جازۋشىنى ءبىر كورۋگە ىڭكار بولعان جۇرەكتىڭ اڭسارى ءابىش كەكىلباي ۇلى دۇنيەدەن وزعاندا دا باسىلماپ ەدى. ىنتىعاسىڭ, قوياسىڭ. ەندى بۇل جالعاندا كەزدەسە المايتىنىڭدى سەزىنگەن سايىن كوڭىلدى اۋىر مۇڭ باسادى. ءومىر جولىندا ءبىر ءسات جىلى الاقانىن ۇستاپ, قاۋىشقان, ديدارلاسقان جانداردىڭ باقىتتان باسى اينالىپ جۇرگەندەي-اق كورىنەتىن. الدە ءابىشتى كورۋ باقىتقا بالانۋشى مە ەدى؟ قالاي بولعاندا دا مەنىڭ سانامدا جازۋشى كەكىلباي ۇلى قۇشاعى كەڭ, ءسوزى جۇمساق, مەيىرىمى كول-كوسىر, تاريحتى ايتسا قيانعا, ادەبيەتتى ايتسا تەرەڭگە كەتەتىن ءسوز مۇحيتى بولىپ ەلەستەيتىن.
بۇل جولى ءابىشتى ەمەس, ءابىشتىڭ قاراشاڭىراعىن, كىتاپتارىن كورۋ ءۇشىن قاستەرلى تابالدىرىعىن اتتادىق. قالامگەردىڭ ءوزى ايتقانداي وقۋشى كەزدەرىندە-اق ىقىلاستى, ىستىق سەزىمدەرىمەن تابىسقان كلارا اپامىز قارسى الدى. كىمدەردى كۇتپەگەن, كىمدەردى قارسى الماعان اياۋلى جان بۇل؟! ءابىش ءوز قاتارىنان بۇرىن ءۇيلى بولعاندا, بۇكىل جورا-جولداستارى وسى اپامىزدىڭ داستارقانىنان ءدام تاتىپ, وسى ءۇيدىڭ تورىندە ايران-اسىر بولىپ جاتادى ەكەن. داۋرەن ءوتىپتى. بۇل كۇندە ءبارى قارتايىپ, قاتارى سيرەگەن بۋىن ەلىمىزدىڭ ءار تارابىندا وقشاۋ-وقشاۋ ەستەلىك ايتاتىن ۇيگە اينالىپتى. ەندى مىنە, جارتى عاسىر وتكەن ۋاقىتتا دا سوزگە, ادەبيەتكە قىزىعىپ جۇرگەن نەمەرەگە تاتيتىن جاستاردى كلارا اپامىز تاپ سول زامانداستارىن كۇتكەندەي قۇراق ۇشادى.
ورتاڭعى ۇلكەن بولمەنىڭ ءۇش قابىرعاسىن الا ورنالاسقان كىتاپ سورەسىندە الەمنىڭ جاۋھارلارى رەت-رەتىمەن, تاقىرىبىمەن, جانرىمەن جايعاسىپتى. دۇنيە ىسىنە, ءۇي تىرشىلىگىنە ءومىرى ارالاسپاعان ءابىش بۇل جولى كىتاپتاردى ءوزى رەتتەپتى. تاريح, ادەبيەت, مادەنيەت, ءسوز ونەرى تەورياسىنا قاتىستى ەڭبەكتەر ۇشاڭ-تەڭىز. ءبىرىن تانىپ, ءبىرىن مۇلدە تانىماعان قالپى ۇڭىلەمىز. جازۋشىنىڭ ءوز ەڭبەكتەرى, الەم تىلدەرىندە جارىق كورگەن كىتاپتارى جەكە تۇر. «وقىماي قالعان كىتابى جوق» دەيدى اپامىز تانىستىرىپ جاتىپ. ءبىز ءشۇباسىز سەنىپ, باس يزەيمىز. كىتاپقا سۇيەنگەن ءار كەزەڭدە تۇسىرىلگەن فوتوسۋرەتتەردىڭ تاريحى دا بولەك ءبىر شەجىرە.
