قازاقتىڭ ۇلى عالىمى شوقان ءۋاليحانوۆ «حالىقتىڭ كەمەلىنە كەلىپ وركەندەۋى ءۇشىن ەڭ الدىمەن, ازاتتىق پەن ءبىلىم قاجەت» دەپ ايتقان ەدى. ءبىزدىڭ ەل – ازاتتىق العان, تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەن, ەركىن ەل. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ء«بىز بولاشاققا كوز تىگىپ, تاۋەلسىز ەلىمىزدى «ماڭگىلىك ەل» ەتۋدى مۇرات قىلدىق» دەپ, ەلىمىزدىڭ بولاشاق باعدارىن بەلگىلەپ بەردى. سونداي-اق مەملەكەت باسشىسى «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى باعدارلامالىق ماقالاسىندا ءبىلىمنىڭ ماڭىزدىلىعىن بىلايشا ايقىنداپ بەردى: «تابىستى بولۋدىڭ ەڭ ىرگەلى, باستى فاكتورى ءبىلىم ەكەنىن اركىم تەرەڭ ءتۇسىنۋى كەرەك. جاستارىمىز باسىمدىق بەرەتىن مەجەلەردىڭ قاتارىندا ءبىلىم ءاردايىم ءبىرىنشى ورىندا تۇرۋى شارت. سەبەبى قۇندىلىقتار جۇيەسىندە ءبىلىمدى بارىنەن بيىك قوياتىن ۇلت قانا تابىسقا جەتەدى».
باياعىنىڭ قارتتارى ەندى عانا ەس ءبىلىپ كەلە جاتقان نەمەرەلەرىن الدىنا الىپ, ونەگەلى وسيەتتەردى اقىلدى اڭىز, ەستى ەرتەگى تۇرىندە جاستايىنان كەلەر ۇرپاقتىڭ قۇلاعىنا سىڭىرە بەرەدى ەكەن. سونداي كەمەڭگەر قاريالاردىڭ ءبىرى نەمەرەسىنە ءومىر سىرىن بىلاي دەپ ايشىقتاپ ايتىپتى:
– ءار ادامنىڭ كوكىرەگىندە ەكى قاسقىردىڭ ءوزارا تايتالاسىنا ۇقساس تارتىس ءجۇرىپ جاتادى. ونىڭ ءبىرى كۇنشىلدىك, قىزعانىش, وزىمشىلدىك, وتىرىك سياقتى جامان قاسيەتتەردى بەينەلەسە, ەكىنشىسى – سەنىم, شىندىق, مەيىرىم, ادالدىق سەكىلدى جاقسى قاسيەتتەردى بەينەلەيدى. بۇل ەكى قاسقىر ءسات سايىن, قادام سايىن ايقاسىپ, ءومىر بويى كۇرەسۋمەن بولادى.
سوندا زەردەلى نەمەرەسى اتاسىنىڭ ءسوزىن ءبولىپ, بىلاي دەپ سۇراپتى:
– ال ەڭ سوڭىندا قاي قاسقىر جەڭەدى؟
اتاسى ءسال ويلانىپ, نەمەرەسىنىڭ پايىمدىلىعىنا سۇيسىنە وتىرىپ, جاۋاپ بەرىپتى:
– سەن قايسىسىن كوبىرەك قورەكتەندىرسەڭ, سونىسى جەڭەدى.
ءيا, ومىردە اق پەن قارا, جاقسى مەن جامان, دۇرىس پەن بۇرىس, وڭ مەن تەرىستىڭ تارتىسى قاتار جۇرەدى. الايدا, وسىدان اداسپايتىن, تۋرا, اقيقات جولىن تابۋ ءۇشىن ادامنىڭ اجىراتا ءبىلۋ دەڭگەيى اشىق بولۋى كەرەك. ول ءۇشىن ادام ء«بارىن دە جۇرەككە باعىندىرۋى» ءتيىس. ۇلى اباي اتامىز ءوزىنىڭ ون سەگىزىنشى قارا سوزىندە: «تەگىندە, ادام بالاسى ادام بالاسىنان اقىل, عىلىم, ار, مىنەز دەگەن نارسەلەرمەن وزباق. ونان باسقا نارسەمەنەن وزدىم عوي دەمەكتىڭ ءبارى دە – اقىماقتىق» – دەپ ايتقان. ال, ەندەشە كەلەشەك ۇرپاققا لايىقتى قاسيەتتەرگە يە بولۋ ءۇشىن قانداي ءبىلىم قاجەت؟! ول – رۋحاني-ادامگەرشىلىك ءبىلىمى. مۇنى قازىرگى تاڭدا الەم مويىنداپ, رۋحاني دامۋ جولىن تاڭداپ, سوعان بەتبۇرىس جاساپ وتىر. قازىرگى وزگەرمەلى اقپاراتتىق الەمدە ءبىلىم بەرۋدى ءبىلىمنىڭ تەوريالىق جيىنتىعى دەپ قاراۋ مۇمكىن ەمەس.
