شوپەعۇل, اتىراۋ وبلىسى, جىلىوي اۋدانى.