ءۇيدىڭ قابىرعالارىنا مايلى بوياۋمەن سالىنعان كارتينالار ءىلىنىپتى. سوناۋ 1978 جىلى نەمىستەر الەمنىڭ ۇزدىك ءجۇز جازۋشىسىن انىقتاعان. سولاردىڭ جيىنتىق سۋرەتى دە ۇلكەن بولىپ ءىلىنىپ, ءسان بەرىپ تۇر. اراسىندا ءۇش مۇسىلمان بار. راسۋل عامزاتوۆ, شىڭعىس ايتماتوۆ, ءابىش كەكىلباي ۇلى. ەندى ءبىر كارتينا – شەرقالا. «ۇيقىدان ويانعان ارۋ» ەڭبەگىندە جازۋشى: ء«تۇس كەزىندە اقمىش بۇلاعىنىڭ قارسى الدىنداعى اينالاسى ءبىر شاقىرىمداي قۇم تاستان تۇراتىن جان-جاعى ۇشپا قۇز شەرقالا شىڭىن بارىپ كوردىك. ونىڭ باسىنا شىعۋ ءۇشىن ادەيى باسپالداق جول جاسالىپتى. ەتەگىندە تاس قامالدىڭ جۇرناعى جاتىر. باسىندا ەل تۇرعان قونىس, شاماسى قۇدىق بولسا كەرەك, ءبىر ءتۇپسىز شۇقىر بار. سىڭايىنا قاراعاندا, جەر استى پانا سياقتى بور كەۋەكتەن سالماعى 17 فۋنت بولاتىنداي ساۋىت تاۋىپ الدىق. ونە بويىن توت باسىپ كەتىپتى, باتىر جاۋىنگەردىڭ ساۋىتىنا ۇقسايدى, كوپ جەرىن وق تەسىپ تاستاپتى. وق تيگەن جەرگە قاتقان قاننان تۇرعان توتتىڭ ءىزىن قانشا تازارتساق تا كەتىرە المادىق. شەرقالا شىڭىنىڭ بيىكتىگى 90 ساجىنداي. ونىڭ قاسىنداعى كونە قامال ورنىنان ۇزىندىعى 6 ۆەرشوك, قالىڭدىعى ءبىر ۆەرشوك ءتورت بۇرىشتى جاقسىلاپ كۇيدىرگەن قىش كىرپىشتەر تاۋىپ الدىق. ونىڭ ءبىر سىنىعىن نوۆوپەتروۆسك بەكىنىسىنە اكەلىپ, قامال سالىپ جاتقان ينجەنەر كاپيتان گەننەريحقا كورسەتىپ ەدىك, جاقسى كىرپىش دەپ ماقتادى. شاماسى سول ماڭنان تابىلعان تاس كومىردىڭ تابىنا كۇيدىرىلسە كەرەك». بۇل م.ي.ءيۆانيننىڭ «ورىس گەوگرافيا قوعامى جازبالارىنىڭ» 1847 جىلى شىققان 11 كىتابىندا جاريالانعان «1846 جىلى ماڭعىستاۋ تۇبەگىنە بارعان ساپارىم» دەيتىن ۇزاق جول جازبالارىنان الىنعان ءۇزىندى» دەپ مىسال كەلتىرىپتى.
سەرىكباي قوندىباي شەرقالانى ماڭعىستاۋدىڭ سيمۆولى دەپ, تاۋ تاريحىن قىرىمدىق جىرلار تسيكلىمەن بايلانىستىرىپ زەرتتەپتى. وندا تاريح تا, ايتار ءسوز دە مۇلدە الىسقا كەتەدى. جولبارىس قالا دەگەن ماعىنانى بىلدىرەتىن مەكەن تۋرالى اڭىز دا كوپ. كلارا اپامىز سونىڭ بىرەۋىن ايتتى. قازاقتار مەن تۇرىكمەندەر سوعىسقاندا, تۇرىكمەندەر وسى تاۋدىڭ باسىنا شىعىپ كەتىپتى. سۋ الۋ ءۇشىن تومەنگە قاۋعا تاستايدى ەكەن. قازاقتار قايتا-قايتا قاۋعانى قيىپ وتىرعان. سۋسىز قالعان تۇرىكمەندەر بەرىلىپتى دەيدى. بۇل ماڭعىستاۋلىق ا. تاناتوۆ دەگەن سۋرەتشىنىڭ سىيلىعى ەكەن.
تاعى ءۇش كارتينا بار. ءبىرى – جازۋشىنىڭ ءوز پورترەتى. ەكىنشىسى – كاسپي جاعالاۋى. ءۇشىنشىسى – باسقۇدىق. ءابىش تۋعان جەر. وڭدىدان ارى. قۇدىقتىڭ سۋىن جازۋشى قايتا شىعارتىپ, قالپىنا كەلتىرگەن ەكەن. بۇل كارتينالارعا ارابشا جازۋمەن ايتقالي دەپ قولتاڭبا سالىنعان.تۋعان جەرگە دەگەن ىقىلاسى اۋىلىن قابىرعاعا كوشىرىپ كەلىپتى.
قوشتاساردا ءابىش كىتاپحاناسىنا تاعى ءبىر رەت كوز سالدىم. ۇزاق قارادىم. نەمەرەسى ابىل: «اتامنىڭ سىزىپ وقىعان كىتاپتارىن ءوزىم قارايمىن, يە بولامىن» دەپ وتىر. قاز قاتار تىزىلگەن دانالاردىڭ ورتاسىنان ورىن الۋ ەندىگى ۇرپاققا ءتىپتى قيىن سوعاتىنداي كورىندى. سورەدەگى كىتاپتار ماڭعاز, مارتەبەلى. شۇقشيىپ قاراعان سايىن, باعاسىن سەزىپ, قۇلپىرا تۇسەدى. ءابىشتىڭ قولىن العان كىسى بالاسى عانا ەمەس, ءابىشتىڭ قولىنا تۇسكەن كىتاپ تا باقىتتىمىن دەپ كەۋدە قاعاتىنداي. قاقسىن. جاراسادى.
ساۋلىق ايتىپ ەسىكتى جابا بەرگەندە شەرقالا جىلت ەتتى دە, تولىق قاراپ ۇلگەرمەدىم. ەندى ويلاپ وتىرمىن, بالكىم, ءابىش اۋىلىمەن وسى كارتينالار ارقىلى تابىسىپ, ۇزاق قاراپ وتىرعان بولار. ساعىنىشپەن...
باعاشار تۇرسىنباي ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»