قازان توڭكەرىسى

ول ۋاقىتشا وكىمەتتى تاقتان تايدىرىپ, 13 ميلليونداي ادامنىڭ ءومىرىن قيعان بەس جىلدىق ازامات سوعىسىنا ۇلاستى. قازان توڭكەرىسى­نىڭ العىشارتتارىن, ونىڭ بولماۋى مۇمكىن ەمەستىگىن ۇزاق جىلدار بويى يدەولوگيا كەڭەس وداعى حالقىنىڭ باسىنا ءسىڭىرىپ باقتى. الايدا, سونشاما ادامنىڭ قانىن توكپەي-اق, بولشەۆيكتەر وكىمەت باسىنا دەموكراتيالىق جولمەن, سايلاۋدا جەڭۋ ارقىلى دا كەلۋىنە بولاتىن ەدى...

قوعامدى باسقارۋدىڭ ادامزات ءوزىنىڭ عاسىرلار بويعى دامۋىندا قالىپ­تاستىرعان تابيعي جۇيەسىن ەمەس, بول­شەۆيكتەردىڭ كوسەمدەرى قولما-قول وزگەرىس جاسايتىن قاندى جولدى دۇرىس دەپ ساناپ, «پرولەتارلىق ديكتاتۋرا» دەگەن وزدەرىنىڭ جاساندى جۇيەسىن ورناتتى. قوعام دامۋىمەن ۇيلەسپەيتىن جۇيەنى ۇستاپ تۇرۋ ءۇشىن ءوزى ءومىر سۇرگەن 74 جىل بويى تەك ۇراندى ناسيحاتتار مەن تەررورلىق ادىستەردى مەيلىنشە كوپ قول­دانۋعا ءماجبۇر بولدى. تومەندە بول­شەۆيكتەردىڭ وكىمەت باسىنا قاندى جولىمەن كەلۋىنىڭ العىشارتتارىنا ءوز تاراپىمىزدان ساراپ جاساپ كوردىك.

شىعاسىعا يەسى باسشى...

قازاقتىڭ وسى ءبىر جالپاق ءسوزى ساياسات­قا كەلىڭكىرەمەسە دە پاتشانى تاقتان تايدىرعان كەزدەگى قوعامدىق احۋالدىڭ اۋىرلىعى, وكىمەت باسىنا كەلگەندەردىڭ سىلبىرلىعى ونى ەرىكسىز ەسكە سالىپ وتىر. بولشە­ۆيك­­تەر دە سونى شەبەر پايدالانىپ كە­تىپ ەدى.

قاي كۇندە وزگەرىس, قايتا قۇرۋ, ومىرلىك تارتىپتەر مەن قاعيدالاردى باسقا باعىتقا بۇرۋ جەكە ادامعا دا اسا قيىندىقپەن كەلەدى. ال مەملەكەتتىڭ ءتارتىبى مەن ميزامىن باسقا باعىتقا وزگەرتۋ, ءبارىن جاڭاشا قۇرۋ – بۇل ەندى اسا كۇردەلى, قايشىلىقتى پروتسەسس. مۇندايدا تەك ەلگە تانىمال, بەدەلى زور, بيلىكتەگى تاجىريبەسى مول, باسقارۋ دارىنى وراسان تۇلعالار عانا ىشكى-سىرتقى كۇشتەردىڭ كەسىرلى اسەرىن ەڭسەرە وتىرىپ, جاڭا تارتىپتەر مەن ميزامداردى قيۋىن كەلتىرىپ ەنگىزىپ, تالاسقاندار مەن داۋلاسقانداردى كەلىستىرە وتىرىپ, قانتوگىسسىز جۇرگىزىپ كەتە الادى.

ونىڭ مىسالىن كەشە عانا باسىمىزدان وتكىزدىك. تاۋەلسىزدىك تۋىن كوتەرگەن كەشەگى باعىنىشتى رەسپۋبليكالاردا كوشباسشىلارى مىقتى بولعاندارىنىڭ ءتۇتىنى ءتۇزۋ ۇشىپ, جاڭا تۇرپاتتاعى دامۋدىڭ جولىنا قانتوگىسسىز ءتۇسىپ كەتتى. ال لي­دەرلەرى ناقتى بيلىكتە بولماعان, تەك دەموكراتيالىق پيعىل, وتكىر ۇران­دارمەن ءجۇرىپ, بيلىككە كەلگەندەرى تاق­تىڭ تالابىن ەڭسەرە الماي, ەل­دەرىندە قانتوگىسكە ورىن بەرىپ الدى. كە­ي­بى­رەۋلەرى, ءتىپتى ءوزى دە شاعىن جەر كو­لە­مىنىڭ ءبىرازىنان ايىرىلىپ قالدى...

