وتكىر تالقىلانعان وزەكتى ماسەلەلەر

مەديا فورۋمعا قاتىسۋشىلاردىڭ قىزىعۋشىلىعىن تۋعىزىپ, پىكىرتالاستىڭ كورىگىن قىزدىردى استانادا «تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلى: باق جانە قوعام»  دەگەن تاقىرىپپەن وتكەن ەكى كۇندىك ەۋروپا مەن ازيا مەدياسىنىڭ التىنشى فورۋمى كەشە ءوزىنىڭ مارەسىنە جەتتى. فورۋمنىڭ سوڭعى كۇنى وعان قاتى­سۋ­شىلار بۇگىنگى تاڭنىڭ وزەكجاردى دەگەن ماسەلەلەرىن ەكى سەكتسيادا تال­قىعا سالدى. سەكتسيالىق تالقىلاۋلار ەكى زالدا قاتار وتكەندىگىن ايتا كەتۋ كەرەك. ءبىرىنشى سەكتسيا­داعى تالقىلاۋ تاقىرىبى «تۇراقسىز ەكو­نو­ميكاداعى مەديايندۋستريا» دەپ اتالدى. الدىمەن ءسوز  لاتۆيا جۋرناليستەر وداعى­نىڭ پرەزيدەنتى يۋريس پايدەرسكە بەرىلدى. ول تۇراقسىز ەكونوميكا جاعدايىنداعى داع­دارىس ءوز ەلىنە دە جاقىنداپ قالعان­دى­عىن, سونىڭ سالدارىنان  كەشە عانا ەكىنشى بانك جابىلعاندىعىن وكىنىشپەن جەتكىزدى. وسى رەتتە شەشەن بۇقارالىق اقپارات قۇ­رالدارىنىڭ باستى مىندەتى  تۋىنداۋى مۇمكىن تاۋەكەلدەر مەن تەرىس سالدارلاردان حاباردار ەتۋ ەكەندىگىن العا تارتتى. الايدا, بۇل جەردە كوممەرتسيالىق نەمەسە ساياسي قىسىمنىڭ دا بولارىن قاپەردەن شىعارماعان ءجون. بيزنەسكە كەدەرگى كەلتىرەتىن بەلگىلى ءبىر اقپاراتتاردى جازباۋ, قورعانۋ مۇمكىندىكتەرىنەن حاباردار ەتپەۋ نەمەسە تاۋەكەلدەر تۋرالى جالعان اقپارات بەرۋ – كوممەرتسيالىق قىسىمنىڭ نەگىزگى بەلگىلەرى. ينتەرنەت ورتا ورناعان كەزدە وعان كوممەرتسيالىق قىسىم بولا قويمادى, الايدا, ۋاقىت وتە كەلە الەۋمەتتىك جەلىلەر كوممەرتسيالىق جانە ساياسي قىسىمدارعا ۇشىراپ, بەلگىلى ءبىر ساياسي ماقساتتاردى ءجۇ­زەگە اسىرادى. داعدارىستىڭ ەكىنشى كەزەڭى باستالار شاقتا اقپارات الۋشى نەندەي مەدياعا جۇگىنەرى بەلگىسىز. قازىرگى تاڭدا بلو­گەرلەر ءداستۇرلى بۇقارالىق اقپارات قۇ­رال­دارىمەن باسەكەگە تۇسە باستادى, دەدى ول ءوزىنىڭ سوزىندە. كونتەنتتىڭ ساپاسى تۇرعىسىنان قارا­عان­دا, وزگە مەديالار ءداستۇرلى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنان اسىپ تۇسەدى دەگەنگە سەنۋ قيىن. ەگەر ءداستۇرلى مەديانى ءداس­تۇر­لى مەديتسينامەن تەڭەستىرسەك, وندا بلوگەرلەر مەن الەۋمەتتىك جەلىلەر حالىقتىق مەديتسينانى ەلەستەتەدى. ءداستۇرلى مەديا وكىلى سانالاتىن «موسكوۆسكي كومسومولەتس» گازەتى باس ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى سەرگەي روگوجكين ءوز سوزىندە بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ ازاماتتىق جاۋاپكەرشىلىگى باستى نازاردا بولۋى