بۇدان شيرەك عاسىردان استام ۋاقىت بۇرىن ەلىمىز تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەن كەزدە وتانداستارىمىزدىڭ ەكى ماسەلەگە ايرىقشا الاڭداعانى ۇمىتىلا قويعان جوق. مۇنىڭ ءبىرىنشىسى شەكارا ماسەلەسى ەدى. بۇگىنگى كۇن بيىگىنەن كوز سالساق ونىڭ تۇبەگەيلى شەشىمىن تاپقانىن كورەمىز. ويتكەنى مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تىكەلەي ارالاسۋىمەن قازاقستاننىڭ رەسەيمەن, قىتايمەن جانە ورتالىق ازيا رەسپۋبليكالارىمەن شەكتەسەتىن شەكارالارى شەگەندەلدى. بۇگىنگى ساياسي ءسوز قولدانىسىنا ساي ايتقاندا دەليميتاتسيالاندى.
سونداي-اق تاۋەلسىزدىكتىڭ ەلەڭ-الاڭ شاعىندا كورشىلەرمەن بايلانىستى قايتكەندە ۇتىمدى تۇردە جولعا قويا الامىز دەگەن سالماقتى سۇراق تا تۋىنداعان بولاتىن. سونىڭ ىشىندە شەكارالاس وڭىرلەر وزدەرىنىڭ گەوساياسي جانە گەوەكونوميكالىق قارىم-قاتىناستارىن قالاي رەتتەيتىنى جونىندە دە ايقىندالعان ناقتى جوبالار جوق ەدى. ال بۇگىن شە؟ قازىرگى كۇنى مۇنداي ساۋالدار تۇگەلدەي ءجونىن تاپقان. ونىڭ ورنىندا ناقتى ىستەر بار. جوعارىدا كورسەتىلگەن ساۋالعا ايقىن جاۋاپ قايتارار بولساق, بۇگىندە كورشى مەملەكەتتەر مەن ءوزارا ارىپتەستىك تۇرعىسىنداعى قارىم-قاتىناستار جاقسى جولعا قويىلعان. بۇل ماسەلەدە شەكارالاس وڭىرلەرگە جۇكتەلەتىن جاۋاپكەرشىلىك جۇگى جوعارى بولىپ ەدى. سولاي بولىپ تا كەلەدى.
وسىنداي وڭىرلەردىڭ ءبىرى – اقتوبە. ونىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناستار سالاسىنداعى ەڭ باستى ارىپتەسى بولىپ تابىلاتىن رەسەيدىڭ ورىنبور وبلىسى اراسىنداعى شەكاراسى ۇزىندىعى ارتىق تا ەمەس, كەم دە ەمەس – تۇپ-تۋرا 1000 شاقىرىمدى قۇرايدى. سونداي-اق اقتوبە وبلىسىنىڭ وڭتۇستىك-شىعىس بولىگىندەگى بايعانين جانە شالقار اۋداندارى وزبەكستانمەن شەكتەسەدى. قالاي دەگەندە دە قازىرگى كۇنى مۇندا ورىنبور وبلىسىمەن بايلانىس وڭ جولعا قويىلعان. بۇل ماسەلە شەكارالاس وڭىرلەر باسشىلارى قول قويعان ءوزارا كەلىسىمگە سايكەس شەشىمىن تاۋىپ كەلەدى.
ەگەر شەكارالاس ايماقتار اراسىندا وتكىزۋ بەكەتتەرىنىڭ قىزمەتى جاقسى جولعا قويىلسا, بۇل جاعداي ساۋدا-ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك, رۋحاني جانە مادەني قارىم-قاتىناستاردى تەرەڭدەتە تۇسۋگە جول اشادى. وسىنداي جول ءبىرىنشى كەزەكتە اقتوبە وڭىرىندەگى «جايسان» اۆتوكولىك وتكىزۋ بەكەتى ارقىلى اشىلعان. اقتوبە وبلىسى اكىمدىگى سىرتقى بايلانىستار جانە تۋريزم باسقارماسىنىڭ باسشىسى ەرمەك كەنجەحان ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, مۇنداعى وتكىزۋ جولاعى تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا ەكەۋ عانا بولسا, قازىر سەگىزگە جەتكىزىلگەن. تۇتاستاي العاندا وڭىردەگى باستى وتكىزۋ بەكەتىنىڭ جاڭعىرتىلىپ, قايتادان تولىق جوندەۋدەن وتكىزىلگەندىگى اۆتوكولىك تاسقىنى مەن جۇك اينالىمىنىڭ بىرنەشە ەسە وسۋىنە سەپتىگىن تيگىزىپتى.
