كۇندە ءجۇرىپ جۇرگەن جول ەدى. مىنا تۇرعان جەر. قىس كۇشىنە ەنىپ, سارى اياز ساقىلدايدى. قاڭتاردىڭ امالدان سوڭ, سوڭعى توعىز توعىسى وتۋدە. تولعاق ايازدان بەتەر. و, جاساعان, ساقتاي گور! ءبىسمىللا, قۇداي قولداسىن! مارقۇم اتتان بابام وسى ۋاقىتتى «قىستىڭ شىلدەسى» دەۋشى ەدى.
شال سەلك ەتىپ ويانىپ كەتتى. قارلى دالا, كۇن اياز. قورىققان مەن قۋانعان بىردەي. كارى سەركەدەي سەپسيىپ جول شەتىندە تۇرعانى ەلەستەپ, قاراداي ەلەگىزىپ, ۇيىقتاي الساشى. كەمپىرى جاتقان بولمەنىڭ ەسىگىنەن سىعالاپ ەدى, ءمارۋا ءشالىسىن باسىنا بۇركەنگەن كۇيى ۇيقىعا كەتىپتى. ءتۇن ىشىندە بەتى اشىق قالعان ساندىقتى جاۋىپ, كىلتىن ورنىنا قويدى. الگى بالانى ءبىر كورسەم بەرەرمىن, كولىگىنە قاداسىن دەپ ۇكىنىڭ قاناتىن ىزدەپ ءجۇر ەدى.
بۇلار كەلىن بوساندى دەگەن حابار جەتىسىمەن ابىر-سابىر بولدى. قالاي جولعا شىققاندارىن وزدەرى دە بىلمەي قالدى. تالاي جىل كۇتكەن جۇگىرمەك قوي. كەلىنىنەن بۇرىن, ۇلىن ويلاپ قامىعىپ ءجۇردى. بالاسىز ەكەۋدەن-ەكەۋ. ونىڭ جاسىندا بۇل ءۇش-ءتورت ۇل كوردى. ىلميگەن ءبىر قىزعا قوسىلعانىنا ىشتەي قارسى ەدى. كانديدات پا, پروفەسسور ما, ايتەۋىر, بىردەڭە دەگەن وقىمىستى. جاراتپادى. ۇل سۋرەتشى. ادامنىڭ, جان-جانۋاردىڭ ەمەس, جانى جوق زاتتى ارلە, بويا دەپ ەسكەرتەدى بۇل. شەبەرحاناسىندا شاردىڭ ۇستىندە بيلەپ تۇرعانى, ويناپ تۇرعانى بەلگىسىز ءبىر قىز بار ۇلكەن سۋرەت ءىلىنىپ تۇرادى.
– سۋرەتتى قوي, ودان دا ايەلىڭە بالا تاپتىر – دەپ كىجىنەدى بۇل.
– كەلىن ەستىپ قالسا, ۇيات بولار, – دەپ بەزەكتەيدى كەمپىرى.
– تۋدىر! اتى مەركىت! ۇقتىڭ با! – دەيدى بۇل.
ۇيقىسى كەلمەدى. اۋدان ورتالىعىنا لەزدە الىپ باراتىن جول. كۇندەلىكتى بارىپ جۇرگەن. ءۇش ۇل جينالىپ الىپ بەرگەن كولىك زۋلاپ تۇرعان-دى. ءوزى سۇراپ الىپ ەدى. سونشالىقتى قارتايىپ تۇرعام جوق دەپ. سەكسەنگە جەتكەندە كۇرەڭ ءمىنىپ, قىزدى اۋىلعا بارماسپىن. ولجابايعا بەرەرمىن. ارتقى ورىندىققا جايعاسقان ءمارۋا ونى-مۇنى, بۋىپ-تۇيگەندەرىمەن الەك. كەنەت كولىك ءبىر-ەكى رەت سىرعىپ بارىپ, جايلاپ توقتادى. بۇعان نە بولدى؟ ءبارى دۇرىس ەدى عوي.
– نە بوپ قالدى؟ بۇزىلدى ما؟ بۇيتپەۋشى ەدى عوي؟ دۇعا وقىدىڭ با؟ وقىپ پا ەدىڭ؟ اينالماعا جەتپەي وقى دەدىم عوي ساعان! ەندى ول ءبىزدى جىبەرمەيدى! قالدىق دالادا! – دەپ كەمپىرى اشۋ شاقىردى.
سىرتقا شىقتى. بەتى-قولدى اياز قاريدى.ۇسكىرىك. اۋدان ورتالىعى مەن اۋىلدىڭ ورتاسى. ارى-بەرى ءجۇرىپ جاتقان كولىك تە كورىنبەيدى. مىنا تۇرعان جەر, زۋ ەتىپ بارىپ كەلەمىز دەپ ەك. سويتكەنشە بولعان جوق, قارابۇرادان كومىر تاسىپ جۇرگەندەر وتە شىقتى. ادام سياقتى توقتاپ ءجون سۇراسا قايتەر ەدى؟! قايتاردا توقتارمىز دەگەنى مە؟
– ويباي-اۋ, نە عىپ تۇرسىڭ؟ زۆونداشى عاليمانعا, جولدا قالدىق دەپ. ءاي, سەن بە! سەن مەنى ءۇسىتىپ ولتىرەسىڭ مىنا ايازدا! – دەپ كەمپىرى تاعى دا ايعايعا باستى.
