كەڭەس وداعىنىڭ ىدىراۋى ناتيجەسىندە قازاقستاننىڭ ءوز الدىنا وتاۋ تىگۋى الەم جۇرتشىلىعىن ەلەڭ ەتكىزىپ, مۇناي مەن گازعا, باسقا دا مينەرالدىق رەسۋرستارعا باي, يادرولىق قارۋى بار ەل جونىندە ءتۇرلى مەملەكەتتەر ءوز ساياساتىن قالىپتاستىرۋعا كىرىستى. ءويتكەنى, تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەن ورتالىق ازيا حالىقتارىنىڭ شەشىمى «تەك وسى ءوڭىر ءۇشىن عانا ەمەس, ولاردىڭ كورشىلەرى مەن بۇكىل دۇنيە ءجۇزى ءۇشىن ماڭىزدى» ەكەندىگى بەلگىلى.
اسىرەسە, امەريكا قۇراما شتاتتارى جەدەل قيمىلداپ, از عانا ۋاقىتتىڭ ىشىندە بۇرىننان كەلە جاتقان سوۆەتولوگيالىق ورتالىقتاردىڭ جۇمىسىن جاڭا تالاپتارعا ساي بەيىمدەپ, ولارعا جاڭا باعىت بەردى. ينديانا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ورتالىق ازيا زەرتتەۋلەرى فاكۋلتەتى ورتالىق ازيا زەرتتەۋلەر ورتالىعى بولىپ قايتا قۇرىلدى. وعان قازاقستانداعى جانە ونىمەن كورشىلەس بۇرىنعى قەنەس وداعى رەسپۋبليكالارىنداعى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە ساياسي وزگەرىستەردى زەرتتەۋ مىندەتى جۇكتەلدى.
سونىمەن بىرگە ۋنيۆەرسيتەت «ورال-التاي زەرتتەۋلەرى» جوباسى شەڭبەرىندە ورتالىق ازيا ءوڭىرى مەملەكەتتەرىنىڭ ساياسي جانە اسكەري جاعدايىن تالداۋمەن اينالىسسا, كولۋمبيا ۋنيۆەرسيتەتىندەگى شىعىس تىلدەرى مەن وركەنيەتتەرى فاكۋلتەتىندە 1991 جىلدان قازاق ءتىلىنىڭ جازعى كۋرستارى ۇيىمداستىرىلعانىن دا ايتا كەتسەك دەيمىز. ارينە, ءبىر ماقالا اياسىندا مۇنداي قۇرىلىمداردىڭ ءبارىن قامتۋ مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان ءبىز ولاردىڭ قايسىبىرىنە عانا توقتالىپ ءوتۋدى ءجون كوردىك دەسەك, ۆاشينگتونداعى ساياسي جانە ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ورتالىعى قازاقستان جانە باسقا دا ورتا ازيا رەسپۋبليكالارىنىڭ دامۋ بولاشاعى تۋرالى كوپتومدىق زەرتتەۋلەر جوباسىن جۇزەگە اسىرۋعا كىرىستى. جوبا اۆتورلارى قازاقستان جانە پوستكەڭەستىك باسقا دا مەملەكەتتەر قوعامدىق دامۋدىڭ قانداي مودەلىن تاڭداپ الادى, ونىڭ وڭىردەگى قاۋىپسىزدىككە ىقپالى, باتىس ەلدەرىمەن قارىم-قاتىناسى سەكىلدى ماسەلەلەرگە جاۋاپ بەرۋى كەرەك بولدى. وسىعان وراي 1999 جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا ۆاشينگتوندا بۇل وڭىردە يسلامنىڭ دامۋ ۇردىستەرىنە ارنالعان كونفەرەنتسيا ۇيىمداستىردى.
كولگەيت ۋنيۆەرسيتەتىندە (گاميلتون ق.) جۇمىس ىستەپ جۇرگەن پروفەسسور مارتا بريل ولكوتتىڭ كارنەگي قورىنا (ۆاشينگتونعا) اۋىسۋىنا بايلانىستى بۇل قۇرىلىم دا ورتالىق ازياعا, ونىڭ ىشىندە قازاقستانعا ەرەكشە كوڭىل بولە باستادى. قوردىڭ قىزمەتى ارنايى زەرتتەۋلەر باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋعا, پىكىرتالاستار ۇيىمداستىرۋ, تاقىرىپتىق باسىلىمداردى دايىنداۋ, سىرتقى ساياسات پەن حالىقارالىق قاتىناستار ماسەلەلەرى بويىنشا كوپشىلىك قاۋىمعا اقپارات بەرۋگە باعىتتالعان. قور – ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىم, سول سەبەپتى ول قانداي دا ءبىر يدەولوگيالىق جانە ساياسي ۇستانىمدى بىلدىرەدى دەۋگە كەلمەيدى. قوردىڭ زەرتتەۋلەرىنەن باتىس الەمىنە ءتان سان الۋان كوزقاراستار جيىنتىعىن ۇشىراستىرۋعا بولادى. ونىڭ ءبىر مىسالى رەتىندە م.ب. ولكوتتىڭ «ورتالىق ازيانىڭ يمپەريادان كەيىنگى ساياساتى» (1992), «قازاقستاننىڭ جاھاندىق ىقپالى»(1992), «قۇراما شتاتتاردىڭ ورتالىق ازيا جونىندەگى ساياساتى»(1993), «ورتالىق ازيا» تۋرالى ميف» (1994), «نۇرسۇلتان نازارباەۆ جانە قازاقستانداعى مەملەكەتتىك قۇرىلىس ءىسىن بايسالدىلىقپەن جۇرگىزۋ» (1995), «قازاقستان: از ۇلتتار رەسپۋبليكاسى», «ورتالىق ازياداعى دەموگرافيالىق وزگەرىستەر» (1996), «ورتالىق ازياداعى جاڭا مەملەكەتتەر: تاۋەلسىزدىك, سىرتقى ساياسات جانە وڭىرلىك قاۋىپسىزدىك» (1996), «قازاقستان: نۇرسۇلتان نازارباەۆ مىقتى پرەزيدەنت رەتىندە» (1997), «قازاقستانداعى دەموكراتيالاندىرۋ مەن ساياسي بەلسەندىلىكتىڭ ارتۋى» (1997), «قازاقستان: ەۋرازيالىق وداققا ەنۋگە ماجبۇرلەنۋى» (1999), «ورتالىق ازياداعى دەموكراتيا ماسەلەلەرى» (2002), «قازاقستان: ورىندالماعان ۋادە»(2002), «قازاقستاننىڭ حالىقارالىق قاۋىمداستىقتاعى ءيميدجى: ىشكى ساياساتىنىڭ حالىقارالىق قاتىناستارعا اسەرى» (2004) سياقتى ءىرىلى-ۇساقتى ەڭبەكتەردى اتاۋعا بولادى.
