يراكتاعى سوعىستىڭ ساياساتتاعى سالدارى
سوڭعى اپتادا الەم, اسىرەسە, ەۋروپا تەلەارنالارىنىڭ باستى تاقىرىبى ۇلىبريتانيانىڭ بۇرىنعى پرەمەر-ءمينيسترى توني بلەردىڭ يراكتاعى سوعىستىڭ باستالۋىنا بايلانىستى تاۋەلسىز كوميسسياعا جاۋاپ بەرۋى بولدى. ونى تەلەارنالار اپتا بويى كۇن سايىن قايتا-قايتا كورسەتتى.
جەتى جىل بۇرىن اقش-تىڭ يراكقا باسىپ كىرىپ, ونداعى ساددام حۋسەيننىڭ رەجىمىن قۇلاتقان سوعىسى تۋرالى اڭگىمە, وعان باعا بەرۋ ءالى دە توقتاماي كەلەدى. بىرەۋ اقتايدى, بىرەۋ داتتايدى. باستاماشىسى اقش بولعان سوعىستى بەلسەندى قولداعان ەلدەر وعان ءوز اسكەرىن دە قوستى, قارجىلاي كومەك بەرگەندەر جانە بار.
سول سوعىستىڭ سالدارى قازىر جۇرتتىڭ كوز الدىندا. مىڭداعان ادام قازا تاپتى, جۇزدەگەن ميلليارد دوللار قارجىنى سول سوعىستىڭ جالماعانى ءوز الدىنا, بۇل ەلدە ءالى تىنىشتىق ورناي قويعان جوق. قانشاما دۇنيە قيرادى, حالىق قانشاما مادەني, رۋحاني قۇندىلىقتارىنان ايرىلدى. سوعان كىم جاۋاپ بەرەدى؟ ءسىرا, ۇلىبريتانيادا قۇرىلعان پارلامەنتتىك تاۋەلسىز كوميسسيانىڭ ماقساتى دا بەلگىلى دارەجەدە سوعان جاۋاپ ىزدەۋ ەدى. ونى بەلگىلى قايراتكەر دجون چيلكوت باسقارادى.
باسقا وداقتاس ەلدەر بەلسەندى قولداماسا, اقش بۇل سوعىستى باستاماۋى دا مۇمكىن ەدى. جالپى, بۇل ماسەلە بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىندە تالقىلانىپ, ساددام حۋسەينگە بارىنشا قاتاڭ تالاپ قويعاندا, ماسەلەنىڭ سوعىسسىز دا شەشىلۋ جولى بولعان. ونداي تالاپقا رەسەي قارسى بولدى دا, اقش سوندا سوعىس جولىن تاڭدادى. ونى ۇلىبريتانيا بەلسەندى قولدادى. سوندا بۇل ەلدىڭ پرەمەر-مينيسترى توني بلەر ەدى.
وعان قازىر نەگە قولدادىڭ دەگەن ايىپ تاعىلادى. سول سوعىستا بريتان اسكەريلەرى دە قازا تاپتى. ءتىپتى سوعىس باستالعان كەزدە ساددام حۋسەينگە تاعىلعان ايىپ – جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋلار, ياعني حيميالىق جانە بيولوگيالىق قارۋلار وندا بولماعان, ولار جويىلعان ەكەن. بۇل جايىندا سول كەزدەگى بارلاۋ ورىندارى بريتان ۇكىمەتىنە دە حابارلاعان كورىنەدى.
توني بلەر مۇنداي سۇراققا توسىلعان جوق: اڭگىمە يراك ديكتاتورىندا بولىپ وتىر. ول ورنىندا قالعاندا ونداي قارۋلار وپ-وڭاي پايدا بولار ەدى, دەيدى ول. كوميسسيا بۇرىنعى پرەمەر-ءمينيستردى التى ساعات بويى تەرگەدى. ونىڭ ءۇش ساعاتىندا توني بلەر اقتالۋ ءسوزىن ءسويلەدى. ءسوزىنىڭ سوڭىندا ول: “مەن سوندا قابىلداعان شەشىمدى قازىر دە قابىلدار ەدىم”, دەدى.
بۇل – بۇرىننان ايتىلىپ كەلە جاتقان يراك سوعىسى تۋرالى پىكىرلەردىڭ ءبىر پاراسى. قانقۇيلى ديكتاتوردى اۋىزدىقتاۋ كەرەك ەدى, ول جۇزەگە استى, دەيدى ولار. سول جولدا ادامداردىڭ ءولىم-جىتىمگە ۇشىراعانىنا بۇلار وكىنىش بىلدىرەدى. بىراق ز ۇلىمدىقتى جويۋ دا تەگىنگە تۇسپەيدى.
ءسىرا, ەلدە ءبىراز شۋ تۋدىرعان وسىناۋ “تاۋەلسىز كوميسسيانىڭ تەرگەۋىن” ۇيىمداستىرعاندار ءدىتتەگەن ويلارىنا جەتە الماعانداي. توني بلەردىڭ قاندى پورترەتتەرىن, سايقىمازاق قۋىرشاق ءمۇسىندەرىن كوتەرگەن شەرۋلەر اپتا بويى سوزىلىپ, ول كۇن سايىن ءبۇكىل الەم تەلەارنالارىنان كورسەتىلىپ جاتسا دا, بۇرىنعى پرەمەردىڭ ودان بەدەلى تۇسە قويماعانداي. قايتا ودان ول ءبىراز ۇپاي جيناعانداي كورىنەدى. ونىڭ ءوز سوزىندە تۇراتىن, پىكىرىنەن قايتپايتىن, قاجەتتىلىك تۋعاندا ءوزىن قورعاي بىلەتىن قايسار قايراتكەر بەينەسى ورنىققانداي. بۇرىن دا ونىڭ بەدەلى بيىك ەدى. ونىڭ وقىعان لەكتسيالارىنا 80 مىڭنان 270 مىڭ دوللارعا دەيىن گونورار تولەنەتىن. اتاقتى JP Morgan جانە ءZurىch ءFىnancىal ءServىces Group سياقتى قارجىلىق الىپتارعا كەڭەسشىلىك قىزمەت كورسەتەر ەدى.
وسىناۋ كوميسسيانى قۇرىپ, كىنانى بلەرگە ارتىپ, ودان وزىنە ءبىراز ۇپاي جيناماق بولعان قازىرگى پرەمەر-مينيستر گوردون براۋن شىن مانىندە ايتارلىقتاي ۇتىلعان سىڭايلى. ول الدا سول كوميسسياعا ءوزى دە جاۋاپ بەرەدى. سول سوعىس كەزىندە براۋن قارجى مينيسترى بولعان. سول كەزدەگى بيلىك پارتياسىنىڭ قازىرگى كوسەمى دە ءوزى. ءبىراز تاياق وزىنە تيەدى. بۇل كوميسسيا گوردون براۋنعا عانا ەمەس, بيىلعى بولاتىن پارلامەنت سايلاۋىندا جالپى لەيبوريستەر پارتياسىنا دا قاتتى سوققى بولىپ ءتيۋى ابدەن مۇمكىن.
ەسەبى بارلار ەرتەڭىن ەرتە ويلايدى
قىرعىزستان پرەزيدەنتى قۇرمانبەك باكيەۆتىڭ بيلىك مەرزىمىنىڭ بىتۋىنە ءالى ءتورت جىلدان اسا ۋاقىت بار. سويتسە دە كەلەسى سايلاۋدا بۇل ەلدە پرەزيدەنتتىككە نەگىزگى ۇمىتكەر كىم بولادى دەگەن اڭگىمە قازىر-اق ايتىلىپ جاتىر. جۇرتتىڭ اۋزىنا باكيەۆتىڭ كىشى ۇلى ماكسيم باكيەۆتىڭ ەسىمى كوبىرەك تۇسەدى.
بۇعان سەبەپشى بولعان دا پرەزيدەنت باكيەۆتىڭ ءوزى. ول وتكەن جىلى 14 جەلتوقساندا كونستيتۋتسياعا وزگەرتۋلەر ەنگىزۋگە ءبىراز ۇسىنىس جاسادى. سونىڭ ىشىندە جۇرت نازارىن اۋدارعانى – مەملەكەت باسشىسىنىڭ وكىلدىگىن بيلىكتەگى تۇلعانىڭ ورىنداي المايتىن جاعدايىندا ۋاقىتشا باسقاعا بەرۋ شارالارىن وزگەرتۋ تۋرالى ۇسىنىس. قازىرگى كونستيتۋتسيا بويىنشا, ول الدىمەن پارلامەنت سپيكەرىنە, ونىڭ رەتى كەلمەسە, ۇكىمەت ءتوراعاسىنا جۇكتەلەدى. ال جاڭا ۇسىنىس بويىنشا, پرەزيدەنت وكىلدىگىن الاتىن تۇلعانى پرەزيدەنت جانىنداعى ارنايى كەڭەس شەشەدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, پرەزيدەنت قالاعان ادام تاڭدالادى.
جۇرتشىلىق, ارينە, ەڭ الدىمەن وپپوزيتسيا بۇل ادامدى قازىردىڭ وزىندە پرەزيدەنتتىڭ كىشى ۇلى 32 جاستاعى ماكسيم باكيەۆ ساناپ وتىر. وعان دا نەگىز بار. بۇرىن جەكە بيزنەسپەن اينالىسىپ كەلگەن كىشى باكيەۆ وتكەن جىلعى 29 قازاندا اياق استىنان مەملەكەتتىك قىزمەتكە تارتىلدى. دامۋ, ينۆەستيتسيا جانە يننوۆاتسيا جونىندەگى ورتالىق اگەنتتىك (ديوا) دەگەن قۇرىلىپ, وعان جەتەكشى بولىپ تاعايىندالدى. جانە وسىناۋ جاڭا ورگانعا ەلدىڭ بارلىق ەكونوميكالىق بلوگى جيناقتالدى.
بۇل جاعداي ەل ىشىندە ءارتۇرلى ءسوز تۋدىردى. ەڭ الدىمەن باكيەۆتەردىڭ بارلىق بيلىكتى ءوز قولدارىنا شوعىرلاندىرعانىنا سىن دا ايتىلدى, نارازىلىق تا ءبىلدىرىلدى. بىراق مۇنى دا بۇل ەلدەگى قالىپتى جاعداي دەپ قابىلداۋعا بولعانداي. ادەتتە بۇل ەلدە بيلىككە قارسى ءتۇرلى شارالار ۇيىمداستىرىلىپ جاتادى. ونىڭ كەيبىرىنە قاراپ, مۇنىڭ ءوزى قوعامدا ۇلكەن جارىلىس تۋدىرار دەپ قاۋىپ قىلساڭ, بىراق كەلەسى كۇندەردە ول ساباسىنا ءتۇسكەنىن كورەسىڭ. سودان دا ماكسيم باكيەۆتىڭ بيلىكتەگى قىزمەتى دە ءوزىنىڭ جالعاسىن تاباتىنى كۇمانسىزدەي.
سويتسە دە, بۇل ەلدە ساياسي توپتاردىڭ ءبىر-ءبىرىن قارالاۋى, بۇل رەتتە اقپارات قۇرالدارىن پايدالانۋ دا ۇيرەنشىكتى جايداي كورىنەدى. بۇل ءۇشىن كەيدە باسقا ەلدەردىڭ رەسۋرستارى دا ىسكە قوسىلىپ جاتادى. جاقىندا تمد ەلدەرى ينستيتۋتى ايماقتىق فيليالىنىڭ ديرەكتورى, قىرعىزستان پروبلەمالارىنا ماماندانعان رەسەي ساياساتتانۋشىسى الەكساندر كنيازەۆ دەگەن رەسەيدە ماكسيم باكيەۆتىڭ يەلىگىندەگى 18 كومپانيانىڭ ەسەپ-شوتتارى جابىلىپ, جۇمىستارى توقتالعانىن حابارلادى. ءتىپتى وعان كرەملدىڭ ءوزى نازار اۋدارىپ وتىرعانىن ايتتى. بۇل حاباردى م.باكيەۆ تەرىسكە شىعارىپ, جالا دەپ كورسەتتى. جانە ونى تەك ءوزىنىڭ جەكە باسىنا ەمەس, بۇكىل ەلگە قارسى جاسالعان ارەكەت دەپ باعالادى.
وسىدان دا ءبىراز جايدى اڭعارعانداي بولاسىڭ. كىشى باكيەۆ ءوزىن بۇكىل ەل تاعدىرىمەن بايلانىستىرعانداي دارەجەدە كوتەرۋىن دە ارتىق كورمەيتىندەي. ونىڭ قوعامداعى ورنى بارعان سايىن ارتىپ كەلە جاتقانداي. ءتىپتى وعان قارسىلاردىڭ پىكىرى دە سونداي ويعا جەتەلەيدى.
قىرعىز اعايىندار قاشاندا ساياساتتا بەلسەندى. كەيدە رەۆوليۋتسيا دا جاساپ, ءبىراز نارسەنى ءتوڭكەرىپ تاستاپ, ارتىنان ودان ەشنارسە ونبەدى دەپ وكىنىپ جاتادى. كەزىندە سونداي رەۆوليۋتسيامەن باكيەۆكە بيلىك تىزگىنىن ۇستاتسا, ەندى بۇگىن وعان قارسى كوتەرىلۋگە ءازىر ادامدار دا از ەمەس. ءبىر شارۋاعا كەيدە اسىعىس كىرىسىپ كەتەدى دە, ۇزاق ۋاقىت ايتىسىپ, تارتىسىپ جاتادى. الدا ەندى ءتورت جىلدان كەيىن بولاتىن پرەزيدەنت سايلاۋىنىڭ دا ءۇنى ەستىلىپ قالدى. تىم الىس قوي. وعان جەتكەنشە جۇرت ەنتىگىپ, شارشاپ قالماي ما دەيسىڭ. ودان باسقا دا كۇندەلىكتى كۇنكورىستىڭ قات-قابات شارۋالارى بار.
ماماديار جاقىپ.