– ە, نە بولدى؟! ارالدا قالىپ بارامىسىڭ ءوزى؟ الگى كىشكەنتايدى كورگەنشە جۇرەك الابۇرتىپ, اقبەيىتتىڭ اينالماسىنا قالاي جەتكەنىمدى بىلمەي قالىپپىن. دۇعا وقۋعا دا ءبىر قايىرىمعا كەلتىرمەدى. ءبىر اشۋىن بەرەر بۇگىن. جۇمىستاعى بالانى بوسقا مازالاپ. جۇرەر قازىر بىرەۋلەر اۋىلدان! – دەدى شال.
ايتسە دە, جۇرەرىن جۇرەر-اۋ, اياز قىسىپ بارادى. ءۇسىپ قالماساق جارار ەدى دەگەن قورقىنىش مازالاي باستادى. ولاي قارادى, بىلاي قارادى, مەلشيگەن قالپى كولىك تۇر. سەلتيىپ قايتا جولعا شىقتى. بىرەۋ-مىرەۋ توقتار. الىستان قارايعان كورىنگەن سياقتى بولدى.
– امانسىزدار ما؟ توڭىپ قالدىڭىزدار عوي. اقجارعا جولعا شىعىپ پا ەدىڭىزدەر؟ وي, اقساقال-اي, مىنا ايازدا ۇيدە وتىرمايسىزدار ما؟ – دەپ ەسىك اشقان جىگىت ەسىك پەن توردەي كولىكتەن سەكىرىپ ءتۇستى.
– ال, كانە وتىرىڭىزدار, – دەدى دە اۋەلى ەكەۋىنىڭ بيىك ماشىنگە مىنۋىنە كومەكتەستى. كەمپىرىنىڭ بۋعان-تۇيگەندەرىن تاسىدى. قولىمەن نۇسقاپ كولىكتى كورسەتىپ, بىرەۋمەن سويلەستى.
– قازىر شىداڭىزدار. جەتكىزىپ سالامىن. توڭىپ قالىپسىزدار عوي. مەن سىزدەردىڭ اۋىلعا بارا جاتىر ەم. مەكتەپتەرىڭىزگە, – دەدى جىگىت ءوز شارۋاسىن ايتىپ.
– قاراعىم, بىزگە بولا بۇرىلىپ, جولىڭنان قالدىڭ. مىنا تۇرعان جەر دەپ شىعىپ كەتىپ ەدىك. سابىرسىزدىق ەكەن. جولاۋشىعا قايىرىمدىلىق جاساعانىڭ – ساۋاپ, قاراعىم, – دەيدى سۋىقتان ابدەن توڭعان كەمپىرى ءدىر-ءدىر ەتىپ.
– ءوزىڭ قاي بالاسىڭ؟ كىمنىڭ بالاسىسىڭ؟ – دەدى شال.
– اتىم ءانۋار. ماسكەۋدەن وقۋ ءبىتىردىم. وبلىسقا جۇمىس ىستەۋگە كەلدىم. بۇل كولىكتى اكەم وقۋ بىتىرگەن كۇنى سىيلاپ ەدى. سودان بەرى كولىكتى جۇرگىزۋدى وقىپ, ۇيرەندىم, جاتتىقتىم. التى اي وتكەندە جولعا شىعىپ ەدىم. مىنە, سىزدەرمەن تانىستىم!, – دەدى ول.
– وندا ساۋابىڭ كوكتەن بولار, بالام! ماسكەۋدەن دەيسىڭ بە؟ سوندا قانداي وقۋ ءبىتىردىڭ؟ كولىگىڭ دە كەرەمەت ەكەن!
– حيميكپىن. زاۋىتتا جۇمىس جاسايتىن بولامىن. كۇل-قوقىس اۋاعا كوپ تارالادى, ءبىز سول زارداپتى جويۋمەن اينالىسامىز, – دەدى ءانۋار.
– وزدەرىڭىز ايازدا قوناققا بارا جاتىرسىزدار ما؟
– نەمەرەلى بولدىق. ءوزىڭ قوناققا كەل بىزگە.
پەرزەنتحاناعا بارا جاتىرمىز. اتى – مەركىت. مەتركەگە سوندا جازادى ەكەن, ارىپتەردەن قاتە كەتىپ قالماسىن دەپ ءارى نەمەرەمىزدى كورگەنشە اسىعىپ, – دەپ كەمپىرى قۇداي-اۋ, بۇكىل اۋلەتتىڭ شەجىرەسىن شەرتتى.
