مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ء«تورتىنشى ونەركاسىپتىك رەۆوليۋتسيا جاعدايىنداعى دامۋدىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرى» اتتى جولداۋىندا ەڭبەك كۇشى مەن ادام كاپيتالىن دامىتۋعا ەرەكشە كوڭىل بولىنگەن. بۇل قازىرگى ەڭبەك نارىعىنداعى جاعدايدى ساراپتاپ, سۇرانىسقا يە ماماندىق يەسى مەن ەڭبەك ادامىنا دەگەن لايىقتى قۇرمەتتىڭ قالىپتاسۋىنا جول اشۋى ءتيىس.
ارينە بۇل ءۇشىن ەل ازاماتتارىنىڭ جۇمىسپەن قامتىلۋى تولىقتاي شەشىمىن تابۋى كەرەك. اسىرەسە ايماقتارداعى تۇرعىنداردىڭ كۇنكورىس ءۇشىن كۇرەسۋىنە قولداۋ ءبىلدىرىپ قانا قويماي, تۇراقتى تابىس كوزىن تابۋىنا جاعداي جاساۋ مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ نەگىزى مىندەتى رەتىندە جۇزەگە اسىرىلا بەرەتىنى انىق. سۇيىنەرلىگى, وڭىرلەر بۇل جاۋاپكەرشىلىكتى ابىرويمەن اتقارىپ وتىر. ونىڭ ءبىر دالەلىن جاڭادان اشىلعان جۇمىس ورىندارىنىڭ سانىمەن ولشەپ ايتۋعا ابدەن بولادى. مىسالعا, الماتى وبلىسىندا 2017 جىلى 26 240 ادامدى ەڭبەكپەن قامتۋعا ارنالعان تۇراقتى جۇمىس ورنى اشىلعان ەكەن. بۇل دەگەنىڭىز ايماقتاعى جاندانعان ءوندىرىستى عانا ەمەس, جاڭادان اشىلعان كاسىپورىن نەمەسە شىت جاڭا قىزمەت كورسەتۋ نىساندارىنىڭ سانى ارتىپ, وڭىردەگى شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ دە العا جىلجۋىنىڭ ناتيجەسىن كورسەتەدى. الەمنىڭ وكپەسىن قىسقان داعدارىس ۋاقىتىندا ەلىمىزدە قانداي دا ءبىر كاسىپورىننىڭ اشىلۋى مەن ونداعى «نولدەن» باستالعان ءونىم ءوندىرۋ ءۇردىسىنىڭ ىسكە قوسىلۋى ماقتانىش سەزىمىن وياتۋى كەرەك. جانە وسى ءوندىرىس وشاقتارىندا وتاندىق ەڭبەك كۇشى جۇمىسپەن قامتىلىپ, جەرگىلىكتى شيكىزاتتى تۇتىنۋ جولعا قويىلسا, تىپتەن قۇبا-قۇپ.
جاقىندا قاراساي اۋدانىندا بولعان ساپارىمىزدا «الماتى ونىمدەرى» اتتى كونديتەرلىك فابريكانىڭ ءوندىرىس تسەحىنا باس سۇققانبىز. بۇگىندە تۇتىنۋ نارىعىندا «A Product» برەندىمەن تانىمال بولعان كاسىپورىننىڭ ءونىمى جوعارى سۇرانىسقا يە. كورشىلەس رەسەي, قىتاي مەن الىس شەتەلدەرگە دە ءتاتتى-ءدامدى كونديتەرلىك ءونىم تۇرلەرىن جونەلتىپ وتىرعان كاسىپورىننىڭ وندىرىستىك قۋاتى جىلىنا 13 مىڭ توننا دايىن ءونىم شىعارۋعا ەسەپتەلگەن. ونىمدەرى ورتالىق ازيا ەلدەرىنە, رەسەيدىڭ 13 قالاسىنا جانە گەرمانيا مەن بەلارۋسكە ەكسپورتتالادى. استىن سىزىپ ايتايىق: كاسىپورىن 500 ادامدى جۇمىسپەن قامتىپ وتىر. جانە جۇمىسشىلار مەن قىزمەتكەرلەردىڭ بارلىعى دەرلىك قاراساي اۋدانىنىڭ تۇرعىندارى ەكەن. سۇرانىسقا يە مامانداردى كاسىپورىن قارجىسىنا وقىتىپ, قايتا دايارلاپ الادى. ادام كاپيتالىنا دەگەن قۇرمەتتىڭ ءبىر ءتۇرى بۇل دا. قازىر فابريكا كەڭەيىپ, جاڭعىرتۋ باعدارلاماسى نەگىزىندە قوسىمشا تسەحتاردى ىسكە قوسۋدىڭ قامىندا. بۇيىرسا, تاعى دا جۇمىس كۇشى قاجەت بولاتىنى انىق. دەمەك, اۋداننىڭ ەڭبەك نارىعىندا سۇرانىس ارتادى. ءارى وسى «A Product» كونفەت پەن پەچەنەگە قاجەتتى ۇن مەن قانتتى, باسقا دا شيكىزاتتى وبلىس اۋماعىنان تاسىمالدايدى. ياعني كورشىلەس اۋىلداردىڭ ەگىنشىلەرى مەن ديقاندارىنىڭ دا جۇمىسى جاندانىپ تۇر دەگەن ءسوز. وسىلايشا, اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى كلاستەرلىك جۇيەنىڭ دامۋىنا دا ءبىر عانا ءوندىرىس سەبەپكەر بولا الادى ەكەن. ناتيجەسىندە مىڭداعان ادامنىڭ ەڭبەگى جانىپ, ناپاقا تابۋىنا جول اشىلادى.