كاليفورنيا شتاتىنىڭ سانتا-مونيكا قالاسىندا ورنالاسقان «رەند كورپورەيشن» ۇيىمى اقش ۇكىمەتىنىڭ تاپسىرمالارىن ورىندايدى, ونىڭ 1600-گە تارتا قىزمەتكەرلەرىنىڭ ىشىندەگى ساياساتتانۋشىلار, سوتسيولوگتار, ەكونوميستەر جانە باسقا دا ماماندىق يەلەرى ورتالىق ازياداعى قاۋىپسىزدىك, بۇل ءوڭىر ەلدەرىنىڭ كۇش-قۋاتى, مەملەكەت باسشىلارى, بيلىك ءۇشىن تالاس-تارتىستار سەكىلدى ماسەلەلەر بويىنشا زەرتتەۋلەر جۇرگىزەدى.
امەريكانىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ, سىرتقى ساياسات جونىندەگى كەڭەستىڭ ورتالىق ازياعا بايلانىستى ستراتەگيالىق سۇرانىستارىن قاناعاتتاندىرۋمەن مەريلەند ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ەۋرازيالىق زەرتتەۋلەر باعدارلاماسى, نيتسشە اتىنداعى حالىقارالىق زەرتتەۋلەر مەكتەبى جانىنداعى ورتالىق ازيا مەن كاۆكاز ينستيتۋتى, گارۆارد ۋنيۆەرسيتەتى جانىنداعى كاسپي زەرتتەۋلەرى ورتالىعى اينالىسادى.
1996 جىلدىڭ كۇزىندە دج. گوپكينس اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ الەمدىك ساياسات ينستيتۋتى جانىنان (ۆاشينگتون ق.) ورتالىق ازيا زەرتتەۋلەرى ينستيتۋتى ىسكە كىرىسكەن بولاتىن. ينستيتۋتتىڭ عىلىمي زەرتتەۋلەرىنىڭ باستى باعىتتارى: ورتالىق ازياداعى ءبىلىم جانە ازاماتتىق قوعام, سىرتقى ساياسات, ەتنوستىق جانجالدار جانە ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرى, ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق سەكىلدى تاقىرىپتاردى قامتيدى. ينستيتۋت ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى دوكتور رودجەر كانگاس بۇل قۇرىلىم ورتالىق ازيانى زەرتتەۋدىڭ ينتەللەكتۋالدىق ورتالىعىنا اينالۋى ءتيىس, ول اكىمشىلىكتى, كونگرەستى جانە بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىن, كورپوراتسيالاردى قاجەتتى اقپاراتپەن قامتاماسىز ەتۋدى كوزدەيدى دەپ مالىمدەدى. ينستيتۋت «ورتالىق ازيا» اتتى جۋرنال شىعارادى, سونىمەن بىرگە وسى ءوڭىر بويىنشا ماعلۇماتتار بانكىن قالىپتاستىرۋمەن شۇعىلدانادى.
سوڭعى كەزەڭدە قۇراما شتاتتاردا ورتالىق ازيا ءوڭىرىن كەشەندى تۇردە زەرتتەۋگە بايلانىستى بىرنەشە ينستيتۋت عالىمدارىنىڭ كۇش-جىگەرى توپتاستىرىلعان ۇجىمدىق باعدارلامالارعا باسىمدىق بەرىلۋدە. سولاردىڭ ءبىرى – كارەن داۆيش (مەريلەند ۋنيۆەرسيتەتى) پەن بريۋس پەرروتت (ۆاشينگتونداعى دج. گوپكينس اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەتى) باسقارۋىمەن جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان «ەۋرازياداعى حالىقارالىق ساياسات» توپتاماسى. جوبا كەڭەستىك كەڭىستىكتەن كەيىنگى كەزەڭدە ورىن الىپ وتىرعان گەوساياسي ماسەلەلەردى, جاڭادان قۇرىلعان مەملەكەتتەردىڭ ىشكى-سىرتقى ساياساتى, ءتۇرلى كۇشتەردىڭ ەۋرازيانىڭ ءوز ىشىندە جانە ودان تىس جەرلەردەگى قاقتىعىسىن سارالاۋعا ارنالعان.
امەريكالىق عالىمدار قازاقستاننىڭ ستراتەگيالىق جاعدايى جانە ونىڭ تاۋەلسىز ەل رەتىندە دامۋىنا قاتەر تۋدىراتىن فاكتورلاردى سارالاۋدا. ولاردىڭ ىشىندە ە.ۋيمبۋش رەسەيدىڭ شوۆينيستىك توپتارىنىڭ قازاقستانعا اۋماقتىق تالاپتارى, قىتاي ەكونوميكاسىنىڭ جەدەل دامۋى جانە «ءومىر ءسۇرۋ كەڭىستىگىن» ىزدەستىرۋى سەكىلدى ماسەلەلەردى اتايدى. پروفەسسور گ.فۋللەر «ورتالىق ازيا: جاڭا گەوساياسات» ەڭبەگىندە 1992 جىلدىڭ وزىندە قىتايدىڭ قانداي «مىنەز» كورسەتەتىنىن بولجاۋ قيىن, ال رەسەيدىڭ وڭىردەگى اسكەري جانە ەكونوميكالىق قىسىمشىلىعى ايدان انىق دەپ جازدى.
