مەملەكەت باسشىسى بيىلعى جولداۋىندا ساپالى جۇمىسپەن قامتۋ جانە الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋدىڭ ادىلەتتى جۇيەسىن قۇرۋعا بايلانىستى بىرقاتار ماڭىزدى تاپسىرما جۇكتەگەنى ءمالىم. وسى رەتتە قازاقستان رەسپۋبليكاسى كاسىپوداقتار فەدەراتسياسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى, بەلگىلى الەۋمەتتانۋشى ەرلان سايروۆپەن اڭگىمەلەسكەن ەدىك.
– ەرلان بياحمەت ۇلى, ەلباسى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا ءوزىن ءوزى جۇمىسپەن قامتىعاندارعا, جاڭادان كاسىبىن باستاۋشىلارعا قولداۋ كورسەتۋ كەرەكتىگىن ايتتى. بۇل ىسكە ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى ءاتۇستى قاراعانىن دا جەتكىزدى. بۇل رەتتە قانداي تەتىكتەردى ۇسىنۋعا بولادى؟
– ءيا, ەلىمىزدە الەۋمەتتىك ستاندارتتار حالىقارالىق دارەجەگە جەتۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن, ءوزىن ءوزى جۇمىسپەن قامتىپ جۇرگەن ازاماتتارعا كوڭىل ءبولۋ كەرەك. ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتتەرىنە سۇيەنسەك, قازىرگى ۋاقىتتا ەلىمىزدە 8,5 ميلليون شاماسىندا ەڭبەكپەن قامتىلعان ازامات بولسا, سونىڭ ىشىندە 2,5 ميلليونعا جۋىق ادام ءوزىن ءوزى جۇمىسپەن قامتىپ وتىر. ياعني ەڭبەكپەن قامتىلعانداردىڭ 25 پايىزعا جۋىعى ءوزىن ءوزى ەڭبەكپەن قامتىعاندارعا جاتادى. جالپى, ءوزىن ءوزى جۇمىسپەن قامتۋ ماسەلەسى حالىقارالىق تاجىريبەدە بار. بىراق بىزدە ءوزىن ءوزى جۇمىسپەن قامتىعان ساناتتاعى ازاماتتاردىڭ كوپشىلىگىنىڭ ەڭبەگى مەن ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسى, يگىلىگى ونىڭ ءارى قارايعى الەۋمەتتىك دامۋىنا جەتە مە دەگەن ساۋال تۋادى. رەسمي دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, ارينە, ءوزىن ءوزى جۇمىسپەن قامتىعان ازاماتتارىمىز ءوزى مەن وتباسىن اسىراپ وتىر. بىراق قانشالىقتى ساپالى دەڭگەيدە اسىراۋدا؟ بۇل – ۇلكەن ماسەلە. سوندىقتان ەلباسىنىڭ بيىلعى جولداۋىندا ايتقان بايلامدارى وتە وزەكتى. مەملەكەت تاراپىنان وسى كاتەگورياداعى ازاماتتارعا بەلگىلى دەڭگەيدە الەۋمەتتىك كەپىلدىك كەرەك. سەبەبى, بىرىنشىدەن, ەل ەكونوميكاسى قۇرىلىمىنىڭ وزىندە بىرقاتار سايكەسسىزدىك بار. مىسالى, ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسى دامىعان, ازاماتتارى تۇگەل دەرلىك جۇمىس ىستەپ جۇرگەن بولسا, ەلدەگى سالىق تولەمدەرى دە ءارتاراپتى بولۋى كەرەك. ونىڭ ىشىندە ورتا بيزنەس وكىلدەرى, جەكە كاسىپكەرلەرمەن بىرگە ءوزىڭىز ايتىپ وتىرعان ءوزىن ءوزى جۇمىسپەن قامتىعان ازاماتتار دا سالىق تولەپ وتىرۋى ءتيىس ەدى. ال بۇگىنگى بيۋدجەتتىڭ قۇرىلىمى ولاي ەمەستىگىن كورسەتەدى. قازىرگى قازاقستان بيۋدجەتىن تەك قانا ءىرى جانە شيكىزاتقا باعىتتالعان 60-70 كومپانيا عانا بەرەدى. بۇل