«باي-ماناپتىڭ تۇقىمى» دەپ قۋدالانعان ون ءۇش بالالى اۋلەتتەن جالعىز ءوزى جازاتايىم ءتىرى قالىپ, تارازدان اياگوزگە اۋىپ كەلىپ, جەتىمدىگىنە قاراماي ءبىلىمىن جەتىلدىرىپ, اسكەري پروكۋرور بولعان مۇقان مەن توبىقتىدان شىققان ونەرلى قىز گۇلفاريدانىڭ تۇڭعىشى عاينيكامال وسكەن وتباسى شىن زيالىلاردىڭ ورداسى ەدى.
ون ساۋساعىنان ونەر تامعان, ەرتەلى-كەش تىگىن ماشيناسىنىڭ قۇلاعىنان تۇسپەيتىن مەڭكەبانۋ اجەسى ينە-ءجىبىن ساباقتاپ بەرىپ, قۇلاعى قالقايىپ قاسىندا وتىرعان قالاقتاي نەمەرەسىنە: «ە-ە-ە, قاراعىم-اي, مەنىڭ كورگەن راحاتىمنىڭ تىرناقتايىن كورسەڭ, باقىتتى بولار ەدىڭ-اۋ» دەر ەدى مۇندايدا ەس كورىپ. اجەسىنىڭ ايتاتىن راحاتى سول – ابايدىڭ ۇلدارى اقىلباي, تۇراعۇل, ماعاۋيا, ءانشى امىرە, بالۋان قاجىمۇقان, جازۋشى مۇحتار سياقتى ءوز زامانىنىڭ زاڭعار زيالىلارى تۇسەتىن تابالدىرىعى مەن ءتورى كيەلى شاڭىراقتى ۇستاعانى. اباي بالالارى اجەسىنە ارنايى پاۋەسكە جىبەرىپ, اۋىلدارىنا الدىرتىپ, اپتالاپ قوناق ەتەدى. مەڭكەبانۋ اپالارى اسىلدىڭ تۇياقتارىنا ماتانىڭ مىقتىسىنان جاعاسى مەن جەڭى بار سيۋرتۋك, شالبار تىگىپ بەرىپ, شاڭىراقتارىندا اۋناپ-قۋناپ جاتىپ كەتەتىن ءوز ادامىنداي ەدى. اجەسى قۇنانبايدىڭ ءناسىلىن جالعاعان ۇرپاقتارىنىڭ ۇيىنەن الاشتىڭ نەبىر ايبوز ۇلدارىنىڭ دا مەيمان بولىپ كەلەتىنىن, سولاردى كوزىنىڭ كورگەنىن كىشكەنتاي نەمەرەسىنە ماقتانىپ ايتىپ وتىراتىن.
بالالىق شاعى وتكەن تاڭسىقتىڭ تاڭى قوزى كورپەش – بايان سۇلۋدىڭ اسپانمەن تالاسقان اسقاق مۇناراسىنا مالىنباي تۇرىپ اتپايتىنى سەكىلدى, بۇل اۋىلدىڭ ادامدارىنىڭ دا اڭگىمەسى قوس عاشىقتىڭ تاريحى مەن تاعدىرىن بايانداۋدان باستالماي ما؟ بالا كۇنىندە سول مۇنارانىڭ تۇبىنە تالاي بارعان. مۇنارا مەن اۋىل ورتاسىندا اياگوز وزەنى اعادى. وزەننىڭ ارعى بەتىنە ءوتىپ كەتكەن مالدى ايداپ كەلۋ ءۇشىن مالتىپ ءوتىپ, جولاي شىرعاناق, دولانا, بۇلدىرگەن تەرە بارعان اۋىل بالالارى قوزى مەن باياننىڭ مۇناراسىنا سوعا كەتۋدى دە ۇمىتپايتىن. بالالىق شاقتاعى وسى كورىنىستىڭ ءبارى ۋاقىتپەن بىرگە ۇمىتىلىپ قالا بەرمەي, ارمانى مەن سەزىمىن الديلەپ, ونەر دەيتىن وزگەشە الەمنىڭ ولكەسىنە عانا وسەتىن ادەمى گۇلدىڭ قۇنارلى توپىراعىنا ءنار بولىپ سىڭە بەرگەن ەكەن.