باتىس اۆتورلارى رەسەيدىڭ جاڭا يمپەريالىق ۇمىتتەرى «ينتەگراتسيانى ارى قاراي تەرەڭدەتۋدىڭ وبەكتيۆتىك قاجەتتىلىگى جانە ءوزارا تيىمدىلىگى» سەكىلدى ۇراندارمەن, ءتۇرلى «وداقتار», بىرلەسكەن قارجىلىق-ونەركاسىپتىك كورپوراتسيالار, ءتىپتى, ورتاق اتقارۋ قۇرىلىمدارىن قۇرۋمەن بۇركەمەلەنۋدە دەيدى. امەريكالىق عالىم د. فايل رەسەي, اسىرەسە, قازاقستاندى «ءوز ۋىسىندا» ۇستاۋعا تىرىسادى, سەبەبى ونى بۇرىنعىشا باي شيكىزات كوزى رەتىندە قاراستىرادى دەگەن پىكىر بىلدىرەدى. تافت ۋنيۆەرسيتەتى دايىنداعان «زاماناۋي ورتالىق ازيانىڭ تاريحي بولاشاعى» (1994), «ۋولل ستريت دجورنەلدا» جاريالانعان «دجەيمستاۋن فاۋندەيشن» قورىنىڭ ساراپشىسى ۆ. سوكوردىڭ ماقالاسى (2001) دا ۇلى دەرجاۆالار اراسىنداعى باسەكەلەستىكتىڭ كورىنىسى بولىپ تابىلادى. ولار شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىن قىتاي مەن رەسەيدىڭ باتىس ەلدەرىن ورتاازيالىق وڭىرگە جىبەرمەۋ ساياساتىنىڭ قۇرالى رەتىندە ەسەپتەيدى جانە قازاقستاننىڭ الەمدىك رىنوكقا قىتاي مەن رەسەيدىڭ «جەتەكتەۋىنسىز» شىعۋىنىڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ كورسەتەدى.
قازاقستان تۋرالى امەريكالىق عالىمدار مەن ساراپشىلاردىڭ تۇجىرىمدارىن زبيگنەۆ بجەزينسكيدىڭ ەڭبەكتەرىنەن, اسىرەسە كەڭەس وداعىنىڭ ىدىراۋى جانە بۇل قۇبىلىستىڭ سەبەپتەرى, جاڭا تاۋەلسىز مەملەكەتتەردىڭ ەكونوميكالىق ءجانە ساياسي دامۋى, رەسەيدىڭ قازاقستانعا بايلانىستى ساياساتى جونىندەگى تۇجىرىمدارىنان ءبولىپ الىپ قاراۋعا بولمايدى. «كرەمل, تمد-عا قارجى جانە ەكونوميكالىق قىسىم جاساۋ ارقىلى, بۇرىنعى يمپەريالىق ستاتۋسىن ساقتاپ قالۋعا, بۇرىنعى كەڭەس رەسپۋبليكالارى جەرىندە ءوز اسكەرلەرى مەن اسكەري بازالار ۇستاۋعا ۇمتىلۋدا. ورىس ساياساتكەرلەرى اراسىندا, ءتىپتى ۋكراينانىڭ تاۋەلسىزدىگىن دە «شارتتى ۇعىم» رەتىندە ەسەپتەيتىندەر بارشىلىق», – دەپ جازادى ول.
قازاقستانداعى ساياسي جانە ەكونوميكالىق احۋالمەن الەم ەلدەرىن حاباردار ەتۋدە «ازاتتىق» راديوستانساسىنىڭ, ونىڭ زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ ءرولىن اتتاپ وتۋگە بولمايدى. ونىڭ قىزمەتكەرى بەسس براۋننىڭ «تاۋەلسىزدىكتەن كەيىنگى قازاقستان» (1991), «قازاقستان باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ: ءومىر جولى» (1991), «قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق رەفورمالارى باعدارلاماسى» (1991), «قازاقستان مەن قىرعىزستان دەموكراتيا جولىندا» (1992), «ورتاازيالىق مەملەكەتتەر ەكونوميكالىق وداق قۇرۋدا», ت.ب. ماقالالارى قازاقستان تۋرالى قوعامدىق پىكىردى قالىپتاستىرۋعا اتسالىستى.
وتكەن عاسىردىڭ 90-جىلدارىنىڭ باس كەزىنەن ورتالىق ازيادا قالىپتاسقان گەوساياسي احۋالعا ۇلىبريتانيا بۇرىننان كەلە جاتقان زەرتتەۋ ورتالىقتارىندا جاڭا جوبالار مەن باعدارلامالار قابىلداۋمەن جاۋاپ بەردى. حالىقارالىق قاتىناستار كورولدىك ينستيتۋتىنىڭ جوبالارى شەڭبەرىندە ادام ديكسوننىڭ «قازاقستان: ساياسي رەفورمالار جانە ەكونوميكالىق دامۋ» (1994), ر.روۋلاندتىڭ «ورتالىق ازيا: قاقتىعىستار, تۇراقتىلىق جانە دامۋ», «1990 جىلدارى قازاقستاننىڭ قالا تۇرعىندارى قۇرامىنداعى وزگەرىستەر» (1999) اتتى جانە باسقا دا اۆتورلاردىڭ ەڭبەكتەرى جارىق كوردى.
لوندوننىڭ ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر حالىقارالىق ينستيتۋتى عىلىمي زەرتتەۋلەرگە باقىلاۋ جۇرگىزۋ, ولاردى رەتتەۋ, تالداۋ ىسىمەن جانە جۇيەلى تۇردە ءوتىپ وتىراتىن كونفەرەنتسيالاردا پىكىر الماسۋمەن اينالىسادى. ينستيتۋت قىزمەتكەرلەرىنىڭ قازاقستانعا قاتىستى ەڭبەكتەرى قاتارىندا د. دانرويتەردىڭ «ورتالىق ازيادا جاڭا مەملەكەتتەردىڭ قۇرىلۋى. ورتالىق ازيادا كەڭەس بيلىگى قۇلاۋىنىڭ ماڭىزى» (1994) اتتى ەڭبەگىن ءبولىپ ايتۋعا بولادى. وندا اۆتور بۇل ءوڭىردىڭ گەوساياسي جاعدايى, كوپەتنوستىق قۇرامى, ەكونوميكالىق قيىنشىلىقتار تارىزدەس ناقتىلى فاكتورلاردى تالداۋعا باسا نازار اۋدارادى.
