«وركەنيەتكە باستايتىن جول سالىق تولەمدەرىنىڭ تۇبىرتەكتەرىنەن توسەلەدى» دەپتى ەۋروپالىق ەكونوميستەردىڭ ءبىرى. بۇگىندە سالىق حالىق پەن مەملەكەت ءومىرىنىڭ بارلىق سالاسىمەن بىتە قايناسىپ كەتكەنى راس.
جاڭا باستالعان جىلداعى ماڭىزدى وزگەرىستەردىڭ ءبىرى دە وسى ماسەلەگە قاتىستى بولىپ وتىر. 2017 جىلعى 25 جەلتوقساندا مەملەكەت باسشىسى «سالىق جانە بيۋدجەتكە تولەنەتىن باسقا دا تولەمدەر تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كودەكسىنە قول قويدى.
قارجى مينيسترلىگى مەملەكەتتىك كىرىستەر كوميتەتى سالىق سالۋ ءادىسناماسى دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى قايرات جۇلمۇحامبەتوۆتىڭ ايتۋىنشا, سالىقتى اكىمشىلەندىرۋ ءىسى نەگىزىنەن مەملەكەت پەن سالىق تولەۋشى اراسىنداعى قاتىناستاردى بارىنشا ىڭعايلى ەتۋدى كوزدەيدى. جاڭا سالىق كودەكسى بويىنشا مەملەكەتتىك كىرىس ورگاندارى تاراپىنان سالىق تولەۋشىلەردى باقىلاۋ جۇمىستارى بارىنشا ازايتىلدى. بۇل اسىرەسە, تاۋەكەلى تومەن سالىق تولەۋشىلەرگە قاتىستى. سالىق تولەۋشىلەردىڭ مىندەتتەمەلەرىن ءوز ەرىكتەرىنشە ورىنداۋىنا باعىتتالعان شارالار لەگى قابىلداندى. ونداعى باستى ماقسات – ادال سالىق تولەۋشىلەردىڭ مۇددەلەرىن قورعاۋ. ياعني تولەمگە قاتىستى بارلىق تۇسىنىكسىز, داۋلى جاعدايلاردىڭ بارلىعىن ەندىگى ۋاقىتتا سالىق تولەۋشىنىڭ پايداسىنا شەشەتىن تەتىكتەر كوبەيتىلدى.
– شاعىن جانە ورتا بيزنەستى قولداۋ ءۇشىن قولدانىستاعى ارنايى سالىق رەجىمدەرىن ساقتاۋمەن قاتار, جاڭا تياناقتالعان شەگەرىم رەجىمى ەنگىزىلدى. كىرىستىڭ شەكتى مولشەرى بويىنشا جىلىنا 300 ميلليون تەڭگەگە جانە جالدامالى جۇمىسشىلار سانىن 50 ادامعا دەيىن قولدانۋ كريتەريلەرى كەڭەيتىلدى. جەكە كاسىپكەرلەر ءۇشىن 10 پايىز, زاڭدى تۇلعالار ءۇشىن 20 پايىز مولشەرلەمەمەن شىعىستار سوماسىنا ازايتىلعان كىرىس تۇرىندەگى سالىق ەنىگىزىلدى, – دەيدى قايرات جۇلمۇحامبەتوۆ.
سونىمەن قاتار شاعىن بيزنەستىڭ اۋىرتپالىعىن كوتەرمەۋ ماقساتىندا قوسىلعان قۇن سالىعىنىڭ قولدانىستاعى كورسەتكىشى, ياعني 30 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش سوماسى بۇرىنعىسىنشا قالادى. 2019 جىلدان باستاپ ەل ىشىندە تاۋار الۋعا بايلانىستى ەرىكتى نەگىزدە قوسىلعان قۇن سالىعى باقىلاۋ شوتىن ەنگىزۋ ارقىلى دەبەتتىك ايىرما قايتارۋ تەتىكتەرى قاراستىرىلىپ وتىر. تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىگى, ەلەكتروندى ساتۋلاردان تۇسكەن تابىستار كورپوراتيۆتىك تابىس سالىعىنان جانە جەكە كىرىس سالىعىنان بوساتىلعان.