كەشكىلىك اقتان اقساقال مەن ءمارۋا اپا ۇيگە كەلسە – ەسىك الدىندا جولدا قالعان كولىكتەرى وزدەرىنەن بۇرىن كەلىپ قويىپتى. اڭ-تاڭ.
– ايەم, اتام-اۋ, ۇيگە نەگە حابارلاسقان جوقسىزدار جولدا قالدىق دەپ؟ ماي قىزمەتكەرلەرى جەتكىزدى. كولىككە ەشتەڭە بولماپتى, – دەدى دە كەلىنى زەينەپ ءبىرتۇرلى كۇمىلجىپ قالدى.
– ە, نە بوپتى سونشا؟ ايازدا جولدا قالعان جالعىز ءبىز بە ەكەن؟ بەيىت تۇسىندا تۇرىپ قالدىق. اۋليەنىڭ رۇقسات بەرەر ءتۇرى جوق, – دەدى ەكەۋى قوسامجارلانا.
– جوعا, ولاي دەگەم جوق. سىزدەر كىمنىڭ كولىگىمەن جەتتىڭىزدەر؟ بىلەسىزدەر مە؟
– ە, كىمنىڭ بولۋشى ەدى؟ ءانۋاردىڭ بيىك كولىگىمەن زۋ ەتە قالدىق! – دەيدى ەنەسى.
– ءانۋار دەگەنىڭىز اكىمنىڭ ۇلى عوي, ايەم-اۋ! – دەدى كەلىنى تاڭىرقاي.
– كىم بولسا دا, ادامنىڭ بالاسى عوي! قايداعى اكىم؟! نە بولدى سونشا دۇرلىگىپ, ا؟! – دەدى اتاسى شامدانىپ.
– جاڭا كەلگەن جىگىتتەر ايتتى. اكىمنىڭ ۇلى مەكتەپكە تەننيس, كونكي سىيلاۋعا كەلە جاتىپتى.
* * *
وسى ءبىر جايدى اۋىل ءىشى كوپكە دەيىن اڭگىمە عىپ ايتىپ ءجۇردى. ءتىپتى, كوبى ءالى كۇنگە سەنبەيدى. مۇمكىن ەمەس دەپ باستارىن شايقايدى. اكىمنىڭ ۇلى جولدا قالعان شال-كەمپىردى كولىگىنە وتىرعىزىپ, جەتكىزىپ سالىپتى. ومىردە مۇنداي بولماعان. بىرەۋ جاي «اكىمنىڭ ۇلىمىن» دەپ قالجىڭداعان شىعار دەپ كۇلەدى. سەنبەيدى. ەندى بىرەۋلەرى اكىمنىڭ ۇلى شەتەلدە وقىعاندا ەرىكتىلەر ۇيىمىندا بولىپتى. سودان جاقسىلىق جاساۋعا كوشىپتى. ايتپەسە, بۇلاي تاربيەلى بولماس ەدى دەيدى. بايلاردىڭ, اكىم-قارالاردىڭ ۇلدارى قايىرىمدىلىق جاساۋدى سانگە اينالدىرىپ, حوببي جاساۋعا كوشىپتى دەگەن گۋىل ءبىر باسىلمادى.
* * *
شال ۇيىقتاي الماي مازاسى كەتتى. اقىرى اۋدان ورتالىعىنا جولعا جينالدى.
* * *
– انەس حاميت ۇلى, كەشىرىڭىز ءسىزدىڭ قابىلداۋىڭىزعا ءبىر اقساقال كەلىپ تۇر, – دەدى حاتشى قىز.
شال ەل ايتىپ جۇرگەن ىڭعايسىز اڭگىمە ءۇشىن كەشىرىم سۇراماق ەدى: اكىمنىڭ ايتۋىنشا, وسى جايدى دۇرلىكتىرىپ اۋىلعا جايىپ, تۇرلەندىرىپ جىبەرگەن قىزمەتكەرلەرگە ەسكەرتۋ جاسالىپتى.
– راحمەت, بالام! جاساعان جاقسىلىعىڭدى جاسىر دەگەن وسى, – دەدى شال دا.
– الگى كىشكەنتاي مەركىت ءوسىپ كەلە مە, اقساقال؟ ءانۋار كورگىسى كەلىپ ءجۇر ەدى, – دەدى اكىم.
ءيا, ومىردە ءارتۇرلى جايلار بار. قىزمەت بابىن باق-داۋلەت, ورىن-تاق دەپ اينالاسىنا استامسيتىندار از ەمەس. اكىم-قارالاردىڭ بالالارى جايلى قوعامدا كوزقاراس مۇلدە باسقاشا. بىراق, ارالارىندا ءانۋار سەكىلدى ەرىكتى دە ەمەس, جاقسىلىقتى حوببيگە دە اينالدىرماعان, شىنايى شىن جۇرەكتەن مەيرىمدى جاندار دا بار ەكەن.
فاريدا بىقاي,
«ەگەمەن قازاقستان»
پاۆلودار