قازاقستان تاقىرىبى گلازگو ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ, كەمبريدج ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ شىعىستانۋ فاكۋلتەتىنىڭ, ابەردين ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ كەڭەستەن كەيىنگى زەرتتەۋ ورتالىعىندا, اسىرەسە وكسفورد ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ورتالىق ازيا زەرتتەۋلەرى قوعامىنىڭ عىلىمي جوبالارىنان بەرىك ورىن الىپ كەلەدى. بۇل قۇرىلىمداردىڭ قابىرعاسىندا م. كايزەردىڭ (س. مەحروترامەن بىرگە) «تاۋەلسىز ورتا ازيا ەلدەرىنىڭ ەكونوميكاسى» (1992), «وزبەكستان مەن قازاقستاننىڭ ەكونوميكاسى» (1994), م.ۋەببەردىڭ «تمد-داعى ينتەگراتسيالىق ۇردىستەر: رەسەي جانە بۇرىنعى كەڭەستىك وڭتۇستىك», پ.فەرديناندتىڭ «جاڭا ورتالىق ازيا جانە ونىڭ كورشىلەرى» (1994), ساللي كاممينگستىڭ «قازاقستاننىڭ پارلامەنت سايلاۋلارى», «قازاقتار: دەموگرافيا, دياسپورالار جانە «ورالماندار» (1998), «نۇرسۇلتان نازارباەۆ جانە قازاقستانداعى پرەزيدەنتتىك بيلىك» (1999), «قازاقستان: ورتالىق – پەريفەريا قارىم-قاتىناستارى» (2000), «قازاقستانداعى لەگيتيماتسيا جانە بىرەگەيلىك» (2006) اتتى ەڭبەكتەر دايىندالدى.
كەڭەس وداعى ىدىراعاننان كەيىن لوندون ۋنيۆەرسيتەتى شىعىستانۋ جانە افريكالىق زەرتتەۋ مەكتەبىندە بۇرىنعى ورتاازيالىق رەسپۋبليكالاردىڭ تاريحى مەن ساياسي دامۋىن زەرتتەيتىن ورتالىق ازيالىق زەرتتەۋ فورۋمى ۇيىمداستىرىلدى. ونىڭ ديرەكتورى شيرين اكينەردىڭ باسشىلىعىمەن «ورتالىق ازياداعى مادەني وزگەرىستەر جانە داستۇرلەر» (1991) كىتابى جاريالاندى. اۆتوردىڭ «قازاقستانداعى كەڭەس اسكەري مۇراسى» (1994), «ورتالىق ازياداعى ساياسي جانە ەكونوميكالىق دامۋ باعىتتارى» (1994) دەگەن ەڭبەكتەرى وقىرماندارعا جاقسى تانىمال. «قازاق بىرەگەيلىگىنىڭ قالىپتاسۋى: تايپالىق بىرلەستىكتەن ۇلتتىق مەملەكەتكە دەيىن» اتتى ەڭبەگىندە قازاق حالقىنىڭ كەڭەستىك داۋىردەن كەيىنگى بىرەگەيلىگىنە ءتورت فاكتور جاتۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيدى. ولار: ا) «قازاقىلىق» («kazakhness»), ياعني تاريحي مادەني مۇرا; ءا) قازاقتاردىڭ وزدەرىنىڭ جالپىتۇرىكتىك بىرلىككە جاتاتىندىعىن مويىنداۋ; ب) كوشپەلى كەزەڭنىڭ مۇراسى; ۆ) قازاقتاردىڭ ءوز تۋعان جەرىن جاقىن قابىلداۋى (قازاقىلىق كونتسەپتسياسىن العاشقى رەت ا. بايتۇرسىنوۆتىڭ ۇسىنعانى بەلگىلى).
ۇلىبريتانيادا دا, قۇراما شتاتتار سەكىلدى بىرنەشە ەلدەردىڭ عالىمدارى قاتىساتىن ءىرى عىلىمي جوبالار قولعا الىنۋدا. وتكەن عاسىردىڭ 90-جىلدارىنىڭ ورتاسىندا بۇرىنعى كەڭەستىك وڭتۇستىك بويىنشا اۋقىمدى جوبا ازىرلەنىپ, ونى جۇزەگە اسىرۋعا جەتەكشى بريتان عالىمدارى, سونىمەن بىرگە امەريكالىق جانە رەسەيلىك اۆتورلار تارتىلدى. دەگەنمەن, بۇل توپتاما حالىقارالىق قاتىناستار كورولدىك ينستيتۋتى ساراپشىلارىنىڭ عىلىمي ۇستانىمدارى ىقپالىندا قالدى. ينستيتۋتتىڭ رەسەي-ەۋرازيا باعدارلاماسىنا روي الليسون باسشىلىق جاسايدى.
ورتاازيالىق ءوڭىردى كوپتەن بەرى زەرتتەپ كەلە جاتقان قۇرىلىمداردىڭ قاتارىنا وكسفورد ۋنيۆەرسيتەتى جانىنداعى قاسيەتتى انتوني كوللەدجى دە جاتادى. مۇندا ورتاازيالىق حالىقتاردىڭ تىلدەرىندە جارىق كورگەن باي ادەبيەت قورى شوعىرلانعان.
1998 جىلى كەمبريدج ۋنيۆەرسيتەتى شىعىستانۋ فاكۋلتەتىنىڭ عالىمدارى «پوستكەڭەستىك مەملەكەتتەردەگى ۇلتتىق قۇرىلىس: ۇلتتىق بىرەگەيلىلىك ساياساتى» اتتى ۇجىمدىق ەڭبەك ۇسىندى. بۇل تاقىرىپتى ورتا ازيالىق زەرتتەۋلەر قوعامى جالعاستىرۋدا. پول كولستويدىڭ «دەموگرافيالىق باسىمدىقتى كۇتۋ: ينتەگراتسيا جانە ۇلتتىق بىرلىك تۋرالى قازاقتاردىڭ وي-پىكىرى» (1998), «ۇلتتىق قۇرىلىس جانە قازاقستانداعى ءتىل ماسەلەسى» (2003), «كەڭەستەن كەيىنگى قوعامدارداعى ۇلتتىق قۇرىلىس جانە ەتنوستىق ينتەگراتسيا: لاتۆيا مەن قازاقستان تۋرالى زەرتتەۋ» (1999) ەڭبەكتەرى – وسىنىڭ دالەلى.