ەلىمىزدەگى باسقا ازاماتتاردىڭ ەكونوميكالىق ومىردەگى ورنىن انىقتاپ وتىر. ياعني ولار قازاقستان ەكونوميكاسىنا كوپ جاعدايدا ارالاسپايدى. مىنە, ءبىز وتاندىق بيۋدجەتتىڭ قۇرىلىمىنان-اق ەلدەگى الەۋمەتتىك جاعدايدى بىلەمىز, تۇسىنەمىز. سوندىقتان بۇگىنگى تاڭدا ەلىمىزدەگى الەۋمەتتىك دامۋ ستراتەگياسىن وزگەرتۋ كەرەك. ەڭ الدىمەن, 2,5 ميلليون ءوزىن ءوزى جۇمىسپەن قامتىعان ازاماتتاردىڭ ءومىر ءسۇرۋ ستاندارتتارىن وزگەرتۋ ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟ بۇل رەتتە مەملەكەتتەن بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە سۋبسيديا قاراستىرۋ كەرەك پە, الدە شاعىن نەسيە بەرۋدى ويلاستىرعان ءجون بە, مۇمكىن اۋىلدىق جەرلەردە تەگىن جەر تەلىمىن بەرۋدى شەشۋ كەرەك بولار؟.. ياعني ءبىز 2,5 ميلليون ادامدى ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق اينالىمىنا ەنگىزۋىمىز كەرەك. شىنى كەرەك, قازىر ولار قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق اينالىمىنان تىس ءومىر ءسۇرىپ جاتىر. بۇل جەردە وسى سەبەپتەن ءتۇرلى ماسەلە تۋىندايدى. بىرىنشىدەن, الەۋمەتتىك پەسسيميزم. شىنىن ايتۋ كەرەك, ولار جۇمىس ىستەپ جۇرگەن جوق, بەلگىلى الەۋمەتتىك ورتادا جۇرگەن جوق, اۋىلدا, اۋداندا بولسىن, تۇرعىلىقتى جەرىنىڭ ەكونوميكالىق دامۋىنا كۇش-قۋاتىن جۇمساپ جۇرگەن جوق. سوندىقتان ولاردا الەۋمەتتىك پەسسيميزم سەزىمى پايدا بولادى. بۇگىندە ءبىز سول ساناتتاعى ازاماتتاردى باسقا ازاماتتارمەن بىرگە ەلىمىزدىڭ يگىلىگىن جاساۋعا قابىلەتتى كۇشكە اينالدىرۋىمىز كەرەك. بۇل مەملەكەتتىك جانە كۆازيمەملەكەتتىك قۇرىلىمداردىڭ ەڭ نەگىزگى جۇمىسى. ەگەر ەلىمىزدى ەۋروپا, سولتۇستىك امەريكا ەلدەرىنىڭ الەۋمەتتىك دامۋ دەڭگەيىنە جەتكىزۋگە تىرىساتىن بولساق, ەڭ الدىمەن, قوعامنىڭ, الەۋمەتتىڭ پسيحولوگياسىن, ادامداردىڭ كوزقاراسىن زەرتتەۋىمىز ءتيىس. ەكىنشىدەن, دۇنيەجۇزىلىك دامۋ بانكىنىڭ مالىمەتتەرىمەن سالىستىرا قاراساق, قازاقستانداعى سول 2,5 ميلليون ادام كەدەيلەردىڭ قاتارىنا قوسىلادى. ال بىزدەگى كەدەيلىك شەتەلدەردەگى كەدەيلىك دەڭگەيىنەن دە تومەن. ماسەلەن, بىزدەگى تومەنگى كۇنكورىس دەڭگەيى 28 مىڭ تەڭگەنى بولەتىن بولساق, كۇنىنە 1-2 دوللاردان عانا كەلەدى ەكەن. بۇل حالىقارالىق دارەجەدەگى كەدەيلىكتەن 2-3 ەسە تومەن. حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن وسىدان دا كورۋگە بولادى. ال كەدەيلىك الەۋمەتتىك فاكتور عانا ەمەس, ەلىمىزدىڭ دامۋىنا كەرى اسەرىن تيگىزەتىن رۋحاني-ەكونوميكالىق كاتەگوريا. سوندىقتان وسى ساناتتاعى ازاماتتاردى ەكونوميكالىق اينالىمعا قوسۋ ۇلكەن شارا. ەگەر مۇنى ءىس جۇزىنە اسىرا الساق, ەلىمىزدە الەۋمەتتىك جاڭعىرتۋ ماسەلەلەرىنىڭ ءبىرازى شەشىلەدى دەۋگە بولار ەدى. وكىنىشكە قاراي, بۇل ءالى شەشىلگەن جوق.