وسى ارادا اقتوبە مەن ورىنبور سەكىلدى شەكارالاس ايماقتار اراسىنداعى جول «باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي» حالىقارالىق كولىك ءدالىزى ارقىلى توعىساتىنىن وقىرماندار نازارىنا ۇسىنا كەتكەن ءجون. ونىڭ اقتوبە وبلىسىنداعى ۇزىندىعى 628 شاقىرىم. جوعارىدا ايتىلعان اۆتوكولىك پەن جۇك تاسىمالىنىڭ نەگىزگى بولىگى دە وسى جول ارقىلى وتەدى. بۇل ءسوز جوق – جاقسى نىشان. ايتسە دە رەسەي جاعىنداعى «ساعارشىن» وتكىزۋ بەكەتى تۇسىندا تولىق شەشىمىن تاۋىپ ۇلگەرمەگەن ماسەلەلەر دە بار ەكەنى باسى اشىق ماسەلە. اتاپ ايتقاندا, ونى كەڭەيتۋ مەن ۇلعايتۋ شارالارى نەگە كەشەۋىلدەپ كەلەدى؟ بۇل ماسەلە وتكەن جىلى قازان ايىندا قازاقستان مەن رەسەيدىڭ شەكارالاس وڭىرلەرى باسشىلارىنىڭ اراسىندا وتكىزىلگەن فورۋم كەزىندە اقتوبە وبلىسىنىڭ اكىمى بەردىبەك ساپارباەۆتىڭ تاراپىنان كوتەرىلگەن. وزەكتى ماسەلە رەسەيلىكتەردىڭ تاراپىنان تۇسىنىستىكپەن قابىل الىنىپتى. ولار اقتوبە وبلىسىنىڭ مارتوك اۋدانىمەن شەكتەسەتىن تۇسىندا ورنالاسقان «ساعارشىن» وتكىزۋ بەكەتىن بۇگىنگى بيىك تالاپتارعا ساي جاساقتاۋ جونىندەگى جوبانى الداعى 2018 جىلعا دەيىن اياقتاۋعا ءسوز بەرىپتى. ءسىرا, حالقىمىز «يگىلىكتىڭ ەرتە كەشى جوق» دەپ وسىندايدا ايتسا كەرەك.
وسى ورايدا 2017 جىلدىڭ 27 قازانى شەكارالاس وڭىرلەردىڭ ومىرىندەگى ايتۋلى كۇننىڭ ءبىرى بولدى. ويتكەنى ءدال وسى كۇنى قازاقستان شەكاراسى مەن رەسەيدىڭ ورىنبور وبلىسى, اقبۇلاق اۋدانى اراسىنداعى فەدەرالدىق اۆتوموبيل جول بولىگى پايدالانۋعا بەرىلدى. ونىڭ جالپى ۇزىندىعى 51 شاقىرىمدى قۇرايدى. ءسويتىپ رەسەي مەن قازاقستان ءۇشىن الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق تۇرعىداعى تيىمدىلىگى مول, ماڭىزى جوعارى قۇرىلىس اياقتالدى. سونىمەن بىرگە بۇل نىسان ارىپتەستىك قارىم-قاتىناستاردى ودان ءارى تەرەڭدەتۋگە, سونداي-اق ەكى تاراپتاعى بيزنەستىڭ جاڭا سەرپىن الۋىنا سەپتىگىن تيگىزبەك. ەگەر ناقتى دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, اقتوبە مەن ورىنبور سەكىلدى شەكارالاس وڭىرلەر اراسىنداعى تاۋار الماسۋ كولەمى قازىردىڭ وزىندە ءۇش ەسەگە, ياعني 120 ميلليون اقش دوللارىنا ارتقانىن كورەمىز. جاڭا اۆتوجولدىڭ ىسكە قوسىلۋىنا وراي بۇل مولشەر تاعى دا ەسەلەنە تۇسپەك.