كەرەكتىگىمەن ءبولىستى. ماسەلەن, رەسەيدە وڭىرلىك باسىلىمداردىڭ 80 پايىزعا جۋىعى جەرگىلىكتى مۋنيتسيپالدىق ورگاندار تاراپىنان قارجىلاندىرىلادى. مۇنداي جاعداي سول باسىلىمداردىڭ ۇستانىمدارى مەن ساياسا­تى­نا, ءتىپتى ەكونوميكالىق تاۋەلسىزدىك­تە­رى­نە مىندەتتى تۇردە اسەر ەتەتىن بولادى. تۇ­راق­سىز ەكونوميكانى ايتقان كەزدە رەسەيدە 174 ميلليارد رۋبل مەملەكەتتىك اقپارات تاراتۋ جۇيەسىنە جۇمسالاتىنىن نازارعا سالا كەتسەك دەيمىز. ەكىنشى سەكتسيادا «ينتەرنەتتەگى مەملەكەتتىك رەتتەۋ جانە ونىڭ مەديالارعا اسەر ەتۋى» تاقىرىبى قاۋزالدى. بەلارۋس ەلىنەن كەلگەن وكىلدەر ءوز ەلدەرىندە ينتەرنەتكە ەشقانداي دا مەملەكەتتىك قاداعالاۋدىڭ جوقتىعىن, ويتكەنى, جەلى ساياسي جاعدايعا ەش­قانداي دا اسەر ەتىپ وتىرماعاندىعىن ورتاعا سالدى. قازىرگى تاڭدا بۇل ەل حال­قىنىڭ سانى 10 ميلليون بولسا, سونىڭ 60 پايىزعا جۋىعى ينتەرنەتكە ەركىن كىرە الادى ەكەن. ينتەرنەتتى   باقىلاۋعا الۋ­دىڭ استارىندا نەگىز بولۋى شارت. مىسالى, مولدوۆادا پروۆايدەرلەرگە اقپاراتتاردىڭ جارتى جىلعا دەيىن ساقتالۋىن مىندەتتەيتىن زاڭ قابىلدانعان. بۇل ءوز كەزەگىندە كىم اقپاراتتى قايدان العاندىعىن دالەلدەۋگە قاجەت كورىنەدى. بىرەۋدى جازالاۋ ءۇشىن اقپا­راتتى ساقتاۋ كەرەك پە, جوق پا دەگەن ماسەلە توڭىرەگىندە ۇزاق ءجارىسسوز ۇيىمداستىرۋعا دا بولار ەدى. «ۆەچەرني بيشكەك» باسپا ءۇيى جاق-تىڭ ديرەكتورى  الەكساندر كيم ءوز كەزەگىندە وشتاعى قاقتىعىستارعا ينتەرنەتتەگى الەۋمەتتىك جەلىلەردىڭ ىقپالى بولعان­دى­عىن ورتاعا سالدى. فورۋمعا قاتىسۋشىلار مۇنداي پىكىرمەن كەلىسە قويعان جوق. ءويت­كەنى, بۇدان دا سويقان قاقتىعىس وسىدان جيىرما جىل بۇرىن دا ورىن العان. باسپا ءۇيى باسشىسىنىڭ سوزىنە قاراعاندا, قىر­عىز­ستاندا ينتەرنەتتى مەملەكەت تاراپىنان قاداعالاۋعا قادام جاسالعانىمەن, ول ءوز ناتيجەسىن بەرە قويماعان. ۋكراينا وكىلى ءوز سوزىندە نەگىزىنەن ينتەرنەتتەگى سىندى بولدىرماۋ ءۇشىن شەنەۋنىكتەر جەلىنى مىقتاپ قاداعالاۋعا الىپ جا­تاتىنىن كولدەنەڭ تارتتى. الايدا, ولار­دىڭ وزدەرى سوڭعى كەزدە الەۋمەتتىك جەلىلەرگە اۋەس بولىپ الدى, دەدى شەشەن. سول جەلى­لەر ارقىلى كوپتەگەن سىندار مەن ەسكەرتپەلەردى دە ەستۋدە. بۇل ءوز كەزەگىندە سول شە­نەۋنىكتەردىڭ ۋاقىت تالابىنا ساي بو­لۋى­نا ىقپال ەتەتىنىن دە ايتا كەتكەن ءجون. سوندىقتان دا, ينتەرنەتكە تاۋەلدى نەمەسە تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دەگەن پىكىر دە قا­لىپتاسىپ وتىر. قازىرگى تاڭدا ينتەرنەت سول ەلدىڭ سالت-ءداستۇرىن, رەجىمى مەن قو­عامىن كورسەتەتىن ايناعا اينالدى. ەكىنشى جاعىنان مۇنداي پىكىرمەن كەلىسپەۋگە دە بولادى. كەيبىر ەلدەردە ينتەرنەت نە دەسە دە جاعدايدىڭ وزگەرىپ كەتكەنى شامالى. سوندىقتان ماسەلە باسقادا جاتقان جوق پا دەگەن دە پىكىر قىلاڭ بەردى. ءتۇس كەزىندە «قابىرعاعا – قابىرعا» پىكىرتالاسى كەزىندە «الەۋمەتتىك جەلىلەر: ءححى عاسىردىڭ عاجايىبى ما, جوق الدە سورى ما؟» دەگەن تاقىرىپ جان-جاقتى تالقىعا سالىندى. ينتەرنەت قازىرگى كەزدە نەگە ۇلكەن سۇرانىسقا يە, دەگەن سۇراققا جاۋاپ ىزدەلدى. جارىسسوزگە قاتىسۋشى­لار­دىڭ پىكىرىنشە, ينتەرنەتتى, ەڭ الدىمەن عالىمدار ارىپتەستەرىمەن پىكىر الماسۋ ءۇشىن پايدالانا باستاعان. قازىرگى تاڭدا بۇل جەكە اۋەسكە اينالىپ شىعا كەلدى. باسقا جاعىنان قاراعاندا, ينتەرنەت اشىق كىتاپحانا ءرولىن دە اتقارۋدا. ونىڭ تيىمدىلىگىن ايتقاندا, جەدەل ءارى تەگىن اقپارات الۋعا مۇمكىندىك بار. الەۋمەتتىك جەلىلەرگە قاتىستى جارىس­سوز­دە پىكىر ەكىگە جارىلدى. ءبىر جاعى ونىڭ پايداسى شامالى ەكەندىگىن العا تارتسا, ەكىنشىلەرى سول جەلىلەرمەن كەز كەلگەن ادام­مەن حابارلاسۋعا مۇمكىندىك بار ەكەنىن كولدەنەڭ تارتتى. لاتۆيالىق بلوگەر كريتيانس روزەنۆالدس  وسىدان ءبىراز جىل بۇ­رىن اقش-قا جاساعان ساپارى بارىسىندا سول ەلدىڭ عالىمدارىنىڭ ينتەرنەتتى تەك قۇرال رەتىندە كورەتىندىكتەرىن,  اشىق كىتاپحانا رەتىندە باعالايتىندىقتارىن ايت­قان سوزدەرىن مىسال رەتىندە كەلتىردى. ونىڭ پايىمىنشا, ينتەرنەتتە اقپارات كوپ بول­عانىمەن, ونى قوعامعا جەتكىزۋ ءۇشىن ءبارى­بىر بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى مىندەتتى تۇردە قاجەت. زالدا وتىرعانداردان قولدارىن كوتەرۋ ارقىلى سۇراۋ سالۋ كەزىندە جاستاردىڭ بار­لىعى دەرلىك الەۋمەتتىك جەلىلەردى بەلسەندى پايدالاناتىندىعى, ال جاسى ەگدە تارقان ازاماتتار ونى الدەقايدا سيرەك قولداناتىنى انىقتالدى. سوندىقتان دا ۆيرتۋالدى الەمگە باس قويعاندار شىنايى جاعدايدان كەتپەۋى قاجەتتىگى دە ايتىلىپ قالدى. وسىلايشا ەۋروپا مەن ازيا مەديا­سى­نىڭ پروبلەمالارى مەن جەتىستىكتەرىن تال­قى­عا سالعان ەكى كۇنگە سوزىلعان فورۋمنىڭ جۇمىسى كەشە تۇستەن كەيىن اياقتالدى. ونىڭ ناتيجەسى بويىنشا قورىتىندى قۇ­جات تالقىلانىپ, قابىلداندى. استانا فو­رۋمى اسا تارتىمدى دا وتكىر تالقى­لاۋ­لار­مەن وتكەندىگىن ايتا كەتۋ كەرەك. اسقار تۇراپباي ۇلى. _______________________

فورۋمعا قاتىسۋشىلار لەبىزى