– ەلەكتروندى ەڭبەك بيرجاسى تۋرالى نە ايتاسىز؟ الەمدە وسى جۇيەگە كوشكەن مەملەكەتتەردە جۇمىسسىزدىق ماسەلەسى قانشالىقتى شەشىمىن تاپقان؟
– ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى ەلەكتروندى بيرجانى ەنگىزدى. بۇل الەمدىك تاجىريبەگە سايكەس, سونىڭ ىشىندە ەلىمىزدەگى ايتارلىقتاي جاڭاشىلدىق دەۋگە بولادى. ءار ازامات ءوزىنىڭ سمارتفونىنان بۇكىل قازاقستاندا قانداي بوس جۇمىس ورنى بار ەكەنىن كورە الادى. سونداي-اق اتالعان جاڭالىقتىڭ ءبىر جاقسى قىرى, ازامات ءوزىنىڭ كومپيۋتەرىنەن نەمەسە سمارتفونىنان بيرجاعا كىرەتىن بولسا, رەسپۋبليكا بويىنشا ماماندىعىنا سايكەس كەلەتىن ۆاكانسيانىڭ بارلىعى قولدانۋشىعا كەلەدى. بۇل جۇمىس ىزدەپ جۇرگەن ازاماتتارمەن كەرى بايلانىستىڭ ۇلكەن ءبىر ءادىسى.
سوندىقتان وسى تاجىريبەنى ءارى قاراي جەتىلدىرەتىن بولسا, كوپتەگەن الەۋمەتتىك ماسەلە شەشىلەدى. ويتكەنى وزدەرىڭىز بىلەسىزدەر, ازاماتتاردىڭ باسىم بولىگى ەڭبەك بيرجاسىنا بارا بەرمەيدى. سەبەبى سەنبەيدى. ەكىنشىدەن, ءبىر-ەكى مارتە بارعاننان كەيىن بيرجانىڭ الەۋمەتتىك تۇرپاتىن سەزىنەدى دە, قايتا بارمايدى. سول سەبەپتى ازاماتتارعا تسيفرلى تەحنولوگيا وتە قولايلى. مۇنى ءارى قاراي دامىتۋ كەرەك.
– ال ەڭبەك كىتاپشالارىن ەلەكتروندى فورماتقا كوشىرۋ قانداي ناتيجە بەرمەك؟
– ءبىز دۇنيەجۇزىلىك قاعيدالار مەن ۇدەرىستەرگە ساي بولۋىمىز كەرەك دەپ جاتىرمىز. ازاماتتاردىڭ جەكە قۇجاتتارى قازىر حالىقارالىق دەڭگەيدە ەلەكتروندى جۇيەدە قولدانىلادى. سوندىقتان بۇل جۇمىستار دا ەلىمىزدىڭ تسيفرلى تەحنولوگيالارعا كوشۋىنىڭ العىشارتتارىنىڭ ءبىرى بولۋى ىقتيمال. ەلەكتروندى ەڭبەك كىتاپشالارىن بۇگىندە وركەنيەتتى دامىعان ەلدەردىڭ بارلىعى دەرلىك قولدانادى.