جاڭا سالىق كودەكسىندە كورسەتىلگەندەي, جەر قويناۋىن پايدالانۋشى كومپانيالار كورپوراتيۆتىك تابىس سالىعىنىڭ ۇلەس پايداسىنان جانە ارتىق جۇمىس اتقارۋ كورسەتكىشتەرىندەگى قۇننىڭ وسۋىنەن بوساتىلعانىن ايتا كەتۋ كەرەك. ونداي كومپانيالار كەن ورنىن شولۋعا قاجەتتى شىعىنداردى ءوندىرۋ جۇمىستارى باستالعاننان كەيىنگى باسقا كەلىسىم اياسىندا وتەۋگە قۇقىلى. تەڭىزدەردەگى جانە تەرەڭدە ورنالاسقان مۇناي-گاز كەنىشتەرىن پايدالانۋعا قاتىستى بالاما سالىق ءتۇرى ەنگىزىلگەن. كومىر وندىرۋگە قاتىستى ەكسپورتقا ۇستەمە پايداعا سالىناتىن رەنتا سالىعىن اۋىرتپالىق سالىعىنا اۋىستىرۋ الىنىپ تاستالدى. وندىرىلگەن پايدالى قازبالارعا ءتيىستى تولەم 6 پايىزدان 3 پايىزعا تومەندەتىلىپ وتىر.
سالىق تولەۋ ءتارتىبىن ارتتىرۋ ماقساتىندا تاۋەكەلدەردى باسقارۋ جۇيەسىنە وزگەرىس ەنگىزىلدى. ياعني سالىق تولەۋشىلەردىڭ ءارتۇرلى ساناتتارىنا سالىقتىق اكىمشىلەندىرۋىنىڭ ءتۇرلى تاسىلدەرى قولدانىلادى. «جاسىل توپ» اتالاتىن ءبىرىنشى ساناتقا تاۋەكەل دارەجەسى تومەن سالىق تولەۋشىلەر جاتاتىن بولادى. ولارعا تەكسەرۋلەر جۇرگىزىلمەيدى, ەسەپ تاپسىرۋ, بەرەشەكتى تولەۋ مەرزىمدەرىن وزگەرتۋ تۇرىندەگى بوساڭسىتۋ, كولبەۋ مونيتورينگ جۇرگىزۋگە قاتىسۋ مۇمكىندىگى جانە تاعى باسقالار قارالاتىن بولادى.
تاۋەكەل دارەجەسى ورتاشا توپقا اكىمشىلەندىرۋدىڭ ورتاشا تەتىكتەرى قولدانىلادى, حابارلاما جىبەرىلەدى, ورىندالماعان جاعدايدا سالىق باقىلاۋى شارالارى جۇزەگە اسىرىلادى.
«قىزىل ايماققا» تاۋەكەل دارەجەسى جوعارى سالىق تولەۋشىلەر جاتادى. ولارعا ەرەكشە نازار اۋدارىلادى جانە سالىق مىندەتتەمەلەرىن ءتيىستى دەڭگەيدە ورىنداماعان جاعدايدا كىرىس ورگاندارى جەدەل ارەكەت ەتەتىن بولادى.
جالپى, جاڭا سالىق كودەكسى ەلباسىنىڭ «قازاقستاننىڭ ءۇشىنشى جاڭعىرۋى: جاھاندىق باسەكەگە قابىلەتتىلىك» اتتى جولداۋىندا العا قويىلعان مىندەتتەردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن, ياعني سالىق جانە بيۋدجەت ساياساتىن جاڭا ەكونوميكالىق جاعدايلارعا بەيىمدەۋ ماقساتىندا ازىرلەندى. قۇجات جەكە جانە زاڭدى تۇلعالارعا قاتىستى سالىق زاڭناماسىن بارىنشا جەڭىلدەتۋگە, اتاپ ايتقاندا, اكىمشىلىك تەتىكتەرىن جەتىلدىرۋگە, كاسىپكەرلەردىڭ بەلسەندىلىگىن ارتتىرۋعا باعىتتالىپ وتىر.
ارنۇر اسقار, «ەگەمەن قازاقستان»