وتكەن عاسىردىڭ 90-جىلدارىنان باستاپ گەرمانيادا دا ورتاازيالىق ءوڭىردى زەرتتەۋگە بايلانىستى اۋقىمدى شارالار قولعا الىنىپ, بۇرىنعى سوۆەتولوگيالىق ورتالىقتاردىڭ قىزمەتىنە قۇرىلىمدىق جانە مازمۇندىق وزگەرىستەر ەنگىزىلدى. گۋتتەنبەرگ ۋنيۆەرسيتەتى جانە ماينداعى فرانكفۋرت ۋنيۆەرسيتەتى جانىندا شىعىستانۋ سەمينارلارى, گۋمبولدت ۋنيۆەرسيتەتى جانىندا شىعىستانۋ فاكۋلتەتى, گەسسەندە جەكە شىعىستانۋ ينستيتۋتى ۇيىمداستىرىلدى. كيولن ۋنيۆەرسيتەتىندە ورتا ازيا سەمينارى, راينيشە فريدريح ۋنيۆەرسيتەتىندە ورتا ازيا حالىقتارىنىڭ تاريحىن, مادەنيەتى مەن ءتىلىن زەرتتەۋمەن اينالىساتىن سەمينار بار. گيوتە اتىنداعى فرانكفۋرت ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ شىعىس فيلولوگياسىن زەرتتەۋ ينستيتۋتىندا قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتىن زەرتتەۋ جولعا قويىلعان.
جالپى نەمىس عالىمدارى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ساياساتى مەن ەكونوميكاسىنا بايلانىستى ماسەلەلەردى «ءۇشىنشى دۇنيە» ەلدەرىنە ءتان نەمەسە پوستوتارشىلىق كونتسەپتسيا تۇرعىسىنان زەرتتەۋدە. ميۋنحەن ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قىزمەتكەرى ۆەرنەر گۋمپەل وتارلىق كەزەڭگە ورالماس ءۇشىن ەل ەكونوميكاسىن دامىتىپ, تاۋەلسىز ساياسات جۇرگىزۋدىڭ ماڭىزدىلىعىنا توقتالادى. سونىمەن بىرگە تمد, كەدەندىك وداق سەكىلدى ۇيىمداردى قۇرۋدىڭ پايدالى ەكەندىگىن, بىراق ونداي ۇيىمداردىڭ رەسەي ءوزىنىڭ يمپەريالىق ماقسات-مىندەتتەرىنەن باس تارتقان كەزدە عانا ءوزارا ءتيىمدى بولاتىندىعىن ەسكەرتەدى.
قازاقستانداعى ۇلتتىق قۇرىلىس تاقىرىبى كاترين ۆەرنەر ەڭبەكتەرىنەن دە ورىن العان. باسقاشا سوزبەن ايتقاندا, قازىرگى كەزەڭدەگى ورتالىقازياتانۋ نەمىس مەكتەبىنىڭ ەرەكشەلىگى – قازاقستان ەكونوميكاسى مەن ساياساتىنىڭ زاماناۋي ماسەلەلەرىنە باستى نازار اۋدارۋىندا.
فرانتسيادا سوناۋ XVIII عاسىردان باستاپ قالىپتاسقان وريەنتاليستيكالىق ءداستۇر بارلىعىنا (پاريج ساياسي زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى, فرانتسۋز كوللەدجىنىڭ ورتالىق ازيانى زەرتتەۋ ورتالىعى, شىعىس تىلدەرى مەن وركەنيەتتەرىن زەرتتەۋ ۇلتتىق ينستيتۋتى, ت.ب.) قاراماستان وتكەن عاسىردىڭ 90- جىلدارىنىڭ باس كەزىندە تاشكەنتتە ورتالىق ازيانى زەرتتەۋ بويىنشا فرانتسۋز ينستيتۋتى قۇرىلدى. ونىڭ الدىنا قويعان ماقسات-مىندەتتەرى: فرانتسۋز جانە باسقا دا ەۋروپالىق اۆتورلارعا ورتالىق ازيانى زەرتتەۋگە جاعداي جاساۋ, ورتالىق ازيا تۋرالى فرانتسۋز قوعامدىق وي-پىكىرىن دامىتۋ, جەرگىلىكتى عالىمداردى جاڭا قوعامدىق-ساياسي اعىمدارمەن تانىستىرۋ.
ينستيتۋتتىڭ قازاقستاندىق فيليالى الماتىدا دا ۇيىمداستىرىلدى. 1994 جىلى پاريجدە ورتالىق ازيانى زەرتتەۋشىلەر اسسوتسياتسياسى (ARIAC) قۇرىلدى.
1990 جىلدىڭ ورتا كەزىنە دەيىن سكانديناۆيا ەلدەرىندە قازاقستاندى زەرتتەۋگە شاعىن توپتار عانا مۇددەلىلىك تانىتىپ كەلسە, كەيىنگى ۋاقىتتا ورتا ازيا ءوڭىرى تۋرالى ۋترەحت ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ شىعىس فاكۋلتەتى (نيدەرلاندى), ۋپسالا ۋنيۆەرسيتەتى مەن ستوكگولم ۋنيۆەرسيتەتى (شۆەتسيا), ازيا زەرتتەۋلەرى سكانديناۆيا ۋنيۆەرسيتەتى (فينليانديا) عالىمدارىنىڭ ەڭبەكتەرى جارىق كورۋدە. ولار قازاقستاننىڭ ءتۇرلى اۋداندارىنداعى ەكولوگيالىق داعدارىس ماسەلەلەرى بويىنشا بىرقاتار ەڭبەكتەر ۇسىنىپ ۇلگەردى. شۆەد عالىمى س. كلوتتسلي ورتالىق ازيادا سۋ كوزدەرىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگى جانە توپىراقتىڭ لاستانۋى داعدارىسىنان شىعۋدىڭ جولدارىن جانە بولاشاقتا ونىڭ جانجال كوزىنە اينالماۋىن ىزدەستىرۋمەن شۇعىلدانسا, ۋپسالا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى ينگۆار سۆانبەرگ تۇركيا مەن قىتايداعى قازاق دياسپوراسىنىڭ تاريحىن زەرتتەدى. ەتنوستىق قاتىناستار قورىنىڭ ديرەكتورى (نيدەرلاند) ماكس ۆان دەر ستۋل, شۆەتسيا حالىقارالىق قاتىناستار ينستيتۋتىنىڭ (ستوكگولم) قىزمەتكەرى لەنا يونسون قازاقستان حالقىنىڭ كوپەتنوستىق سيپاتى جانە وعان بايلانىستى ۇلتارالىق قاتىناستاردىڭ دامۋى, رەسەي مەن ورتالىق ازيا ەلدەرى اراسىنداعى قارىم-قاتىناستار, ارال داعدارىسى توڭىرەگىندە زەرتتەۋلەر جۇرگىزدى.