ەڭ ماڭىزدى قۇندىلىق جانە قوعامنىڭ باستى كاپيتالى ادام بولىپ تۇرعان جاعدايدا ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ ماقساتى مەن جەمىسى ادام ينتەللەكتىسى مەن تۇلعاسى بولۋى ءتيىس. قازىرگى ۋاقىتتا زاماناۋي تەحنولوگيانىڭ ارقاسىندا اقپاراتتارعا قول جەتكىزۋ ءبىرشاما جەڭىلدەدى, ۇيدە وتىرىپ-اق ينتەرنەتتى پايدالانىپ, كەز كەلگەن ارنايى ءبىلىمدى الۋعا بولادى. وسىعان سايكەس قازىرگى ءبىلىم بەرۋ قىزمەتى ادامدى بەلگىلى ءبىر ءبىلىم كولەمىمەن «تولتىرۋ» ەمەس, ءبىلىم الۋشىلاردىڭ زاماناۋي ويلاۋى مەن تۇلعاسىن دامىتۋدى قالىپتاستىرۋ بولىپ وتىر. زاماناۋي قوعامعا ادامگەرشىلىكتى, ىسكەر, اشىق, كەڭپەيىلدى, جاڭا ءبىلىمدى يگەرۋگە, ستاندارتتى ەمەس شەشىمدەردى ءوز بەتىنشە قابىلداۋعا بەيىم ادام كەرەك. ەڭ باستىسى, ءوزىنىڭ ومىرلىك مۇراتىن تۇسىنەتىن ادام بولۋى ءتيىس. زاماناۋي ءبىلىم ودان دا زورعىسىن بەرە الۋى كەرەك, ياعني ادامدى رۋحاني-ادامگەرشىلىك تۇرعىسىنان دامىتا الاتىن بولۋى قاجەت.
رۋحاني-ادامگەرشىلىك ءبىلىم بەرۋ باعدارلاماسىن ەلىمىزدىڭ ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنە العاش رەت ۇسىنعان ەلىمىزدىڭ ءبىرىنشى حانىمى سارا الپىسقىزى نازارباەۆا بولاتىن. وسى رۋحاني-ادامگەرشىلىك ءبىلىم بەرۋ يدەياسى سارا الپىسقىزىنىڭ «عاسىرلار توعىسىندا ءبىز كەنەتتەن تاربيەنىڭ باستى ماقساتى – بالانى كومپيۋتەر باسۋعا ۇيرەتىپ, ەپتەپ اعىلشىنشا سويلەتۋ دەپ سانادىق. مىنە, ءسويتىپ جاڭا فورماتسيانىڭ ادامى دا دايار. ال بۇل «پروگرەسس» ۇرپاعى قايىرىمدىلىقتى زۇلىمدىقتان اجىراتا المايتىنى, جاقىن جانداردىڭ جان اۋىرتپاشىلىعىن ءتۇسىنىپ, بولىسە المايتىنى ءبىزدى سەلت ەتكىزبەيدى» دەگەن الاڭداۋشىلىعىنان تۋىنداعان ەدى.