ايتپاقشى, بۇل قاراساي اۋدانىنداعى جالعىز ءوندىرىس ورنى ەمەس. ءدال وسى «A Product» زاۋىتىنىڭ ىرگەسىندە «الماتى-ستەكلو» جشس زاۋىتى دا جۇمىس ىستەپ تۇر. سوڭعى ۇلگىدەگى تسيفرلى تەحنولوگيامەن جۇمىس ىستەيتىن زاۋىت ءتۇرلى پىشىندەگى شىنى ىدىستار مەن قۇتىلاردى قۇيىپ شىعارادى. ءوندىرىستىڭ مۇمكىندىگى جىلىنا 120 ميلليون داناعا دەيىن تاپسىرىس ورىنداۋعا جەتەدى. مۇندا دا بەس جۇزگە جۋىق ادام جۇمىس ىستەيدى. ءبىر اۋدانداعى ەڭبەك نارىعىنا دەگەن سۇرانىستىڭ مىسالى وسى. سوسىن وبلىستا ءدال وسى ونەركاسىپ سالاسىندا 2017 جىلى 65 جاڭا كاسىپورىن اشىلىپ, بۇعان دەيىن جۇمىس ىستەپ تۇرعان 30 نىسان كەڭەيتىلگەن بولاتىن. سونىڭ نەگىزىندە تەك وندىرىستە عانا قوسىمشا 1 800 جاڭا جۇمىس ورنى اشىلدى دەيدى دەرەكتەر.
بىراق بۇل جەتىسۋدا جۇمىسسىزدار جوق دەگەندى بىلدىرمەيدى. وتكەن جىلى ءوڭىردىڭ وكىلەتتى ورگاندارىنا 48 390 ادام «ەكى قولعا ءبىر كۇرەك» سۇراپ جۇگىنگەن ەكەن. سولاردىڭ ىشىنەن 32 362 ادامعا عانا ەڭبەك ءوتىلىن جالعاۋعا مۇمكىندىك تۋىپتى. مۇنىڭ سىرتىندا قوعامدىق جۇمىسقا تارتىلعان 10 120 ادام تاعى بار. بۇل تىزىمگە مەگاپوليس ماڭىنداعى اۋدانداردىڭ تۇرعىندارى كىرمەي قالۋى دا مۇمكىن. ويتكەنى الماتىنىڭ قارا بازارىندا قانشا ادامنىڭ اربا سۇيرەپ جۇرگەنىن تاپ باسىپ ەشكىم ايتا الماس. ولاردىڭ اراسىندا تالعار, ىلە, قاراساي, جامبىل, ەڭبەكشىقازاق اۋداندارىنىڭ تۇرعىندارى جەتكىلىكتى. دەمەك, وبلىستا ءوزىن ءوزى جۇمىسپەن قامتيتىن توپتىڭ دا قاراسى ەداۋىر بولىپ قالادى...
وبلىستا مەملەكەت تاراپىنان بەرىلەتىن قارجىلاي كومەككە مۇقتاج وتباسىلاردىڭ دا سانى از ەمەس ەكەن. بىلتىر جالپى سوماسى 3149,3 ملن تەڭگە بولاتىن الەۋمەتتىك كومەك تۇرلەرى 146,9 مىڭ ادامعا كورسەتىلگەن. بۇل قارجىنىڭ 768,6 ملن تەڭگەسى از قامتىلعان وتباسىلارداعى 18 جاسقا دەيىنگى 37,7 مىڭ بالاعا تولەنسە, 104,3 ملن تەڭگە مەملەكەتتىك اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك رەتىندە 2,6 مىڭ ادامعا بەرىلگەن.
ءسوز باسىندا الماتى وبلىسىنداعى 26 240 ادامدى ەڭبەكپەن قامتۋعا ارنالعان تۇراقتى جۇمىس ورنى اشىلعانىن ايتقانبىز. مامانداردىڭ دەرەگى بويىنشا, بۇل كورسەتكىش ايماقتاعى جۇمىسسىزدىق دەڭگەيىن 4,7 پايىز مولشەرىندە انىقتاپ, بۇرناعى كەزەڭمەن سالىستىرعاندا 1 پايىزعا تومەندەگەنىن ايتادى. ياعني 2016 جىلى جەتىسۋلىق جۇمىسسىزدار ارمياسى جالپى ەڭبەك نارىعىنىڭ 4,8 پايىزىن قۇراعان ەكەن. ارينە بولماشى بولسا دا ىلگەرىلەۋ بار...
قالماحانبەت مۇقامەتقالي, «ەگەمەن قازاقستان»
الماتى وبلىسى