اۆستراليادا (مەلبۋرن ۋنيۆەرسيتەتىندە) قازاقستانعا سوڭعى كەزدە عانا كوڭىل بولىنە باستادى. مۇندا فيلوسوفيا دوكتورى ش. اكبارادزە ورتالىق ازيا ءوڭىرىنىڭ ساياسي دامۋىن جانە ونىڭ تۇرعىندارىنىڭ قوعامدىق ومىرىندە يسلامنىڭ الاتىن ورنىن انىقتاۋعا ۇمتىلۋدا.
90-جىلدارى ورىن العان گەوساياسي وزگەرىستەردى ەسكەرگەن يزرايل تەل-اۆيۆ ۋنيۆەرسيتەتى جانىنداعى كەڭەس جانە شىعىس ەۋروپا زەرتتەۋلەر ورتالىعىن رەسەي جانە شىعىس ەۋروپا زەرتتەۋلەرى ورتالىعى رەتىندە قايتا قۇردى. مۇنداعى ياكوۆ لانداۋ باستاعان عالىمدار توبى تۇركىشىلدىك جانە يسلامدىق قوزعالىستار تاريحىنا, پوستكەڭەستىك ەلدەردەگى ءتىل ساياساتىنا ارنالعان ەڭبەكتەر جاريالادى.
حايفا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى يزابەل كرايندلەردىڭ قازاقستاندا جانە باسقا دا ورتا ازيالىق رەسپۋبليكالارداعى ۇلتتىق تىلدەردىڭ الەۋمەتتىك-لينگۆيستيكالىق بولاشاعى تۋرالى ەڭبەگى نيۋ-يوركتە, بەرليندە جانە امستەردامدا جارىق كوردى. تەل-اۆيۆ ۋنيۆەرسيتەتى جانىنداعى رەسەي جانە شىعىسەۋروپالىق زەرتتەۋلەر ورتالىعىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى ۆ.باباك تۇرىك مەملەكەتتەرىنىڭ بىرلىگى, قازاقستان مەن رەسەي اراسىنداعى قارام-قاتىناستاردىڭ دامۋىنداعى ەنەرگەتيكالىق رەسۋرستاردىڭ ءرولى تۋرالى پىكىرلەرىن ءبىلدىردى.
قىتايدا قازاقستاندى كەشەندى تۇردە زەرتتەۋمەن شانحاي الەۋمەتتىك عىلىمدار اكادەمياسىنىڭ تاريح ينستيتۋتى, شىڭجاڭ ۋنيۆەرسيتەتى, پەكين ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ شىعىستانۋ فاكۋلتەتى, قىتاي الەۋمەتتىك عىلىمدار اكادەمياسىنىڭ ۇلتتار ينستيتۋتى جانە باسقا دا قۇرىلىمدار شۇعىلدانادى. ورتالىق ازيامەن, ونىڭ ىشىندە قازاقستانعا قاتىستى كۇردەلى پروبلەمالارمەن اينالىساتىن ستراتەگيالىق ينستيتۋتتار قاتارىنا شانحاي حالىقارالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى, قىتاي زاماناۋي حالىقارالىق قاتىناستار ينستيتۋتى جاتادى. عىلىمي قىزمەتىنىڭ نەگىزگى باعىتتارى: ورتالىق ازيا حالىقتارىنىڭ قىتايمەن قارىم-قاتىناستارى, قازاقستاننىڭ ورتا عاسىرلاردان بۇگىنگى كۇنگە دەيىنگى تاريحى, مۇندا رەسەي ىقپالىنىڭ ارتۋى. قىتاي الەۋمەتتىك عىلىمدار اكادەمياسى تاۋەلسىزدىك كەزەڭىندەگى قازاقستاننىڭ ىشكى جانە سىرتقى ساياساتىن ەگجەي-تەگجەيلى زەرتتەپ, بىرنەشە ەڭبەكتەر جاريالادى. شىعىس ەۋروپا جانە رەسەي ينستيتۋتىندا دا ورتالىق ازيانى زەرتتەۋ باستى عىلىمي باعىتتاردىڭ ءبىرىن كۇرايدى. ينستيتۋتتىڭ 1999 جىلى جارىق كورگەن «قىتاي ورتالىق ازيا تۋرالى» اتتى ەڭبەگىندە بۇل وڭىردەگى مەملەكەتتەردىڭ قىتايمەن ەكونوميكالىق, مادەني جانە ديپلوماتيالىق قاتىناستارى مازمۇنىمەن, قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرىمەن تانىستىرىلادى.
جاپونيانىڭ قازاقستان تاريحى جانە مادەنيەتىمەن تانىستىعى كاتسۋو ەنوكي, نابۋاكي سنوكاۆا جانە باسقا دا عالىمداردىڭ زەرتتەۋلەرىنەن ايقىن كورىنەدى. ورتالىق ازيانىڭ, ونىڭ ىشىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونە زاماننان ءبۇگىنگى كۇنگە دەيىنگى تاريحىنا بايلانىستى تاقىرىپتار توكيو سىرتقى ساياسات زەرتتەۋلەرى ۋنيۆەرسيتەتى (ح.كوماتسۋ, ت.موركاسۋ, م.ياماۋچي), شىعىستانۋ ينستيتۋتى (تويو بۋنكو), سوكا ۋنيۆەرسيتەتى (ت.حاياسي), كيوتو ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ (ە.مانو) عىلىمي جوبالارىندا ۇشىراسادى.