ء«وزىن-ءوزى تانۋ» رۋحاني-ادامگەرشىلىك ءبىلىم بەرۋ باعدارلاماسىنىڭ اۆتورى سارا الپىسقىزى ادامگەرشىلىك, يماندىلىق, تازالىق, ىزگىلىك تاقىرىبىندا وي تولعاعان ء«ومىر ادەبى» ء(«ومىر ادەبى», 2003 جىل) دەپ اتالاتىن ەڭبەگىندە «عاسىرلار بويى ءار ەلدىڭ حالىقتارى وسى ءبىز كىمبىز, نە ءۇشىن ءومىر ءسۇرىپ, قايدا كەتەمىز, ءومىرىمىزدىڭ ماعىناسى نەدە, باستى ادامي باعدارلارىمىز قانداي بولۋى ءتيىس؟» دەگەن ساۋالدار توڭىرەگىندە ىزدەنە وتىرىپ, «تىرشىلىكتىڭ وسىناۋ ماڭگىلىك سۇراقتارىنا جاۋاپ بەرۋ ءۇشىن جالپىادامزاتتىق قۇندىلىقتاردى قايتا جانداندىرىپ, ءوزىمىزدىڭ باستاپقى قاينار كوزىمىزگە ورالۋ كەرەكتىگىنە ءبىر ءسات تە كۇماندانبايتىنىن» ايتادى. سونداي-اق سارا الپىسقىزى «رۋحانياتتىڭ كاۋسار بۇلاعىنا اپاراتىن جولدى ىزدەۋ – بۇگىنگى تاڭدا ءومىر ءسۇرىپ كەلە جاتقان ادامداردىڭ ارقايسىسىنىڭ جانە بارشامىزدىڭ باستى مىندەتىمىز» ەكەنىن كورسەتە كەلە, «جاڭا عاسىردىڭ باسىندا ەرەسەكتەر ومىرىنە قادام باسقان جاس جەتكىنشەكتەر بۇرىنعىداي ەمەس, مۇلدە باسقا ومىرگە بەيىم بولۋى كەرەك. ءبىلىمدى ادام ساناتىندا اتالۋى ءۇشىن قازىرگى جاسوسپىرىمگە نەگىزگى پاندەردى جان-جاقتى يگەرۋ جانە جاقسى تالداۋ قابىلەتىنىڭ بولۋى ازدىق ەتەدى. ول ءومىردىڭ بارلىق شىتىرماندارىن پايىمداي ءبىلۋى, كەز كەلگەن تىعىرىقتان پاراساتپەن ابىرويلى شىعا الۋى ءتيىس» دەپ, ءوزىن-ءوزى تانۋدا, ءومىردى تانۋعا جاڭاشا باعىتتا قاراۋ كەرەكتىگىن مەڭزەيدى.
ء«وزىن-ءوزى تانۋ» رۋحاني-ادامگەرشىلىك ءبىلىم بەرۋ باعدارلاماسى ء«وزىن-ءوزى تانۋ» ءپانىنىڭ مازمۇنى ارقىلى بالالاردى بيىك ادامگەرشىلىك رۋحتا تاربيەلەۋدى ماقسات تۇتادى. ادامي ىزگى قارىم-قاتىناستارعا, ياعني ادام مەن ادام, ادام مەن قوعام, ادام مەن تابيعات, ادام مەن الەم اراسىنداعى قارىم-قاتىناستارعا ۇيرەتۋدە ء«وزىن-ءوزى تانۋ» ءپانىنىڭ ماڭىزى ەرەكشە. وسى ءپان ارقىلى ءاربىر بالاعا ءوزىن رۋحاني بولمىس, تابيعاتتىڭ ءبىر بولشەگى رەتىندە سەزىنۋىنە ىقپال ەتىپ, ءوز بويىنداعى تۋمىسىنان سالىنعان جالپىادامزاتتىق قۇندىلىقتاردى (اقيقات, سۇيىسپەنشىلىك, دۇرىس ارەكەت, ىشكى تىنىشتىق, قيانات جاساماۋ) ولاردىڭ كورىنىسى بولىپ تابىلاتىن ادامگەرشىلىك قاسيەتتەرى ارقىلى كۇندەلىكتى ومىرىندە, ءتۇرلى جاعداياتتاردى قولدانا الۋعا باۋلۋ جۇزەگە اسىرىلادى. ول ءۇشىن ءاربىر بالا ءوز ار-ۇجدان داۋىسىنا ساي ءومىر سۇرەتىن, ويى, ءسوزى, ءىسى بىرلىكتە بولىپ, ءوزىنىڭ الەۋمەتتىك ءرولى مەن ومىرلىك مۇراتىنىڭ ءمانىن ۇعاتىن, بارلىعىنا رياسىز سۇيىسپەنشىلىگىن ارناي الاتىن, قوعامعا رياسىز قىزمەت ەتەتىن تۇلعا بولۋعا ءتيىس. وسى تۇرعىدان كەلگەندە ء«وزىن-ءوزى تانۋ» رۋحاني-ادامگەرشىلىك ءبىلىم بەرۋ باعدارلاماسىنىڭ ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندەگى وزەكتىلىگى ارتا تۇسەدى.