وسىمەن ەكى ەلدى جالعايتىن اۆتوموبيل جولدارى قۇرىلىسى سايابىر تابادى دەۋگە ەش بولمايدى. كەرىسىنشە بۇل ءىس جاڭاشا قارقىن الا تۇسەتىنى بەلگىلى بولىپ وتىر. بيىل رەسەيلىك جول جوندەۋشىلەر «اقبۇلاق-ساعارشىن» جولى بولىگىنىڭ 30 شاقىرىمىن اياقتاۋدى ۇيعارعان. بۇعان قوسا, جول بويىنداعى بارلىق قوزعالىستاردى اشۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن جيىرما شاقىرىمدىق تومەنگى قاباتتى جول بولىگى دە اياقتالماق. جوبانىڭ سمەتالىق قۇنى – 2,16 ميلليارد رەسەي ءرۋبلىن قۇرايدى. سونىمەن ءبىر مەزگىلدە قازاقستاندىق ارىپتەستەر اقتوبە – ور باعىتىنداعى اۆتوموبيل جولى قۇرىلىسىن ودان ءارى جالعاستىرماق. ءارى ولار شاعىن وڭايلاتىلعان وتكىزۋ بەكەتتەرى ورنالاسقان جيرەنقوپا مەن سول-يلەتسك ارالىعىندا جاڭا اۆتوموبيل جولى قۇرىلىسىن سالۋدى قولعا الماقشى.
اقتوبە ءوزىنىڭ اۋماعى بويىنشا رەسپۋبليكاداعى ەڭ الدىڭعى وڭىرلەردىڭ قاتارىنان ورىن الادى. سەنبەسەڭىز, قازاقستاننىڭ گەوگرافيالىق كارتاسىنا كوز سالىپ كورىڭىز. سونداي-اق رەسەيدەگى ورىنبور وبلىسىنىڭ اۋماعى دا كورشىلەرىنەن كەم ەمەس. ەندەشە وسىنداي ۇلكەن شەكارالاس ايماقتار اراسىندا ءبىر عانا وتكىزۋ بەكەتى تىم ازدىق ەتەتىنى راس. سوندىقتان دا قوبدا اۋدانىنىڭ جوعارىدا ايتىلعانداي جيرەنقوپا دەگەن جەرىندە جانە ايتەكە بي اۋدانىنىڭ ۇشقاتى دەگەن اۋماعىندا شاعىن, وڭايلاتىلعان وتكىزۋ بەكەتتەرى اشىلعان. اتالعان وڭىرلەر ورىنبور وبلىسىنىڭ سول-يلەتسك جانە ياسنەنسكي اۋداندارىمەن جاپسارلاس جاتىر.
ايتسە دە بۇل شاعىن بەكەتتەر تەك سول اۋىلداردىڭ تۇرعىندارى ءۇشىن عانا قۇرىلعان كورىنەدى. ياعني, بۇدان سول ماڭايداعى وزگە تۇرعىندار كورشىلەس شەكارالاس وڭىرگە وتە المايدى. ەكىنشىدەن, ونىڭ ۋاقىتى دا تىم شەكتەۋلى ەكەن. ياعني تاڭەرتەڭگى ساعات 9-دان كەشكى 18.00-گە دەيىن جۇمىس ىستەيتىنى دە تۇرعىندار ءۇشىن ءتيىمسىز ەكەنى انىق. ەگەر بۇل باقىلاۋ-وتكىزۋ بەكەتتەرىنىڭ مۇمكىندىگىن كەڭەيتۋ جونىندەگى ماسەلەلەر تولىق شەشىمىن تاپسا – كاسىپكەرلىك كوكجيەگىن كوتەرۋگە, الىس-بەرىستى جاقسارتۋعا, شاعىن جانە ورتا بيزنەس وكىلدەرىنىڭ تاۋار الماسۋلارىنا كەڭ جول اشىلار ەدى. سونداي-اق جيرەنقوپا مەن ۇشقاتىعا تاياۋ كورشىلەس اۋدان تۇرعىندارى تاياق تاستام جەر ءۇشىن جەر-كوكتى اينالىپ, «جايسان» وتكىزۋ بەكەتىنە سابىلماس ەدى. سوندىقتان دا بۇل ماسەلە كەلەشەكتە مەملەكەتارالىق كەلىسىمدەر ارقىلى شەشىمىن تاۋىپ جاتسا يگى.
بۇل, بىرىنشىدەن, قاراپايىم ادامداردىڭ پروبلەماسى ەكەنىن ۇمىتپاعان ءجون. بۇدان ءبىراز ۋاقىت بۇرىن قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قاراپايىم ادامدارعا قاراي وڭ قادام باعىتىن ۇسىنعانى بەلگىلى. بۇگىنگى كوتەرىلىپ وتىرعان ماسەلە دە سول قادامنىڭ ءبىرى ەكەنى ءسوزسىز. تاريحي ديالەكتيكالىق دامۋ تۇرعىسىنان قاراستىرعاندا دا ورىنبور قازاق حالقىنا, ونىڭ جان-جۇرەگىنە ءبىر تابان جاقىن قالا ەكەنى باسى اشىق دۇنيە. ءتىپتى بەرى سالعاندا ورىنبور – قازاقستاننىڭ تۇڭعىش استاناسى ەمەس پە ەدى؟! مۇنداعى قازاق دياسپوراسى ءوزىنىڭ سانى جاعىنان ەكىنشى ورىندا تۇراتىنى دا كوپ جايتتاردان حابار بەرەدى.
قازاق ەلىنىڭ قاتپار-قاتپار شەجىرەسى مەن تاريحى ورىنبور وبلىسىنىڭ ارحيۆتەرىندە جاتقانى دا عىلىمي-رۋحاني بايلانىستاردى ۇلعايتا تۇسۋگە العىشارت قالايدى. ورىنبور قازاقتارى قازاقستانداعى, سونىڭ ىشىندە كورشىلەس اقتوبە وبلىسىنداعى وزگەرىستەرگە جانە مۇنداعى جارقىن جوبالارعا سۇيىسپەنشىلىكپەن قارايتىنى اڭعارىلادى. اسىرەسە ورىنبورلىق قازاق جاستارى كىندىك جۇرتى – قازاقستانداعى ارىپتەستەرىمەن تىعىز بايلانىس ۇستاۋعا ىقىلاستى دەيدى ورىنبور وبلىسىنداعى ورىس-قازاق قاۋىمداستىعى اراسىنداعى الەۋمەتتىك-مادەني قارىم-قاتىناستاردى قولداۋ مەن دامىتۋ جونىندەگى كوممەرتسيالىق ەمەس ۇيىمنىڭ ديرەكتورى ايتپاي جالعاسحان ۇلى.
ءبىز اڭگىمەمىزدىڭ باسىندا اقتوبە وبلىسىمەن شەكارالاس وڭىرلەردىڭ ءبىرى وزبەكستان ەكەنى جونىندە ءسوز ساباقتاعان ەدىك. بۇل قازاق جۇرتىنا ەڭ جاقىن حالىق – قاراقالپاق ەلى بولىپ تابىلادى. اشىعىن ايتقاندا, بۇعان دەيىن وزبەكستانمەن ءوزارا بايلانىستار جانە كورشىلىك قارىم-قاتىناستار ماسەلەلەرىندە توماعا-تۇيىقتىق كورىنىستەرى ورىن الىپ كەلگەنى راس. دەگەنمەن سوڭعى كەزدە بۇل كورشىلەس ءارى ءتۇبى ءبىر تۋىستاس ەلمەن قارىم-قاتىناس جاقسارىپ, وڭ سيپات العانى انىق. وزبەكستاننىڭ وتكەن جىلى جاڭادان سايلانعان پرەزيدەنتى شاۆكات ميرزيوەۆ قازاقستانعا رەسمي ساپارمەن كەلىپ-كەتكەنى بەلگىلى. وسىنداي قايتادان جاڭعىرىپ جاتقان بايلانىستار كورشىلەس وڭىرلەر اقتوبە وبلىسى مەن وزبەكستاننىڭ اراسىنداعى قارىم-قاتىناستارعا دا تىڭ سيپات اكەلەرى انىق.
مىنە, بۇگىنگى اڭگىمەمىزگە تيەك بولعان شەكارالاس وڭىرلەر اراسىنداعى قارىم-قاتىناستاردىڭ كەيبىر قىرلارى مەن يىرىمدەرى وسىنداي.
تەمىر قۇسايىن,
«ەگەمەن قازاقستان»
اقتوبە – ورىنبور – اقتوبە