1965 جىلى الماتى مەديتسينا ينستيتۋتىن تاستاپ, كونسەرۆاتوريانىڭ اكتەرلەر دايىندايتىن بولىمىنە كسرو حالىق ءارتىسى حاديشا بوكەەۆانىڭ ستۋدەنتتەر قابىلدايتىنى تۋرالى حابارلاندىرۋدى وقىعاننان كەيىن ونەر دەيتىن سيقىردىڭ ارباۋىنا ءتۇسىپ, ەسى كەتىپ جۇرگەن جاس قىز ەشنارسەگە قاراماستان تىكە تارتادى. ۇياڭ قىزدىڭ باتىل شەشىمىنە ەشكىم توقتاۋ سالا المايدى. اكەسىنە ناعاشى جاعىنان تۋىس بولىپ كەلەتىن تەاتر ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى بولات ماۋسىمباەۆ دەگەن اعاسىنىڭ ءوزى ورە تۇرەگەلىپ, ادەتتەگى ء«ارتىس بولام دەگەن نە سۇمدىقتى» ايتىپ, اتتانعا باسادى. قابىلداۋ كوميسسياسىنا قۇجاتتارىن تاپسىرۋعا كەلگەندە مۇنداعىلار دا ونىڭ شەشىمىنە تاڭعالعانىن جاسىرا المايدى. تالابى كۇشتى تاباندى قىز ماقساتىنا جەتىپ, ح.بوكەەۆانىڭ كلاسىنان بەس جىل ءبىلىم الىپ, ءاشىرالى كەنجەەۆ, قۇمان تاستانبەكوۆ, اشىربەك سىعاي سەكىلدى سايدىڭ تاسىنداي ىرىكتەلگەن كۋرستاستارىمەن بىرگە تەاتر ساحناسىنا كەلەدى. الماتىداعى ەكى تەاتردى تەل ەمدى. م.اۋەزوۆ اتىنداعى اكادەميالىق تەاتردىڭ الىپتارىمەن ءبىر ساحنادا ويناعىسى كەلگەن ارمانى دا كوپ ۇزاماي ورىنداۋىن تاپتى.
ونەر – تابيعات سىيى. سۇتپەن ەنىپ, سۇيەككە بىتەتىن نارسە. اكتەر دەگەن اتقا لايىقتى بولىپ ءجۇرۋ ءۇشىن عاينيكامال سىرتقى سىمباتى مەن ىشكى جان الەمىن عاجاپ ۇيلەسىممەن ۇستاۋعا تىرىستى. ءالى ەسىمىزدە, اپاي 60 جاسىندا سپەكتاكلدىڭ كوپشىلىك ساحناسىندا ينستيتۋتتى جاڭادان ءبىتىرىپ كەلگەن جاس قىزدارمەن بىرگە بيلەپ ءجۇردى. بۇل جاستاعى ارىپتەستەرىنىڭ كوپشىلىگى مىڭ بۇرالىپ بيلەمەك تۇگىلى, تەاترعا كەلىپ-كەتۋى سيرەپ, دەنە سىمباتىن دا ساقتاي الماي جاتادى. «تەاتر ءۇشىن وتقا دا, سۋعا دا ءتۇستىم» دەگەن ءسوزدى عاينيكامال اپاي ايتسا عانا جاراسادى. كەزىندە «كەمپىرلەردەن شىققان داۋ» سپەكتاكلىندە قارتايسا دا, سىرى مەن سىنىن بىردەي ساقتاعان, جۇرگەندە ءجۇرىسى بىلىنبەيتىن, كۇلگەندە ءتىسى كورىنبەيتىن, بالداعىنىڭ تىقىلى دا اسەم اندەي ەستىلەتىن قىز-كەمپىردى ويناپ ءجۇرىپ, اربادان سان مارتە قۇلادى. اڭعال, ادال قىز-كەمپىر الدىنان شىققان ادامنان دا ۇركىپ قۇلايدى, سوڭىنان قۋعان ادامنان دا قورقىپ جىعىلادى. سان جىلدان كەيىن ومىرتقاسى سىزداپ, سىر بەرگەن سوڭ كومپيۋتەرلىك دياگنوستيكا جاساتقانىندا دارىگەر «ارقاڭىزدا مۇجىلمەگەن ساۋ ومىرتقا قالماعان ەكەن» دەپ قاتتى تاڭىرقاپ, باسىن شايقاعان ەكەن.