– مەملەكەت الەۋمەتتىك مىندەتتەمەلەرىن تولىقتاي ورىنداپ وتىرعانىن ايتتى. ال كاسىپوداقتار فەدەراتسياسىنداعى جاعدايلار ونى قانشالىقتى راستايدى؟ قازىر الەۋمەتتىك تولەمدەر, جاردەماقىلار مەن ەڭبەكاقىلار وسىرىلگەنىن بىلەمىز. بۇل ەڭبەك قاتىناستارىنداعى شيەلەنىستى جاعدايلاردى رەتتەۋگە باعىتتالعان با؟
– بۇگىنگى تاڭدا مەملەكەت حالىقتىڭ الدىنداعى الەۋمەتتىك تولەماقى مىندەتتەمەلەرىن تولىقتاي ورىنداپ وتىر. بىراق بۇل جەردە الەۋمەتتىك تولەماقىلارمەن قاتار جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ, ءىرى بيزنەس وكىلدەرىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋ كەرەك. سوڭعى كەزدەرى قوعامدىق لاندشافت وزگەرىپ كەلەدى. قازىرگى تاڭدا ءىرى كاسىپورىنداردا جۇمىس ىستەپ جۇرگەن ەڭبەك ادامدارىنىڭ كاسىپورىننىڭ دامۋ ستراتەگياسىنا, مەنەدجمەنتىنە ارالاسۋى سول جەردەگى تۇراقتىلىقتى ساقتايدى. ەڭبەككەرلەر سول كاسىپورىننىڭ ءبىر پۇشپاعىن يلەپ جۇرگەنىن جانە ءبىر بولىگى ەكەنىن سەزىنەدى. قازاقستانداعى الەۋمەتتىك قاتىناستاردى دا وسىنداي ەڭبەك ستاندارتتارىنا جەتكىزۋ كەرەك. ءاربىر كاسىپورىننىڭ ىشىندە ماسەلە بار. ءبىرىنشى, ەڭبەك قاۋىپسىزدىگىن ساقتاۋ. ەكىنشى, سول جەردەگى ازاماتتاردىڭ ءوزىن ءوزى سەزىنۋى. ءۇشىنشى, كاسىپورىن اكىمشىلىگى مەن ەڭبەككەرلەرى اراسىنداعى ادامي قارىم-قاتىناس. مىنە, ءبىز وسى ءۇش فاكتوردى ءىس جۇزىنە اسىراتىن بولساق, قازاقستانداعى ءىرى كاسىپورىندارداعى الەۋمەتتىك شيەلەنىس فاكتورى تومەندەيتىن بولادى. وسى ماسەلەگە كوڭىل اۋدارۋ كەرەك. ءبىز ەڭبەك قاتىناستارىن تۇزەيمىز دەپ جاتىرمىز. بىراق وندىرىستەگى ادام ءولىمى, مۇگەدەكتىككە دۋشار بولۋى كەزدەسپەي قالمايدى. شىنى كەرەك, كەيدە وندىرىستەگى ادامداردىڭ كاسىپتىك كيىممەن قامتىلۋىنىڭ ءوزى ۇلكەن ماسەلە. وسى ىسپەتتى ۇساق-تۇيەك دۇنيەنىڭ وزىنەن ەرتەڭ ۇلكەن پروبلەما تۋىنداۋى مۇمكىن. سوندىقتان مەملەكەتتىك ورگاندار مەن كاسىپوداقتاردىڭ ەڭ نەگىزگى ماسەلەسى – وسى پروبلەمالاردى شەشۋ, الدىن الۋ. زاڭدا كوپ ماسەلە قاراستىرىلعان. ەلىمىزدەگى ۇجىمدىق شارتتاردى الايىق. ءبىر