قازاقستان تاريحى, ىشكى جانە سىرتقى ساياساتىن زەرتتەۋ جۇمىستارى وتكەن عاسىردىڭ 90-جىلدارىنان باستاپ حالىقارالىق سيپات الۋدا. 1991 جىلى مامىر ايىندا كورتونا قالاسىندا (يتاليا) كەڭەس وداعىنىڭ ىدىراي باستاۋىنا ارنالعان كونفەرەنتسياعا رەسەي, ۇلىبريتانيا, فرانتسيا, يتاليا, اقش جانە باسقا دا ەلدەردەن 33 مامان قاتىستى. فورۋمعا قاتىسقان امەريكالىق پروفەسسور كەمال كارنات ءوز بايانداماسىندا كەڭەس وداعىنداعى باسقا مۇسىلمان رەسپۋبليكالارىنىڭ تۇرعىندارىنان قازاق ۇلتشىلدىعىنىڭ «وزگەشەلىگى» ونىڭ كوشپەلى ءومىر سالتى, يسلام ءدىنىنىڭ قازاق قوعامىنداعى ءرولى, قازاق حالقىنىڭ باسىنان وتكەن قاسىرەتتى وقيعالاردىڭ سالدارى سەكىلدى فاكتورلار نەگىزىندە قالىپتاسقاندىعى تۋرالى كونتسەپتسيا ۇسىندى.
سوڭعى 10-15 جىل شاماسىندا شەتەلدىك عالىمدار قاتارى قازاقستاندى ارنايى زەرتتەپ, عىلىمي دارەجەلەر العان جاس كادرلارمەن تولىعۋدا. بۇل باعىتتا باۆنا دەيۆتىڭ «ءتىلدى وركەندەتۋ ساياساتى: قازاقستانداعى ۇلتتىق بىرەگەيلىك جانە مەملەكەتتىك قۇرىلىس» (سيراكۋز ۋنيۆەرسيتەتى), يورن حولم-حانسەننىڭ «قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك قۇرىلىسىنداعى اۋماقتىق جانە ەتنوستىق-مادەني ءوزىن-ءوزى بيلەۋ جۇيەسى» (نورۆەگيا قالالىق جانە جەرگىلىكتى تۇرعىنداردى زەرتتەۋ ينستيتۋتى), بريۋس پريۆاتسكيدىڭ «تۇركىستان: قازاق ءدىنى جانە ۇجىمدىق جادى» (تەننەسي ۋنيۆەرسيتەتى), ستيۆەن سوبولدىڭ «ويان, قازاق!»: ورتالىق ازياداعى ورىس وتارشىلدىعى جانە قازاق ۇلتتىق سانا-سەزىمىنىڭ گەنەزيسى, 1868-1920 ج.ج.», مايكل روحلدىڭ «تىڭ جەرلەر ەستە ۇستاۋ مەن ۇمىتۋشىلىقتىڭ اراسىندا», بارري سالليۆاننىڭ «قازاقستان: ۇلتتىق قۇرىلىس ساياساتىن تالداۋ», ت.ب. فيلوسوفيا دوكتورى دارەجەسىن الۋ ءۇشىن جازىلعان ەڭبەكتەردى اتاعان ءجون.
قازاقستان الەمدىك ءباسپاسوز بەتتەرىنەن دە تۇسپەي كەلەدى. ولاردى بىلاي قويعاننىڭ وزىندە, قازاقستان تۋرالى ماتەريالدار بۇرىننان ءمالىم «ورتالىق ازيا شولۋى», «وستويروپا», «وركەنيەتتەر», «كاررەنت حيستوري», «ورتا ازيا جۋرنالى» باسىلىمدارىندا, جاڭادان ۇيىمداستىرىلعان «سەنترال ەيشا فايل» سياقتى ەلۋ-الپىس جۋرنالداردا جاريالانۋدا.
1994 جىلدان شۆەتسيانىڭ لۋدەا قالاسىندا اعىلشىن جانە ورىس تىلدەرىندە «ورتالىق ازيا جانە كاۆكاز» جۋرنالى شىعا باستاسا, 90-جىلداردىڭ اياق كەزىنەن باستاپ يراندا ورتالىق ازيانى زەرتتەۋدى ماقسات تۇتقان «امۋداريا» جۋرنالىنىڭ العاشقى سانى وقىرماندار قولىنا ءتيدى. تۇركياداعى «ەۆرازيا ەتيۋدى» جۋرنالىندا دا تۇركى تىلدەس مەملەكەتتەرگە ارنالعان ماتەريالداردا قازاقستانعا كەڭىنەن ورىن بەرىلگەن. ارينە, ايتا بەرسە, ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ, ونىڭ ىشىندە قازاقستاننىڭ تاريحى, مادەنيەتى جانە ساياساتىن زەرتتەۋگە ارنالعان باسىلىمدار قاتارى دا ءبىرشاما. ونىڭ بارىنە توقتالىپ ءوتۋ دە ءبىر ماقالا اياسىندا مۇمكىن ەمەس.
سوندىقتان دا ءتۇيىپ ايتساق, قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعى ىشىندە ەلىمىزدىڭ گەوساياسي جاعدايى, ەكونوميكالىق رەفورمالار بارىسى, جەكەشەلەندىرۋ, نارىقتىق ەكونوميكاعا ءوتۋ, ينۆەستيتسيالىق ساياسات دەڭگەيى, ۇلتتىق قۇرىلىس جانە ەتنوستىق جانە ازاماتتىق بىرەگەيلىك, قوعامدىق ءومىردى بىرەگەيلەندىرۋ, ۇلتارالىق كەلىسىمگە قول جەتكىزۋ, ءتىل ساياساتى, ءبىلىم مەن مادەنيەتتى دامىتۋ, ەل ەكونوميكاسىن ءارتاراپتاندىرۋ قادامدارى, اقش, قىتاي, رەسەي, باتىس ەۋروپا جانە ت.ب. ەلدەرمەن قارىم-قاتىناسى, بيلىك جۇيەسى, ساياسي پارتيالار, ادام قۇقىعىنىڭ ساقتالۋى ماسەلەلەرى بويىنشا سان الۋان ەڭبەكتەر دۇنيەگە كەلدى. الەمنىڭ ءىرى-ءىرى ەلدەرىنىڭ مەملەكەتتىك مۇددەلەرى توعىسقان قازاقستان تۋرالى عىلىمي زەرتتەۋلەر مەن ءباسپاسوز بەتتەرىندەگى ماقالالاردا كورىنىس تاپقان پىكىرلەردە قازاقستان مەن ن.ءا.نازارباەۆ ەسىمىنىڭ ءبىرتۇتاس ۇعىم رەتىندە قاراستىرىلاتىندىعىن ورايى كەلگەندە ايتپاي كەتۋ دە اقيقاتتان اتتاۋ بولماق. ەندەشە, سولاردىڭ كەيبىرىنە توقتالا كەتەيىك.