وسىنداي كۇردەلى دە, جاۋاپتى مىندەتتى «ىزگى اقىل» مەن «جىلى جۇرەكتى» ۇستازداردىڭ بالالارمەن سۇيىسپەنشىلىك, ءوزارا تۇسىنىستىك, سىيلاستىق, ىنتىماقتاستىق جاعدايىندا عاسىرلار بويى جيناقتالعان ادامزاتتىڭ رۋحاني مۇراسىمەن سۋسىنداتىپ, ۇلتتىق قۇندىلىقتارىن دارىپتەۋگە, ەلىن سۇيگەن, ادال ازامات بولۋعا تاربيەلەۋى ءبىلىم بەرۋدىڭ شىنايى ماقساتى بولىپ تابىلادى.
اقيقات, دۇرىس ارەكەت, تىنىشتىق, سۇيىسپەنشىلىك, قيانات جاساماۋ سياقتى جالپىادامزاتتىق قۇندىلىقتاردى جەتە تۇسىنگىسى كەلەتىن كەز كەلگەن ادام, وسى قۇندىلىقتاردى ءىس جۇزىندە قولدانىپ, ولاردى ادال نيەتپەن جانە اق پەيىلمەن تاراتسا, سول ادامدى ناعىز كەمەل ادام دەپ اتاۋعا بولادى. ەندەشە ەلىمىزدىڭ ءبىرىنشى حانىمى سارا الپىسقىزى نازارباەۆانى «كەمەل ادام» دەپ اتاعان ورىندى. ويتكەنى سارا الپىسقىزى ەلىمىزدىڭ ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنە العاش رەت رۋحاني-ادامگەرشىلىك ءبىلىم بەرۋ يدەياسىن ۇسىنعان جانە وسى ۋاقىتتا ء«وزىن-ءوزى تانۋ» رۋحاني-ادامگەرشىلىك ءبىلىم بەرۋ باعدارلاماسىنىڭ اۆتورى رەتىندە ونىڭ جۇزەگە اسىرىلۋىنا ۇلكەن قولداۋ كورسەتىپ, قاجىرلى ەڭبەك ءسىڭىرىپ, وراسان زور ەڭبەك ەتىپ وتىر.
التىن جۇرەكتى انامىز سارا الپىسقىزى – مەيىرىمدىلىك پەن قايىرىمدىلىقتىڭ جارشىسى. قامقور انامىزدىڭ ەڭبەگىنە ەل ريزا بولىپ, شاپاعاتىن كورگەن جۇرتشىلىق شىن جۇرەكتەن العىستارىن جاۋدىرىپ, ۇنەمى ىستىق ىقىلاستارىن ءبىلدىرىپ جاتادى.
سارا الپىسقىزىنىڭ ۇستانىمى – جاس ۇرپاقتى بارشا ادامزات بالاسىن سۇيۋگە, تازا جۇرەكتى بولۋعا, قايىرلى ءىس جاساۋعا شاقىرۋ. وسىنداي ىزگى تىلەكتىڭ, يگىلىكتى ءىستىڭ ۇلگىسىن ءوزى كورسەتىپ كەلەدى. سارا الپىسقىزى وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ سۇيىسپەنشىلىك, قايىرىمدىلىق, جاقسىلىق قۇندىلىقتارىن ومىرلەرىنە ارقاۋ ەتىپ, باقىتتى ۇرپاق بولىپ وسۋىنە تىلەكتەستىك ءبىلدىرىپ, زور ءۇمىت ارتادى.
رابيعا ىزعۇتتىنوۆا,
«بوبەك» ۇعپببسو, ادامنىڭ ۇيلەسىمدى دامۋى ينستيتۋتىنىڭ جەتەكشى عىلىمي قىزمەتكەرى,
پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى
الماتى