سامۆەل مارتيروسيان, الەۋمەتتىك مەديا جانە  اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىك  جونىندەگى ساراپشى, ارمەنيا: – مەديا فورۋمدى وتكىزۋدەگى باستى ماقسات بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى­نىڭ ءبىر-بىرىمەن ارالاسۋىن قامتا­ما­سىز ەتىپ قانا قويماي, ۇنقاتىسۋ الا­ڭىن قۇرۋ. سونداي-اق بۇعان دەيىنگى قا­لىپتاسقان بايلانىستاردى ودان ءارى نىعايتۋ دا بۇل شا­را­نىڭ بەرەرى بولسا كەرەك. اسىرەسە, ونىڭ ەۋرازيا جۇرەگى سانالاتىن استانا قالاسىندا ءوتۋىن ورىندى دەپ ەسەپتەيمىن. پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باسشىلىعى­مەن استانا حالىقارالىق جيىندار وتكىزەتىن ورىنعا اينالىپ وتىر. قاپ تاۋى وڭىرىندە گرۋزيا, ارمەنيا جانە ازەربايجان ەلدەرى ءار ءتۇرلى سەبەپتەرگە بايلانىستى ءبىر-بىرىمەن تىعىز ارالاسا الماي قالدى. سوڭعى ەكەۋىنىڭ اراسىنداعى تۇسىنىسپەۋشىلىك جىلدار بويى جالعاسىپ كەلە جاتقانىن ەسكەرسەك, بىزگە تەك وسىنداي فورۋمداردا عانا باسقوسۋعا مۇمكىندىك بار. ال ەندى الەۋمەتتىك جەلىلەر ارقىلى بايلانىسقا كەلسەم, ءسوز بوستاندىعى مەن ادامنىڭ ەركىن اقپارات الۋ قۇقى ساقتالۋى ءتيىس. ايتسە دە, ونىڭ تەرىس جاعى دا بار. سونىڭ تەرىس سالدارىنا تەرروريزم مەن ەكسترەميزم جانە وزگە دە ز ۇلىمدىقتاردى ناسيحاتتاۋدى جاتقىزۋعا بولادى. ەگيپەتتەگىدەي ينتەرنەتتى جاۋىپ تاستاۋعا بولار, بىراق بۇل دۇرىس جول ەمەس. كەيدە ءتىپتى رەتتەۋدىڭ قاجەتى جوق دەپ جاتادى. وندا ادامدارعا تەرىس ىقپال ەتەتىن اقپاراتتار اعىنى قاپتاپ كەتكەن بولار ەدى. سوندىقتان دا بىزگە «وگىزدى دە ولتىرمەي, اربانى دا سىندىرماي» قوعام بولىپ, وسى ماسەلەگە بەلسەنە ارالاسۋىمىز كەرەك. ەگەر شەنەۋنىك قوعامعا جات ز ۇلىمدىق ۇرىعىن سەبەتىن يدەيالاردىڭ تاراپ جاتقانىن بايقاسا, وندا ول سول زامات بۇل اقپاراتتاردىڭ دۇرىس ەمەستىگىنە وقىرمانداردىڭ كوزىن جەتكىزۋى ءتيىس. پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتەگى كوپتەگەن بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى ءوزىن ءوزى اقتامايدى. بۇل – شىڭدىق, ونى مويىنداۋ كەرەك. سوندىقتان دا كەيبىر باسىلىمدار نەمەسە تەلەارنالار دەمەۋشىلەردىڭ كومەگىنە سۇيەنەدى, ولاي بولسا, سولاردىڭ ىقپالىندا كەتىپ جاتادى. مىنە, وسى جاعىن دا قاپەردەن شىعارماعان ءجون.   