«گ.كولبين ورنىنان الىنعاننان كەيىن ەل تىزگىنىن قولىنا ۇستاعان قازاق نۇرسۇلتان نازارباەۆ پاراساتتى دا شەبەر ساياساتكەر رەتىندە تەز ارادا رەسپۋبليكا حالقىنىڭ بارلىق جىكتەرى تاراپىنان قۇرمەت پەن سەنىمگە يە بولدى» (پول كولستوي, لوندون ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى. 1995 ج.)
«ۇلتتىق قۇرىلىس مۇددەلەرى قوعامدى دەموكراتيالاندىرۋ تالاپتارىنان الدا تۇرسا دا, بۇل جاعداي سول رەتتە قيمىلداۋ كەرەكتىگىن بىلدىرمەيدى. شىندىعىنا كەلگەندە پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆ ەلدىڭ دەموكراتيالىق دامۋىن قالاعاندار جاعىندا بولدى. ول كوپۇلتتى تۇراقتى مەملەكەت قۇرۋعا تىرىستى... قازاق ۇلتتىق بىرەگەيلىگىن جانە ۇلتارالىق كەلىسىمدى قولداۋ ارقىلى ەلىنىڭ قۋاتىن ارتتىرۋدى كوزدەدى» (يان برەممەر, ستەنفورد ۋنيۆەرسيتەتى جانىنداعى گۋۆەر ينستيتۋتىنىڭ پروفەسسورى. 1995).
«قازاقستاننىڭ حالىقارالىق ارەناعا شىعۋى ءوزىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن ۇلان-عايىر ەنەرگەتيكالىق جانە ستراتەگيالىق الەۋەتىنە بايلانىستى» (كاترين پۋجول, شىعىس تىلدەرى مەن وركەنيەتتەرى ۇلتتىق ينستيتۋتى. فرانتسيا. 2000).
«قازاقستاننىڭ ءوزىنىڭ مەملەكەتتىك دەربەستىگىن ساقتاۋى اسا ماڭىزدى فاكتور بولىپ تابىلادى... بۇل ەلدىڭ ءوز تاۋەلسىزدىگىن جوعالتۋىنىڭ سالدارىن ايتىپ جەتكىزۋ قيىن» (دجەسسيكا مەتيۋز, كارنەگي قورىنىڭ پرەزيدەنتى. 2001).
فرانتسۋز عالىمى پەر-ليۋك سەگيوننىڭ بىلتىر پاريجدە جارىق كورگەن «قازاقستان – ەۋرازيا جۇرەگى» كىتابىندا بۇرىنعى كەڭەس رەسپۋبليكاسى بولعان قازاقستاننىڭ پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ باسشىلىعىمەن باقۋاتتى دا بەدەلدى تاۋەلسىز ەلگە اينالعانىن باياندايدى.
فرانتسۋز ساراپشىلارى بايرام بالچي مەن ا.فوۆ جاقىندا عانا پاريجدە جاريالانعان «قازاقستان جاhاندانۋ ۇردىسىندە: تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىنىڭ قورىتىندىلارى مەن دامۋ بولاشاعى» دەگەن ماقالاسىندا ەلدىڭ ساياسي, الەۋمەتتىك جانە ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا ۇلكەن جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزگەندىگىن, مۇندا ۇلتارالىق كەلىسىم مەن تۇراقتىلىق ورىن الىپ وتىرعاندىعىن ايتادى.
حالىقارالىق ساراپشىلار رولان دانرويتەر مەن گرەحەم فۋللەر قازاقستان پرەزيدەنتىن «حالىقارالىق بەدەلى جوعارى», «دارىندى» تۇلعا رەتىندە سيپاتتاسا, ءباسپاسوز بەتتەرىندە ونىڭ «ستراتەگيالىق بولجامپازدىعىن, «كوشباسشىلىق قابىلەتىن», 2010 جىلى قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا ءتيىمدى توراعالىق ەتكەندىگىن, 2011 جىلى ماۋسىم ايىندا يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمىنداعى توراعالىق مىندەتىنە كىرىسكەندىگىن اتاپ كورسەتەدى. ەلىنىڭ ىشكى بىرلىگىن, جەرىنىڭ تۇتاستىعىن قامتاماسىز ەتىپ, ونى الەمدىك ساحناعا الىپ شىققان ن.ا.نازارباەۆتىڭ قايراتكەرلىك بولمىسى سان الۋان ارنايى ەڭبەكتەردىڭ وزەگىنە اينالدى» (بەس براۋن, دجەمس كريچلوۋ, مارتا ولكوتت, دجوناتان ايتكەن, ت.ب.).
«ن.ءا.نازارباەۆ كەزىندە يادرولىق قارۋدان باس تارتۋى ارقىلى ءوز ەلىنىڭ تۇراقتى دامۋىنا بەرىك نەگىز قالاپ, الەم جۇرتشىلىعىنىڭ سەنىمى مەن قۇرمەتىنە بولەندى, جاڭا قازاق ۇلتىنىڭ الەۋەتتى دە جارقىن بولاشاعى بار» (Nationalities Papers. NewYork. 1998. Vol.26.№3.رر.391-587) دەپ ءتۇيىندەيدى ءوز ويلارىن باتىس عالىمدارى مەن ساراپشىلارى.
كوشىم ەسماعامبەتوۆ, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور.