رۋح كۇشى

ۇكىاشا اتا – ەرقويان اتا

قۇمايلىقاستان كىلت وڭعا, سولتۇستىك شىعىسقا – قارت تا ءاز-قاراتاۋدىڭ كۇنگەي ەتەك قويناۋى – ۇكىاشا اتا اۋليەگە بۇ­رىلدىق. ەسكى قارا جولعا تۇستىك. ونشاقتى شا­قىرىمداي-اق جول. بۇل جولدارمەن سان­دا­عان مىڭ ادامدار نەشەمە ءجۇز مارتە ءجۇرىپ وتپەدى دەسەڭىزشى. جارىقتىق وسىناۋ جولدار – «قاسيەت, كيە, ەسكىرمەس تاريح, شەجىرە…». جۇك ماشينەسىنىڭ تابانى استىنان بۇرق-بۇرق اتقىلاعان ماي توپىراق ساناڭدى سىڭعىرلاتا سىلكىلەپ, وتكەننىڭ ەلەسى تىنىمسىز بۇلدىراڭ قاعادى.

ءيا-ءا-ءا... جولدا, «ەرقويان اتا» اۋليەگە تىزە بۇگەتىنبىز. قۇران وقىلاتىن. ودان «ۇكىاشا اتاعا» كەلىپ, تاعى دا قۇ­ران باعىشتالىپ, «وگىزتاۋ» اساتىنبىز. سودان, جازعىتۇرى, قارت قا­راتاۋىمىزدىڭ جون ارقاسى – تەپ-تەگىس جون... ەسكى, قارا جول – ءتىرى! تولقىپ, تول­عانىپ تا بۇلقى­نىپ جاتىر. انە… شۇ­باتىلعان كوش-كەر­ۋەن كەتىپ بارادى!

«ارۋاق اتتاماڭدار» دەگەن ءسوز بار. اۋدەم بەرىدەگى ەرقويان اتاعا ات باسىن بۇردىق. جارىقتىقتىڭ قابىرىنىڭ ۇزىن­­دىعى ون بەس قادامداي; بيىكتىگى ەكى مەتر­دەي باستالىپ, ءبىر جارىم مەتردەي اياقتالادى. كەتپەن تاستاردان قالان­عان, باس جاعىندا اق ماتا كەرىلگەن با­قان اعاش. جان-جاعىندا جىپىرلاعان قورىم­دار, ۋاقىت وتكەن سايىن جەرگە ءسىڭىپ, تەگىستەلىپ بارادى. باسىن­دا شىراقشى, كىشكەنە كۇركە تامى بار. وتىرا قالىپ دۇعامىزدى باعىشتادىق. بۇ جا­رىقتىق اۋليە ۇكىاشا اتانىڭ كومەك­شى­لە­رىنەن بولسا كەرەك-ءتى...

ۇكىاشا اتا اۋليە – قارت قاراتاۋدىڭ تەگىستىككە ۇلاسارىنداعى قاپتال قويناۋ­دا. كەسەنەسى قىرىق تا ون بەس شارشى مەتر­دەي اۋماقتى الىپ جاتىر. تاستان قالانىپ, توبەسى تۇڭكەلەنىپ جابىلعان. قابىرى وتىز-وتىز بەس قادامداي ۇزىندىق (ۇزىن بولۋى – «باسى كەسىلگەندە, قانى شاشىراعان جەر تۇگەل قامتىلعان» دەلىنەدى), ءبىر جارىم مەتردەي بيىكتىك, تاستان قالانىپ, گيپسپەن سىلانىپ, اق ماتامەن كومكەرىلگەن. بەس ءجۇز مەتردەي جوعارىدا سىڭعىرلاعان سىلدىر بۇلاق. سۋى اۋليەنىڭ باس-اياعىنا جەتىپ, تومەندەگى مال قورا, قىستاۋلارعا جەتىپ جىعىلادى. مۇندا جەمىس اعاشتارىنىڭ جەتى اتاسى – جۇزىمگە دەيىن بار. وكىنىشكە قاراي توزىڭقىراپ بارا­دى. جاتىن, ناماز وقيتىن, تاماق ازىر­لەيتىن, تاماقتاناتىن جايلار – قازان-وشاق, ىدىس-اياق, كورپە-توسەككە دەيىن جەت­كىلىكتى.

نيەتتەنىپ الىپ شىققان ءۇش توقتىمىز­دىڭ ءبىرىن قۇدايعا قۇلشىلىعىمىز جولىندا باۋىزداپ, اۋليەنىڭ باسىندا دا, داس­تارقان ۇستىندە دە دۇعالارىمىزدى قايتا-قايتا قايىرىپ, «قۇدىققا» بەت­تەدىك.

تاريحتان شاما-شارقىمىزشا ماعلۇ­مات بەرە كەتسەك:  ۇكىاشا اتا – تىكەلەي مۇحا­­مەد س. ع. ا. پايعامبارىمىزدىڭ الدىنان قاسيەتتى سوڭعى ءدىنىمىزدى تاراتۋعا شىق­­­قان كورىنەدى. «پايعامبارىمىزدىڭ ارقاسىنداعى – جاۋىرىنىنداعى ءمورىن كورىپ, سۇيگەن» دەلىنەدى. ءىرى ادام بولسا كەرەك. تۇيەدە وتىرعانىندا, اياعى جەر سىزار ەكەن. سودان بىردە نامازعا ۇيىپ وتىرعانىندا جاۋلارى باسىن شاپقان. ء(بىر اڭگىمەلەردە ايەلى ساتقىندىق جاساپ, جاۋ­لارىنا وسال تۇسىن ايتىپ بەرگەن). باسى دومالاعاننان-دومالاپ, قاشىپ بارىپ, ءبىر شاقىرىمدايداعى بەتكەيدەگى تاستىڭ قۋىسىنا (قۇدىققا) ءتۇسىپ كەتكەن. ءسويتىپ, جەر استى سۋى ارقىلى مەككەگە جەتكەن... تاعى ءبىر تاريحتى قوزعاپ وت­سەك ابەستىك بولماس: قۇدايسىز قىزىل سو­ۆەت­تىڭ كەزىندە حالىقتىڭ توقتاۋسىز اعىلا بەرگەنىنەن قورىنعانسىپ قىزىل بەلسەندىلەر اۋليەنىڭ قابىرىن دە, كەسەنەسىن دە بۋلدوزەر تراكتورمەن تاس-تالقان ەتىپ, سىرىپ تاستاعان. بىراق تا بۇكىل يمانى تۇزىك مۇسىلمان اعايىندار (بۇ جارىقتىق اۋليەگە وزدەرىمىزدەن – ورتالىق ازيادان باسقا دا, سوناۋ پارسى, اراب ەلدەرىنەن دە زياراتشىلار اعىلىپ جاتادى عوي) جابىلىپ ءجۇرىپ, بۇرىنعىسىنان دا ۇلكەن دە كورىكتى كەسەنە تۇرعىزىپ, قازىرگى قابىرىنىڭ نوبايىن جاساعان. بىرنەشە جىلدار اۋليەنىڭ باسىندا كۇزەتكە تۇرعان, – «قۇدايسىزدار تاعى دا ءبۇلدىرىپ جۇرەر مە ەكەن» دەپ.

ۇيدەي-ۇيدەي شومبال تاستاردىڭ جا­رى­عىن­داعى قۇدىقتىڭ تەرەڭدىگى – قىرىق قۇلاشتاي. شەلەكپەن تارتىپ, سۋىن ىرىمداپ ىشەسىز, الىپ تا كەتەسىز. ء«جونسىز ادام­دار­عا سۋ شىقپايدى» دەلى­نەدى. تالاي پەن­دە­لەر­دىڭ بىرنەشە كۇندەپ باسىندا كوز جاستارىن توگىپ وتىرعاندارىن دا كورگەن  ەدىك-اۋ...

ءتيىستى پارىزدارىمىزدى اتقارىپ بولىپ, اۋليەنى دوڭگەلەنە باۋىرىنا با­سىپ جاتقان بوز توبەگە كوتەرىلدىك. ءار شوقىداعى وبالاردى – قاراۋىل تاس­تاردى ارالادىق. كوڭىل تەربەتەر ءتات­تى جەلكەم جەلپيدى. توبە-توبەلەر بىر­تە-بىرتە بيىكتەپ, مۇنار تاۋلارعا ۇلا­سىپ كەتكەن. قۋارعان راڭنىڭ با, سار­عايىپ پىسكەن بوز ءشوپتىڭ بە, ەندى قاقتالا باستاعان قۋىرداقتىڭ با, كوك جەلكەن جۋسان, كيىك وتى, كوكەمارالدىڭ با… سىرلارىن ىشىنە بۇككەن مىنا مىڭداعان جىلدىق تاس-جارتاستاردىڭ با, ولاردىڭ اقتى-قىزىلدى-جاسىلدى شور-شور قىنالارىنىڭ با, الدە ءبارى-ءبارىنىڭ ءبىر قازاندا قايناپ-پىسكەن تۇزدىقتارىنىڭ با, ايتەۋىر – مۇڭكىگەن قويۋ قوڭىر يىستەر تاناۋ-تاڭدايىڭدى قىتىقتاپ, قولقاڭدى اتادى, باسىڭدى جەڭىل عانا اينالدىرادى, ماسايتادى. بىلاي قاراساڭ – ەن دالا… ولاي قاراساڭ – مۇنار دا مۇنار… مۇنار تاۋلار. كوز جانارىڭدى ۇزاتىپ سالساڭ – كوكجيەكپەن قولتىقتاسىپ, ءسىڭىسىپ-اق كەتەسىڭ. «بەۋ, دۇنيە-اي – كەڭ-اقسىڭ-اۋ!؟.»

وگىزتاۋ

ء«بىسسىمىللامىزدى» ايتىپ, وتىز شاقى­رىم­دايداعى وگىزتاۋعا بەت قويدىق. ۇكى­اشا اتانىڭ شىعىسىنداعى جوتاعا كولى­گىمىز تىگىنەن ىڭىرانا ىتقىپ شىققان بويى, ءبىرشامادان سوڭ جامانتاستىڭ ورى­نە ىلىگىپ, شوقىراقتاپ ءجۇرىپ ءوتىپ, سا­رى­وبانىڭ شوقىسىنا شىقتىق. ودان ءارى قا­­راتا, وگىزتاۋعا قۇلار ەرنەۋگە دەيىن جا­ز­ىق­تىق – «كىشى جون» دەسەك تە بولار. وڭ قاپتالىمىزداعى «تاڭبالى تاسقا» بۇ­رىلىپ وتتىك...

وسىناۋ كىشى جوننىڭ ۇستىندە – وگىز­تاۋ­عا قۇلار ەرنەۋدە تۇرىپ, الدىڭىز­داعى ايقارىلا جايىلعان قاسيەتتى دە كيە­لى كەڭ قۇلاش اڭعارعا كوز جىبەرەسىز دە ويعا باتاسىز: كەڭ قۇلاش اڭعاردىڭ وڭ جاق ورتالىعىندا – توبەسى تاقيا نەمەسە تۇيە­نىڭ قومى ىسپەتتى «وگىزتاۋ» تاۋى اي­رىق­شالانىپ, ايباتتانىپ تا تۇرادى. سول تا­قيا يا قوم ىسپەتتى توبەسى – جاۋگەرشىلىك كە­زەڭدەردەگى قورعان. قورعاننىڭ ءتىپ-تىك شى­ڭىراۋ ارعى استى – سوناۋ ۇلكەن جوننان – التىنبۇلاقتان باستالاتىن ۇيرە­ك­اتا وزەنى. اڭعاردىڭ سول جاعىندا – قاس­قاشانىڭ وزەنى, ەكى وزەن اڭعاردىڭ اياقتالار جەرىنەن قوسىلىپ («قوسپا» اتالىنىپ), قۇماي­لىقاس, اقسارى جازىعىنا كەتىپ جاتىر. مەنىڭ اكەم جارىقتىق – باقشا (باق­داۋلەت) ايمەن ۇلى (1904-1985 ج.ج.) ايتا بەرۋشى ەدى: «وگىزتاۋدىڭ ورمانىنان اتساڭ وق وتپەيتىن» دەپ. ءبىزدىڭ ءوزىمىز دە شەت-جاعاسىن كوردىك قوي: ۇل­كەن باۋ, سىزدىقتىڭ باۋى, سارسەننىڭ باۋى, تۇرىمبەتتىڭ باۋى... نايزاباي... دو­لانا بۇلاق... تال-تەرەك, ءسامبى تالدارى نايقالىپ, ورىك, تۇت, الما-الشا­لارى توگىلىپ جاتاتىن. «جانكەشتى قى­زىل سوۆەت» ورىكتەرىن تۇيە-كەرۋەنمەن تۇر­كىستانعا تاسىپ, ودان ءارى ماسكەۋ جاق­قا اسىراتىن دا ەدى-اۋ. «قازاق ەگىن ەكپەگەن» دەيدى (وزدەرىمىز دە). وتىرىك. وگىزتاۋدىڭ – ەكى وزەننىڭ قيا بەتكەيلەرىنىڭ ءبارى قارا تاستى قىرشىپ-قوپارىپ سالىنعان وق­پان ارىقتار. قولدان جاسالعان وقتاي تەپسەڭدەر. ەگىن­شىلىك ەتەك العان كادۋىلگى مالىمىزبەن بىرگە. «ەگەمەن تارى پىسكەن جوق, قاراشور بوجبان تۇسكەن جوق» دەگەن سودىرلاردىڭ (قاراقشىلاردىڭ) ءسوزى سودان قالعان. ءۇي-جايلار, مەشىت-مەدرەسەلەر تاستان قالانعان, بۇگىندەرى ىزدەرى عانا سايراپ-سىڭسىپ جاتىر... (وگىزتاۋدىڭ بار قىزعىلت-كۇرەڭ شەلپەك تاس­تارىن بۇ­گىندەرگى حارام اقشانىڭ يىسىنە ەلىتىپ, ەسىنەن تانعان يمانسىزدار تاسىپ اكەتتى عوي). وگىزتاۋدىڭ تەرەڭ جىرالارىندا شۇڭعىل اپاندار بار «زىندان» دەيدى حالىق. مەنىڭشە, بۇلار – پات­شالىق رەسەي كەزىندە اعىلشىنداردىڭ «جا­رىلعىشپەن» جاساعان شاحتالارى. اينالا تولى قاپ-قارا كۇيگەن تاستار. بال­كىم, بۇرىندارعى ءوز بابالارىمىز دا بولار كەن قازعان, قارۋ-جاراق, تۇرمىستىق زاتتار جا­ساۋ ءۇشىن؟..

جانە دە ءبىر ايتىپ وتەرىمىز: قارت تا كو­نەكوز, ءاز-قاراتاۋ – ەرتە-ەرتە كە­زەڭ­­­دەر­دە ەڭ بيىك تاۋلاردىڭ ساناتىنان بول­عان; بىرتىندەپ شوككەن. ونىڭ ور­نىنا ء«بىرى شوككەن سوڭ, ەكىنشىسى ىت­قىپ شىقپاي ما», – بۇگىندەرگى جاس تا تاكاپپار تاۋلار – الاتاۋلار, ءتاڭىر تاۋلار ءوسىپ-ءونىپ شىققان. 

 جالپى, قارت قاراتاۋدىڭ ەكى بەتى – كۇنگەيى مەن تەرىسكەيى «اۋليەلى» جەر­لەرگە تولى ەكەندىگىن دە ايتىپ وتە­لىك. كۇنگەيدەگى: «سايرامدا – سانسىز باپ, تۇر­كىستاندا – تۇمەن باپ, باپتاردىڭ بابى – ارىستان باپ»; «ۇكىشا اتا, ەرقويان اتا, ۇيرەكاتا, با­لىقشى, قاراشاش انا»; تەرىسكەيدەگى: «ىسقاق باپ, بابا-اتا, قارا بۋرا, اقسۇمبە, اقبيكەش, ت. ت.».

ۇيرەكاتا

بۇيىرلەي قىسقان, قۇلاما ەكى تاۋدىڭ ارالىعىنان – ۇيرەكاتانىڭ جىنىستى شاتقالىنان, بۇرالاڭ-بۇلتىڭ وزەنىنەن ءارلى-بەرلى كەشكىلەپ ءجۇرىپ ءوتىپ, اۋليە­نىڭ باسىنا دا جەتتىك. ۇيرەكاتا اۋليە دە ۇكىاشا اتانىڭ كومەكشىلەرىنىڭ بىرى­نەن بولسا كەرەك-ءتى... وزەننىڭ يرەلەڭ بۇرى­لىسىنداعى قيا بەتكەيدە تاستان قالانعان كىشىگىرىم – ىقشام كەسەنە. كەسەنەنىڭ ىشىندە اۋليەنىڭ قابىر-مۇردەسى, جانىندا تاعى ءبىر قابىر – «ۇيرەكاتانىڭ انا­سى الدە قىزى» دەپ ايتىلادى. تاباق بۇلاقتىڭ – بۇگىندەرى قاڭسىپ قالعان (وگىزتاۋدىڭ, جالپى, قاراتاۋدىڭ سۋلارىن كەنتاۋدىڭ دۇنيەجۇزىلىك رەكوردشىل «ستاحانوۆشى» شاحتالارى جۇتتى ما, الدە «ادام جالماۋىزدىڭ» ءوزى مە, ءبىر قۇدايىم بىلەر) – باسىنداعى بەلۋار­دان كەلەر كوك-مايسانىڭ ۇستىنە كىلەم-تەكەمەتتەرىمىزدى توسەپ, جايلانىسىپ الدىق. مالىمىزدى باۋىزداپ-سويىپ, داستارقانىمىزدى جايىپ, جوعارىدا ەگىن سالىپ, مال ۇستاپ, جاز جايلاپ كيىز ۇيدە وتىرعان ەكى «جەتىمدەر» وتباسىن شاقىرىپ, دۇعامىزدى باعىشتادىق...

ءتۇس اۋا, جوعارىداعى بايمەن اتانىڭ (ايمەن اتانىڭ اعاسى) باۋىنان, ءالى اتا­نىڭ (ايمەن اتانىڭ ءىنىسى) قىستاۋىنان ءوتىپ, سولتۇستىك باتىستاعى ۇيرەكاتانىڭ ءور اسۋىنان اسىپ, دولانا بۇلاققا زاۋىل­داعان كۇيى قۇلادىق. دولانا دەسە – ىرى­لىگى الشاداي كۇرەڭ-قوڭىر جەمىستەر, كۇز-كۇزەۋدە پىسەدى. بيىك تەپسەڭنىڭ اس­­تىن­دا قۇم-قيىرشىعى بۇرقىلداپ ات­قىلاپ جاتقان (ۆۋلكان ىسپەتتى) كيىز ءۇي­دىڭ اۋماعىنداي تەلەگەي بۇلاق, (ارينە, بۇ­گىندەرى ورتايىپ قالعان) – ءبىر وزەن-سۋ ءبىر-اق اعىپ شىعادى. بۇل وزەن كوپ ۇزاماي قاس­قاشانىڭ وزەنىنە قيسىنداپ بارىپ قوسىلادى.

ۇلكەن وگىزتاۋ اڭعارىنان كىشى جاربۇ­لاق الابىنا اسا بەرە, قيا بەتكەيدەگى شيلىبۇلاققا توقتادىق. بال-شەكەر سۋى­نان ءسىمىرىپ, ءشولىمىزدى باستىق. شي­لى­بۇ­لاق­تا وتىرىپ, تومەندەگى سوناۋ قوس­­­­پاعا كوز  جانارىڭىزدى ۇزاتساڭىز – اياگوز-انا قىس­­تاۋى, بەكايدار قارا­باي ۇلى بابا­مىز­دىڭ (بايمەن, ايمەن, ساڭعىلباي, ءالى اتا­لاردىڭ اكەسى) مە­كەنى. كوزىڭىزگە جاس ءۇيىرىلىپ, ساعىم دا ساعىنىش تىلسىم ءبىر كۇيگە ەنىپ سالا بەرەسىز... ەندى دىڭگىل توبەنى اينالىپ ءوتىپ, قارت قاراتاۋىمىزدىڭ ەڭ بيىك نۇكتەسى – مىڭجىلقى-بەسسازدىڭ كۇن­باتىسىنداعى شۇقىرقاناتتان باستاۋ الاتىن, شاڭىراقسالدىمەن تولىعاتىن مول سۋلى وزەنگە قۇلديلايمىز. ودان جوڭعار-قالماق قىرعىنىنداعى «تاما باتىر» ارۋاقتىڭ قابىرىنە تاعزىم ەتىپ, تىكەسىنەن-تىكە تەمىراستاۋ بيىگىنە تارتامىز. ءاي, كولى­گى­­ڭىزدىڭ ءبىر قينالاتىن جەرى... سول جاعىڭدا – سۇستانعان ۇكىتاۋ مۇلگيدى, ودان ءارى – اسقاقتانعان پىستە تاۋ تۇنجىرايدى...

ءاۋپىرىم-ءتاڭىرىمىزدى ايتىپ ءجۇرىپ, قارت تا ءاز-قاراتاۋىمىزدىڭ جون ارقا­سىنا – بيىك جونعا كوتەرىلدىك. مۇن­داي جوندار ءاربىر ۇلكەن وزەندەردىڭ ارا­لى­عىندا بار. پىشاقپەن كەسكەندەي تەپ-تەگىس, قانداي كۇش ەكەن-ءا, تاۋ­دىڭ توبەسىن تەگىستەپ قيىپ وتكەن؟!.» ءشوپتىڭ (كوبىسى دارىلىك) قىرىق اتاسى ىر­عالىپ-جايقالادى; ارەگىدىك كوكوراي ساز. ەڭ ءبىر تاڭىرقارىڭ – تاۋدىڭ وسىناۋ بيىك توبەسىندە سۋى شۇپىلدەگەن تابي­عي قۇدىق. اڭىزي تاريح: «جىلاعان اتا­نىڭ جاڭا تۋعان بوبەك-بالاسى قاشىپ كەلە جاتىپ وسى قۇدىققا توقتاعان; سۋ ءىشىپ, ءبىر­شاما اينالاسىنداعى جالپاق تاستاردى ساۋ­ساقتارىمەن شۇقىلاپ ويناپ وتىرعان» دە­لىنەدى جالپيعان تاستاردىڭ بەتتەرى شۇپىر­لە­گەن مايدا-مايدا ۇڭعىشاقتار.

وھ, شىركىن, اڭسارلانعان «جىلاعان اتامىزعا» دا جەتتىك-اۋ! ەكى بۇيىردەن قاۋ­سار­لاي قىسقان, ۇشارىنا قاراساڭ تاقياڭ تۇ­سەر تاۋلار وزەنگە كەلىپ ءبىر-اق تىرەلگەن,  وزەن­نىڭ ەكى جاعاسىندا اياق باسار ارتىق-باس ورىن جوق ەسەبى. تەك, كۇن­­شىعىس تاۋدىڭ ءتۇپ ەتەگىندە تۋلاقتاي عانا كوگەسىندى الاڭقاي. شىراقشىنىڭ جايى. قازان-وشاق, ىدىس-اياق, كيىز-كىلەم, كورپە-توسەكتەر تۇراتىن باس­تىرمالى تام. تاۋدىڭ اۋدەم بيىگىندە اپ­پاق قۋداي قۋراعان ءزاۋلىم بايتەرەك, – جاي ءتۇسىپ ىرسالانعان بولسا كەرەك. اينالامىزداعى بەينە ءبىر ديۋ ىسپەتتى شومبال جارتاستاردان ساۋمىلدەگەن تامشىلار – سوناۋ ۇشارلاردان باستاپ, تاۋ-تاستاردىڭ استىن كەۋلەپ, وسىمدىكتەردىڭ تامىرلارىن ارالاپ, ءسۇزىلىپ تە سىرسىلىپ ءوتىپ جاتقان ءنارلى دە دارۋمەن سۋ. جارتى ساعات وتەر-وتپەس, ءتورت-بەس مەتر بيىك­تىك تەكپىشەكتىڭ سول بۇيىرىندەگى اپان-ۇڭگىردەن ءبىر ارىق سۋ سالدىرلاپ-گۇلدىرلەپ اعىپ كەپ بەرسىن!.. جاپا-تار­ماعاي, شۇپىرلەسىپ, ءبارىمىز ءبىر ادامداي بوپ جابىسىپ-قابىسىپ, توبەمىزدەن ارقى­راعان قاسيەتتى دە كيەلى سۋدىڭ استىنا تۇ­را-تۇرا قالىستىق. ىشى­مىزدەن – جان-جۇ­رەكتەرىمىزدەن شىققان ء«بىسسىمىللامىز دە, اللاھۋىمىز دا, شۇ­كىر­شىلىك-تاۋبەمىز دە, ءبا­رى-ءبارى دە» اق­تارىلىپ-توگىلۋدە... بەس-ال­تى مينۋتتەي وتكەندە, توبەمىزدەن ار­قى­راي قۇلاعان ءبىر ارىق سۋ پىشاق-كەستى, ساپپا تيىلعان!.. بۇل سۋ, وسىلايشا, ءاربىر جارتى ساعاتتاي ۋاقىتتا ارقىراي اعىپ, كىلت دوعارىلىپ, قايتالانىپ تۇرادى. جەر استىندا كىم اشىپ-جاۋىپ تۇر؟.. مۇنى دا بىلە بەرمەيمىز.

ءبىر قىزىعى, مالمانداي بولعان ءۇستى-با­سىمىز دەمدە كەۋىپ كەتكەن بۇل دا ءبىر سۋدىڭ قاسيەتى-اۋ, قۇدىرەتتىڭ ءىسى. اڭ­تارى­لىپ, نە بولعانىن ءتۇسىنىپ تە ۇلگى­­ر­­مەي, وشا­رىلىپ, وتىرىسىپ قالعانبىز. سالدەن سوڭ, ءوز-وزىمىزگە كەلىپ, تاعى دا بىلگەنىمىزدى قاي­تارا-قايتارا وقىپ, جان-جاعىمىزدى بارلاي باستادىق. وتىزشاقتى قادامداي جوعارىدا ۇلكەن قاقپاتاس. قاقپا تاستىڭ ءبىر مەتردەي اشىق ارالىعىنان وزەن سۋى سىعىلا سارقىراپ, كوك بورەنگە بۇرقىراي قۇيىلۋدا. ويپىر-اي, كوك بورەنگە بىلايشا قاراساڭىز – تەرەڭدىگى جارتى-اق مەتردەي كورىنەر; ال, ىشى­نە ءتۇسىپ كورسەڭىز (تاستاي – بالداي دا سە­زىنەر قاسيەتتى سۋعا ىرىمداپ سۇڭگىدىك تە عوي) – قولىڭىزدى جوعارى سوزعاننىڭ وزىندە بوي­لامايسىز!..  بۇل نە كەرەمەت!؟ مۇنىڭ شە­شۋى دە جۇمباعى سول: سۋ – كىرشىكسىز  تابيعي تازا.