پەتەر ەرنيتس, «Maaleht» اپتالىق گازەتى باس رەداكتورىنىڭ ورىنباسارى, ەستونيا: – قۇر بوسقا قاراپ وتىرعاننان گورى, وسىنداي حالىقارالىق فورۋمداردا پروبلەمالاردى اشىق ايتىپ, ونىڭ شەشۋ جولدارىن ۇسىنعان الدەقايدا ءتيىمدى. ەۋروپا جانە ازيا مەديا فو­رۋمى-2011 حالىقارالىق شاراسىنىڭ ءوتىپ جاتقانى دا سون­دىقتان. ءار ەلدىڭ جۋرناليستەرى باسقوسقان وسى ءبىر جيىن ەلدەرىڭىزدىڭ بەدەلىن اسقاقتاتىپ, قازاقستاندى تاعى ءبىر قىرىنان تانۋعا وزىندىك يگى ىقپالىن تيگىزەرى انىق. سونىمەن قاتار, وسىنداي فورۋمدار ەلدەردىڭ مەديا سالاسىنداعى ىزدەنىستەرىن, ءبىر-بىرىمەن بايلانىس­تا­رىن جانە ىنتىماقتاس­تى­عىن ارتتىرارى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. ەستونيادا ءجۇرىپ-اق الەمنىڭ كوپتەگەن ەلدەرىمەن ينتەرنەت جەلىسى ارقىلى بايلانىسقا شىعۋعا بولار ەدى. الايدا, قانشاما ينتەرنەت دامىعان زاماندا سونىڭ بار­لىعى دا مىناداي بەتپە-بەت كەلىپ پىكىر الىسۋعا, ۇنقا­تى­سۋ­عا جەتپەيدى. ينتەرنەت بولعان سوڭ, وندا جاقسىسى مەن جامانى دا بارى بەلگىلى. مىنە, سول جامان جاقتارىن ءسۇز­گىدەن وتكىزۋ ءۇشىن ەل اۋماعىندا ناتو تاراپىنان ارنايى قىزمەت تە قۇرىلدى. وسى رەتتە ەستونيادا كەڭجولاقتى ينتەرنەتتى دامىتۋ ماسەلەسى جولعا قويىلعاندىعىن ايتا كەتكىم كەلەدى. ياعني, سىمسىز جەلى ارقىلى ينتەرنەتكە قو­سىلۋعا بارلىق جاعداي جاسالعان. ەستونيالىق ازامات ەۋروپالىق ەلدەردىڭ بىرىنە بارار بولسا, وندا تەگىن ينتەرنەتتى بارلىق جەردە قولدانا المايتىن قولاي­سىز­دىق­تارعا ۇشىرايدى. ال مەن بولسام ءوز ەلىمدە كەز كەلگەن جەردە ينتەرنەتكە ەركىن كىرىپ, جۇمىس ىستەي بەرەمىن. مىنە, وسىلايشا ءبىز ءبىر-ءبىرىمىزدىڭ ومىرىمىزدەن ماعلۇمات الىپ قانا قويماي, تاجىريبە دە الماسامىز. وسى تۇرعى­دان كەلگەندە اتالعان فورۋمنىڭ بەرەرى مول.   باقىتبەك ورۋنبەكوۆ, «كىرگىز تۋسى» باسپا ءۇيىنىڭ ديرەكتورى, قىرعىزستان: – مەديا فورۋم نە ءۇشىن قاجەت, دەگەندە مەن ونىڭ تمد ەلدەرى ءبىر-بىرىمەن جاقىن ارالاسۋى ءۇشىن دەپ جاۋاپ بەرگەن بولار ەدىم. مۇنداي كەزدەسۋلەر بارىمىزگە ءبىر-بىرىمىزبەن جاقىن تانىسۋعا, پىكىر الماسۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ينتەرنەت قازىرگى كەزدە ەركىن ارالاسۋىمىزعا ۇلكەن جول اشىپ وتىر, بىراق تا ول وسىنداي فورۋمداردى الماستىرا المايدى. اتالعان حالىقارالىق شارانىڭ باۋىرلاس قازاق جەرىندە, وندا دا ەۋرازيا جۇرەگىندە ور­نالاسقان اسەم استانا تورىندە ءوتۋى بىزدەرگە دە مارتەبە. پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ باسشىلىعىمەن قازاقستان كوپتەگەن تابىستارعا قول جەتكىزىپ كەلەدى. قىرعىز اعايىندار سىزدەردەگى ءاربىر جەتىستىككە سۇيسىنە قارايدى, ويتكەنى, ءبىزدىڭ تاعدىرىمىز ۇقساس, ءبىر-بىرىمىزگە دەگەن دوستىق ءارى كورشىلىك پەيىلىمىز ءتۇزۋ. ءوز ەلىمدى ايتار بولسام, قازىرگى كەزدە بىزدە ينتەرنەت