ونەردىڭ شارتى بىرەۋ عانا: ءوز ءسوزىڭدى ايتۋ. عاينيكامال اپاي ساحنادا جۇزگە تارتا ءرول وينادى, بىراق ونەردەگى شيرەك عاسىرلىق عۇمىرىندا سول ويناعان رولدەرىن ەشقاشان ۇلكەن-كىشى دەپ بولگەن ەمەس. «ايمان-شولپاندا» شولپان, «اباي-ايگەرىمدە» سالتانات, «اقبىلەكتە» ۇرقيا, «جۇلدىزىم مەنىڭ جوعارىدا» گۇلجان, «كوكتوبەدەگى كەزدەسۋدە» الماگۇل, «جەندەتتەردە» مادلەنا بەجار, «اقىماق بولعان باسىم-ايدا» سوتانۆيل, «عاشىقتىق دەرتىندە» شەكەر, «كىشكەنتاي اۋىلدا» ءمانسيا, ء«وتتىڭ, دۇنيەدە» فاتيما حانىم بولىپ اكتەرلىك شەبەرلىك ورىسىندە ءبىر-بىرىنە مۇلدە كەرەعار, قايتالانباس بەينەلەر جاسادى. تەاتر ەسىگىن ۇيالا اشقان ۇياڭ مىنەزدى اكتريسا اكتەرلىك مەكتەپتىڭ قىر-سىرىنا ءسابيرا مايقانوۆا, بيكەن ريموۆا, فاريدا ءشارىپوۆا, شولپان جانداربەكوۆا, زامزاگۇل ءشارىپوۆا, ىدىرىس نوعايباەۆ, ءاسانالى ءاشىموۆ, ءسابيت ورازباەۆ, ءانۋار مولدابەكوۆ, رايىمبەك سەيىتمەتوۆ, تاڭات جايلىباەۆ سىندى ساحنانىڭ ناعىز مايتالمان ساڭلاقتارىمەن تىزە قوسىپ, قاتار ويناپ ءجۇرىپ قانىقتى. اسىرەسە, بۋلگاكوۆتىڭ «جەندەتتەرىندەگى» مادلەنا مەن ء«وتتىڭ, دۇنيەدەگى» فاتيما بەينەسى ىشكى پسيحولوگيالىق يىرىمدەرى مول, اكتەر قۋاتىن بارىنشا جارقىراتىپ كورسەتەتىن كۇردەلى وبرازدار. باستاپقىدا «جەندەتتەردە» نۇرمۇحان ءجانتورين سەكىلدى ساحنا الىبىمەن بىرگە شىققاندا, ول كىسى اۋىر قاباعىن كوتەرىپ, اشۋلى جۇزبەن ءبىر قاراسا, ۇركەك قويان سەكىلدى عاينيكامال نە ىستەرىن بىلمەي داعدارعانى ەسىندە. بىراق ساحنانىڭ نەشە ءتۇرلى قيتۇرقىسى مەن قالتارىس-بۇلتارىسىن كورىپ ابدەن شىڭدالعان سىرالعى ساڭلاق كەرىسىنشە, جاس اكتريسانىڭ ءوزىن شيراق سەزىنىپ, وزىمەن دەڭگەيلەس ويناۋى ءۇشىن قامقور پەيىل تانىتىپ, ەركىندىككە قاراي جەتەلەيتىن. ن.ءجانتورين – مولەر, بۇل – مادلەنا. مادلەنا مولەرگە عاشىق, ەركەلەيدى, ەسىنەن تاندىرادى. بىراق مولەرگە دەيىن تاعى ءبىر پولكوۆنيكپەن كوڭىلدەس بولعان مادلەنا دۇنيەگە كەلگەن قىزىنىڭ كىمنەن ەكەنىن ايىرا الماي, دال بولادى. بۇل از بولسا, مولەر ەندى ءوز قىزىنا عاشىق بولادى. سول كەزدەگى مادلەنانىڭ جان ازابىن تىلمەن ايتىپ جەتكىزۋ مۇمكىن ەمەس. اكەسى مەن قىزىنىڭ اراسىن اجىراتۋعا قانشا كۇش سالسا دا, ونىسىنان تۇك شىقپاي, اقىرى ءوزى اقىلىنان اداسا باستايدى. مىنە, وسىنداي ديناميكالى دراماتيزمگە قۇرىلعان, جۇرەككە سالماق تۇسىرەتىن, ىشكى پسيحولوگيزمى باسىم كەيىپكەر وبرازىن جاساۋ كوپ تەر توگۋدى, تىنىمسىز ىزدەنۋدى قاجەت ەتپەي قويمايدى. وبرازدىڭ ىشىنە ەنىپ, بەينەمەن بىرىگىپ كەتكەندىگىنەن بولار, كورەرمەن عاينيكامالدىڭ جان ازابىنان قۇر سۇلدەرى عانا قالعان شاراسىز مادلەناسىنا ايالاي قاراپ, ونىمەن بىرگە قايعىرىپ وتىرىپ كورەتىن. سپەكتاكلدىڭ رەجيسسەرى ۆيكتور ءماجۋريننىڭ ءوزى: «مەن سەنىڭ مادلەناڭا سەنەمىن, عاينيكامال» دەپ, دەمەپ قوياتىن ەدى.