ەڭبەككەر كاسىپورىن جەتەكشىلەرىنەن ۇجىمدىق شارتتى سۇراسا, باسشىلىق ونىڭ تالابىن ورىنداۋعا مىندەتتى. ۇجىمدىق شارتتا جۇمىس ۋاقىتى, كەستەسى, قوسىمشا الەۋمەتتىك جەڭىلدىكتەر قاراستىرىلادى. ءبىزدىڭ كوپتەگەن ازاماتتار زاڭعا شورقاق بولعاندىقتان ۇجىمدىق شارتتى سۇرامايدى, تالاپ ەتپەيدى. سونداي-اق ەڭبەك كودەكسىندە وندىرىستىك كەڭەستەر قۇرۋ تۋرالى قاراستىرىلعان. وعان كاسىپوداق مۇشەلەرى, مەنەدجمەنت وكىلدەرى جانە جۇمىسشىلار ەنىپ, ونەركاسىپ تسيكلىن بىرلەسىپ قاراستىرا الادى. بىراق كوپتەگەن ءوندىرىس ورنى اتالعان ماسەلەگە سالاق قارايدى. ءبىر عانا مىسال كەلتىرۋگە بولادى. ەلىمىزدە 12 مىڭنان اسا وندىرىستىك كەڭەس قۇرىلعان, سونىڭ 10 مىڭنان استامى وندىرىسكە مۇلدەم قاتىسى جوق مەكەمەلەردە قۇرىلىپ, تەك 1,5 مىڭنان استامى تىكەلەي وندىرىستىك مەكەمەلەردە قۇرىلعان. نەلىكتەن؟ مەنەدجمەنت پەن ورتاڭقول باسشىلار قارسىلىق كورسەتەدى. سوندىقتان ءىرى كاسىپورىندار مەنەدجمەنتىنىڭ ەڭبەك جانە الەۋمەتتىك قاتىناستارداعى جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋ قاجەت.
ەڭ نەگىزگىسى, ەلباسى ادام كاپيتالىن دامىتۋ جونىندە وي ءوربىتتى. بۇل زامان اعىمىنا سايكەس كەلەلى وي. وسى تۇرعىدا ءبىر ماسەلەگە باسا نازار اۋدارۋ كەرەك ءتارىزدى. جالپى, الەمدە, سونىڭ ىشىندە بىزدە ەلدىڭ ءال-اۋقاتىن انىقتايتىن ءبىر عانا ينديكاتور بار. بۇل – ىشكى جالپى ءونىمنىڭ ءوسىمى. وسى جەردە ءبىر ماسەلە بار. ەگەر قازاقستاندا 2016 جىلى ءىجو ءوسىمى 2 پايىز بولسا, سول ءوسىمدى ەلىمىزدەگى ءاربىر ءۇي شارۋاشىلىعى سەزىنۋى قاجەت. ولاي بولماعاندا, مەملەكەتتىڭ ستاتيستيكا ورگاندارىنا, جالپى ەسەپكە سەنىم ازايادى. بۇل دۇنيەجۇزىلىك ءۇردىس. جالپى, ءونىمنىڭ ءوسىمى مەن ازاماتتاردىڭ الەۋمەتتىك سەزىمى سايكەس كەلمەيدى. وسى تۇرعىدا بىزدە ءار ازاماتتىڭ الەۋمەتتىك تۇرپاتىن انىقتاۋعا قابىلەتتى ستاندارتتار ەنگىزۋ وتە وزەكتى. مىنە, ەلباسى جولداۋى اياسىندا ءبىز وسى ماسەلەلەرگە باسا كوڭىل بولسەك, ازاماتتاردىڭ الەۋمەتتىك دامۋى ارتا تۇسەتىندىگى انىق.
اڭگىمەلەسكەن دۋمان اناش, «ەگەمەن قازاقستان»