ەرەكشە قارقىن الا باستادى. كوپتەگەن ەلدەرمەن ارالا­سى­مىز جولعا قويىلىپ, باسقا باسىلىمدارمەن بايلانى­سى­مىز دا ارتۋدا. وسى ورايدا, قازاقستاندا مەديا رىنوك ەرەكشە قارقىنمەن دامىپ كەلە جاتسا, بۇل ۇدەرىستەردەن قىرعىزستان دا كەم ەمەستىگىن ايتا كەتۋ كەرەك. سوندىقتان دا, بىزگە وسىنداي مەدياتۇعىر كەرەك, بۇل كوپتەگەن پروب­لە­مالاردىڭ شەشىمىن تابۋىنا جانە دە ءبىر-بىرىمىزبەن جاقىن ارالاسىپ, تاجىريبە الما­سۋى­مىزعا وتە قولايلى.   الەكساندر كۋپريانوۆ, «نوۆوستي» راا جەتەكشىسىنىڭ ورىنباسارى, رەسەي: – مەديا فورۋم – ماڭىزدى دا ەرەكشە شارا. ول مەديا قۇرىلىمدار مەن كومپانيالاردىڭ باسقوسىپ, ورتاق پروبلەمالاردى تالقىلاۋىنا وزىندىك ۇلەسىن قوساتىن مەدياتۇعىر دەسەم دە بولادى. مەن پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتە پروبلەمالاردى كوتەرىپ, ونى شەشۋدە بىرلەسە ارەكەت ەتۋ جولدارىن قاراستىراتىن وسىنداي ءىرى شارانىڭ ماڭىزدى ەكەندىگىن ايتا كەتسەم دەيمىن. وسى تۇرعىدان كەلگەندە, سىزدەردىڭ ەلدەرىڭىز كوپتەگەن يگى شارالاردى جۇزەگە اسىرىپ كەلەدى. ماعان سىزدەردىڭ باس قالالارىڭىز استانا وتە ۇناعاندىعىن دا ايتا كەتەيىن. ال ەندى الەۋمەتتىك جەلىلەرگە كەلەر بولساق, مەن ونى بالعاعا تەڭەر ەدىم. قازىرگى جاڭا تەحنولوگيالىق دامۋ زامانىندا قوعامنىڭ بولىنبەس بولشەگىنە اينالىپ تا ۇلگەرگەن جەلىلەر كوپتەگەن پروبلەمالاردى شەشۋگە, بەلگىلى ءبىر بيىكتىكتەردى باعىندىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سونىمەن قاتار, الەۋمەتتىك جەلىلەر جاڭا پروبلەمالاردى دا الىپ كەلۋدە. قوعام وسى پروبلەمالاردى تۇسىنۋگە, ءتىپتى تۇيسىنۋگە دايىن بولۋى ءتيىس. ينتەرنەت سىبايلاس جەم­قورلىق قىلمىستارىن اشكەرە ەتەتىن نەمەسە ادىلەت­سىزدىككە قارسى ماتەريالداردى جاريالاۋعا, سونىمەن دە قوعامعا جەتكىزۋگە وتە ىڭعايلى. دەسەك تە, ونىڭ ەكسترەميزم مەن تەررورلىق ارەكەتتەردى ناسيحاتتايتىن جامان جاعىن دا قاپەردەن شىعارماعان ءجون. پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتە مەديا رىنوك ونشا دامىماعان, دامىسا دا ءار ءار جەردە وزىندىك ەرەكشەلىكتەرى بار. كوبىنەسە ءبىز مەديا رىنوك اقشا قاي جەردە بولسا, سول جاقتا داميدى دەپ ەسەپتەيمىز. بۇل – جاڭساق پىكىر. ماسەلەن, ۋكراينا اناۋ ايتقانداي باي مەملەكەت ەمەس, الايدا, وندا ەڭ ءبىر ەركىن دە قىزعىلىقتى مەديا ورناعاندىعىن كورىپ وتىرمىز. رەسەيدە دە قىزعىلىقتى, قازىرگى زامان تالابىنا جاۋاپ بەرەتىن مەديا بار. كەيبىر پىكىرلەرگە قاراعاندا, مۇنداعى مەديا تاۋەلسىز سانالمايدى. سوندىقتان دا تاۋەلدىلىك مەديالاردىڭ ساپاسىنا كەرى اسەر ەتۋى مۇمكىن. قازاقستاندا ساپالى مەديالار, سونىڭ ىشىندە ينتەرنەت مەديالار بارشىلىق. ال تاجىريبە الماسۋ ماقسا­تىن­دا وسىنداي مەديا فورۋمداردى وتكىزىپ تۇرۋ اسا قاجەت.   