مىنەزىنىڭ كىشىپەيىلدىلىگىنەن بە, الدە ءتيىستى ورىنداردىڭ بۇرا تارتىپ, كوزگە ىلگىسى كەلمەگەنىنەن بە, «قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى» اتاعىن دا اكتريسا الپىسقا اياق باسقاندا الدى. ەڭ اقىرىندا, جاسى جەتپىسكە تاياعاندا كەڭ ماڭدايى جارقىراپ, اقىلى جۇزىنە, پاراساتى كوزىنە تۇنعان اق جاۋلىقتى قازاق ايەلىنىڭ بەينەسىندە قالىڭ الاش جۇرتىنىڭ الدىندا ءجۇز سەريادان تۇراتىن «قارا شاڭىراق» ءفيلمى ارقىلى جارق ەتتى. عاينيكامال بايقوشقاروۆانىڭ ۇزاق جىلدار بويى كوپشىلىك ساحناسىندا كورىنبەي جۇرگەنىنىڭ ەسەسى, ار مەن ۇياتتى بارىنەن بيىك قويىپ, وڭ مەن سولعا قاراماي, ويقاستاپ الدىعا شىعۋدى ورىنسىزدىق ساناعان سالماقتى مىنەزىنىڭ سىباعاسى, تالانتى ەشكىمنەن كەم بولماسا دا, تارتىنشاقتاپ تۇراتىن تەكتىلىگىنىڭ تارتۋى وسىناۋ بەكزات بولمىستى گاۋھار-انانىڭ بەينەسىمەن بىرگە كەلدى. كينودا ويناعان ازدى-كوپتى رولدەرى بولعانىمەن, ساحنا سىرتىندا, تەاتردىڭ تاساسىندا كەلە جاتقان عاينيكامالدى كوگىلدىر ەكراننىڭ كۇشىمەن ءاپ-ساتتە تانىمال ەتكەنى ءۇشىن رەجيسسەر اقان ساتاەۆتىڭ ءدال وسى اكتريساعا تاڭداۋ جاساپ, جەر بەتىندە ادىلدىك دەگەن ۇعىمنىڭ ءالى دە ءومىر سۇرە بەرەتىنىنە سەنىم ۇيالاتقانى ءۇشىن ريزاشىلىعىمىزدى ءبىلدىرىپ, راحمەت ايتقىمىز كەلدى.
اكەسى مەن بالالارىنىڭ اراسىندا دانەكەر بولىپ, وتباسىنىڭ بەرەكەسىن ۇيىتقان مەيىربان گاۋھاردىڭ بالالارى ءۇشىن شىرىلدايتىن جانقيارلىق سەزىمى, جىلىلىعى, جاناشىرلىعى – قازاقتىڭ بۇرىننان قالىپتاسقان وتباسىلىق ينستيتۋتىنان قاشىقتاپ بارا جاتقان انالىق سەزىم. قازاق بالكىم وسىعان سۋساعان بولار. اتا-انا مەن بالانىڭ بويىنان الىستاۋعا اينالعان باعا جەتپەس اسىل قاسيەتتەردى اڭقاسى كەبە ساعىنعاننان كەيىن, سونىڭ ءبارىن شىنايى جەتكىزە العان گاۋھار-عاينيكامالدى شىن جاقسى كورىپ قالعانى انىق. تاريحتا جالعىز عانا شىعارمانىڭ اۆتورى بولىپ, اتاعى شىققان, جالقى وبراز جاساپ, سول بەينەسى جادىعا ماڭگى جازىلىپ قالعان, بالاماسىز تۋىندىسىمەن عاسىرلاردىڭ بەدەرىنە ەسىم-سويى ءسىڭىپ قالعان ءبىر عانا شەدەۆردىڭ شەبەرلەرى از ەمەس. تەاتر مەن كينو – ونەردىڭ ماڭىزدى ەكى سالاسى بولعانىمەن, تىنىسى ءبىر, تىرشىلىگى ورتاق تۇتاس اعزا. «قارا شاڭىراق» پەن گاۋھار-انا – قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, «قۇرمەت» وردەنىنىڭ يەگەرى عاينيكامال بايقوشقاروۆانىڭ ەلۋ جىلدىق ەڭبەگى مەن بۇكىل شىعارماشىلىق ءومىرىنىڭ ەسەبى ىسپەتتى ەڭ ەلەۋلى جۇمىسى رەتىندە الداعى كۇننەن ءالى دە باعاسىن الاتىن بىرەگەي تۋىندىسى.
ايگۇل احانبايقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان»
الماتى