اڭىزي تاريح: ەرتە-ەرتە زامانداردا, تۇركىستاننىڭ ماڭىندا شال مەن كەمپىر ءومىر ءسۇرىپتى. بالالارى بولماپتى. جاراتقان جالعىز يەسىنە نالىپ تا جۇرەر ەكەن. سودان, ءبىر كۇندەرى, بۇگىندەرگى «مەس» اتالاتىن ەلدى مەكەندە كەمپىر جۇكتى بولىپ, ۋاقىت-مەزگىلى جەتكەندە بوسانىپ, بالا ورنىنا – مەس (قارىن) تۋادى. شال مەن كەمپىر: «ا, قۇداي, بالا بەرمەي – مەس بەرگەنىڭ قايسى» دەپ تاعى دا ناليدى. سو مەزەت, مەس جارىلىپ كەتىپ, ىشىنەن شىققان بالا تاۋدى بەتكە الىپ جۇگىرە جونەلەدى. شوشىنىپ قالعان شال مەن كەمپىر, اپىل-عۇپىل ەستەرىن جيى­سىپ, بالانى قۋىپ كەپ بەرە­دى. و كەزدەرى قۇرعاقشىلىق بولىپ, مىنا وزەن دە سۋالىپ, ەل قيىنشىلىققا كەزىككەن ۋاق ەكەن. بالا سايدى قۋالاي جۇگىرگەننەن-جۇگىرىپ (قاشىپ), سودان, جونداعى قۇدىققا كەلىپ ءشولىن باسىپ, ءبىرشاما ۋاقىت تاستى شۇقىلاپ ويناپ وتىرىپ, الگى كەزدەگى «پالۋان تاستى» ورناتىپ-بەكىتىپ, قازىرگى وزدەرىمىز كۋا بولىپ وتىرعان وزەن جاعاسىنداعى – بيىك تەكپىشەكتەگى ۇڭگىرلەردىڭ بىرىنە كىرىپ كەتىپتى. جىلاپ-سىقتاعان شال مەن كەمپىر دە جەتە-جىعىلىپ, بالا كىرگەن ۇڭگىردى باعىپ وتىرىپ قالىپتى. ءبىرشاما ۋاقىتتار وتكەندە, ۇڭگىردەن بالانىڭ كۇڭگىرلەگەن داۋسى ەستىلەدى: «اكە, انا, ەلگە قايتىڭىزدار, ارقالارىڭىزدان ءبىر وزەن سۋ ىلەسىپ وتىرادى, بۇرىلىپ قاراۋ­شى بولماڭىزدار, مەن ەندىگى وسىندا قالا­مىن, ىزدەپ اۋرەلەنبەڭىزدەر» دەگەن. امالسىز, جىلاپ-سىقتاعان اتا-انا ەلدە­رىنە بۇرىلادى, ءبىر وزەن سۋ ىلەسىپ وتىرادى. ەلگە جەتىپ قالعاندارىندا, شىدامدارى تاۋسىلىپ, ارقالارىنا بۇرىلىپ قاراپ قالادى. سو مەزەت, جەر ويىلىپ كە­تىپ, ءبىر وزەن سۋ سول ويىققا قۇيىلىپ, جوق بوپ كەتە بارادى. قازىرگى كۇنى دە, «مەس» اتالاتىن ەلدى مەكەننىڭ اۋدەم جەل­كەسىندە وزەننىڭ سۋى اپانعا قۇيىلىپ, ءۇزىلىپ جاتىر.

«سول كۇندەردەن باستاپ, ەل سۋلانىپ, نارلەنىپ, ەسىن جيىپ تا قالعان ەكەن» دەسەدى. اۋليەلى مەكەننىڭ – «جىلاعان اتا» اتالۋى دا سودان قالىپتى...

اۋليەنىڭ باسىندا تۇنەمەلەپ, – قۇ­دىرەتى شەكسىز جاراتقان جالعىز يەمىزگە سانسىز قۇلشىلىعىمىزدى ايتىپ, ارۋاق­تارعا دۇعالارىمىزدى باعىشتاپ, ەرتە­سىنە ساسكە تۇستە توبەمىزدەگى بيىك جونعا جىپ­كە تىزگەندەي ىركەس-تىركەس كوتەرىلىپ, كولىگىمىزگە جاي­عاسىپ الىسىپ, تومەن قا­راتا – ەل-جۇر­تىمىزعا قاراي زىرعىپ كەلەمىز.

جايلاپ, ساپارلاس اعايىندارىمنىڭ جۇزدەرىنە كوز سالىپ قويامىن: ۇلكەن كىسىلەر, اپالار, قاتارلاس ءھام جاسى كىشى باۋىرلار, بالالارعا دەيىن, ءبارى-بار­لەرىنىڭ دە – جۇزدەرى نۇرلانىپ, جان-دۇنيەلەرى تولايىپ, بۋسانىپ تا بۋىر­قانىپ, تىلسىمدانىپ, ەرەكشە ءبىر كۇي­گە ەنگەن. ءبارى-ءبارىمىز دە – كوكىرەك-ساراي­لارىمىز اشىلىپ, جاڭارىپ تا جاسارىپ, وزگەرىپ سالعاندايمىز... «انادان جاڭا تۋعاندايسىڭ دا-اۋ...»

مىنە, انەكي, «رۋح» كۇشى! قۇدىرەت كۇشى.

يگىلىك ايمەن