نۇرلان ەرىمبەتوۆ, «ايتپارك» پىكىرسايىس كلۋبىنىڭ جەتەكشىسى, قازاقستان: – كوپ جاعدايلاردا ءار ەلدىڭ ازا­مات­تارى باسقا ەلدەر جونىندەگى پىكىرىمىزدى وسى اقپارات قۇرالدارى ارقىلى جەتكىزىپ جاتامىز. ماسەلەن, رەسەيدە بولماي-اق سول ەل تۋرالى اقپارات قۇ­رال­دارىن قاراۋ ارقىلى ءوز باعامىزدى بەرەمىز. سوندىقتان مەن بۇقارالىق اقپارات قۇرال­دارى­نىڭ جاۋاپكەرشىلىگى تۋرالى ماسەلەنى كوتەرەتىن ەدىم. ءبىر ءتىلشى ءوزىنىڭ كورگەن, بىلگەنى ارقىلى مىڭداعان وقىر­مان­دارى مەن كورەرمەندەرى اراسىندا پىكىر قالىپتاستىرا الادى. كوپتەگەن جاعدايلاردا سىني ماقالالار بولادى, ءبىر-ءبىرىمىزدى رەنجىتەتىن جاعدايلارعا دا بارامىز. مەنىڭ بايقاعانىم, ءتيىپ-قاشىپ اقپارات بەرۋ زامانى ءوتتى. وزگە ەلدەردىڭ بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىمەن ارالاسۋىمىز كەرەك, سولار تۋرالى ناقتى اقپاراتتان حاباردار بولعانىمىز ءجون. سوندا عانا جاعدايدى جاقسى تۇسىنۋىمىزگە جول اشىلادى. ولار دا ءبىزدىڭ جاعدايى­مىزدى كورىپ, جاقىن تانىسۋعا ءمۇم­كىن­دىك الادى. ايتسە دە, رەسەيلىك بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ ىقپالى قازاقستاندا مىقتى ەكەنىن مويىنداۋىمىز كەرەك. ەڭ وڭاي جولى ولارعا جولدى – جاۋىپ تاستاۋ: سپۋتنيكتى ءوشىرۋ, گازەتىن جەتكىزبەۋ جانە تاعىسىن-تاعىلار. بىراق ءبىز وعان بار­ماي­مىز, باسەكەلەستىكتى ارتتىرۋ ارقىلى ءوزىمىزدىڭ مىقتى ەكەنىمىزدى دالەلدەۋىمىز شارت. قازىر ءبىز جۋرناليستەرىمىزدىڭ دەڭگەيىن كوتەرىپ, قۇرال-جاب­دىقتارىمىزدىڭ ساپاسىن ارتتىرۋىمىز كەرەك. تەك باسەكە عانا ءبىزدى العا جەتەلەيتىن بولادى. الەمنىڭ ءار تۇك­پىرىنەن حابار جەتكىزەتىن تىلشىلەرىمىزدىڭ بولۋىن قامتاما­سىز ەتۋىمىز – ۋاقىت تالابى. حالىقارالىق ارەنادا ورىن العان وقي­عاعا وزگە ەلدەردىڭ كوزقاراسىمەن قاراماۋىمىز كەرەك. مەديا فورۋم ارالاسۋعا جانە تاجىريبە الماسۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ءبىز ينتەرنەتپەن دوستىق, ءتىپتى جەكە قارىم-قاتىناستار جاساسساق تا, ەشقايسىسى بەتپە-بەت اڭگىمەلەسۋگە جەتپەيدى. جۇرەكتەن جۇرەككە جەتەتىن جىلى راۋىشتەگى ارالاسۋدى ەشقانداي دا ينتەرنەت جەتكىزە المايدى. ------------------------------------------ سۋرەتتەردى تۇسىرگەن ورىنباي بالمۇرات.