1917 جىلى اقپاندا پاتشا تاقتان باس تارتقاننان كەيىن رەسەيدە مەملەكەت بيلىگى قولىنا تيگەن ۋاقىتشا وكىمەت تە ەلدى مەڭگەرىپ, ءوزىنىڭ الدىنا قويعان ماقساتىن ءىس جۇزىنە تولىق اسىرىپ كەتە المادى. ونىڭ باس­تى سەبەبى – ەكونوميكالىق داعدارىس­تىڭ, ىشكى-سىرتقى كۇشتەردىڭ كەرى اسەرىمەن قاتار ءبىرىنشى باسشىلىق­قا ەلگە تانىلعان دارىندى تۇلعا تابىلماعانى ەدى. ءىى نيكولاي تاقتان باس تارتقاندا ۋاقىتشا وكىمەتتىڭ باسىنا كنياز گەورگي لۆوۆتى وتىرعىزىپ كەتكەن. كواليتسيالىق جولمەن قۇرىلعان ۋاقىتشا وكىمەت تە ونىڭ وكىلەتتىگىن قولداپ, وزدەرىنىڭ توراعالىعىنا سايلادى. بىراق ول شىققان تەگى ەجەلگى ورىس دۆوريان­دىعى, كوپ وقىعان, قوعام قايرات­كەرى, بەلسەندى دەپۋتات بولعانىمەن ناقتى بيلىكتە وتىرماعان, ونىڭ قيتۇرقى تاسىلدەرىمەن تانىسىپ كورمەگەن, دەموكراتيالىق پيعىلداعى اقسۇيەك ادام بولاتىن. سوندىقتان دا ول باسقارعان كواليتسيالىق وكىمەت بيلىكتى قولىنا العانىمەن ەلدى باۋراي المادى.

ونىڭ ۇستىنە وكىمەت قۇرامىنا نەشە ءتۇرلى جەڭىل ويلى, دەموكراتيالىق ۇراندار مەن ۇش­قارى تالاپتاردىڭ اعىمىن­داعى پارتيالاردىڭ وكىلدەرى دە ەن­گەن بولاتىن. ەڭ باستىسى, حالىق­قا جاقىن ۇرانداردى كوتەرۋمەن وزەۋرەپ كوزگە تۇسكەن «پەتروگراد قالا­لىق جۇمىسشى جانە سولدات دەپۋتات­تارىنىڭ كەڭەسى» دەگەن بولشەۆيكتەر, مەنشەۆيكتەر مەن سولشىل ەسەرلەردىڭ ۇيىمى ۋاقىت­شا وكىمەتتىڭ ادىمىن اشتىرمادى. ولار سوعىستى توقتاتۋ, بيلىكتى حالىق­تىڭ قولىنا بەرۋ دەگەن سياقتى ۇراندارىمەن قالىڭ كوپشىلىكتەن قولداۋ الۋىن جالعاستىرا بەردى. ءىس جۇزىندە ەلدە قوس وكىمەت بولدى. ونىڭ ۇستىنە وداقتاستاردىڭ قىسىمىمەن ءى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان شىعۋ دا مۇمكىن بولمادى. ماۋسىم ايىندا شابۋىلعا شىققان ورىس اسكەرلەرى دە تاس-تالقان بولىپ جەڭىلىپ, كەيىن شەگىندى.

وسىنداي جاعدايدا گ.لۆوۆ بي­لىك­تى ۇستاپ تۇرا الماي, ونىڭ ورنىنا الەكساندر كەرەنسكي وتىردى. ءبىر قىزىعى, وسى كەرەنسكي ۆ.ۋليانوۆقا (لەنينگە) سيمبيرسكىدە ساباق بەرىپ, ونىڭ اتتەستاتىنداعى جالعىز ءتورتتى (لوگيكا ءپانى) قويعان ۇستازى... ءبىزدىڭ ءاليحان بوكەيحان, مۇستافا شوقاي اعالارىمىز دا ونى جاقسى بىلگەن. مۇستافا كەيىن پاريجدە شىعىپ تۇرعان ونىڭ ەميگراتسيالىق «دني» گازەتىنە دە ارالاسىپ تۇرعان. ماماندىعى زاڭگەر بولعان كەرەنسكي ادۆوكات, مۇعالىم, پۋبليتسيست سەكىلدى قىزمەتتەر اتقارىپ, مەمدۋماعا دەپۋتات بولىپ تا سايلانعان. 1916 جىل­عى قازاقستانداعى «يۋن جار­لى­عىنا» وراي بولعان كوتەرىلىس­تىڭ سەبەپتەرىن انىقتاۋعا مەملە­كەت­تىك دۋمادا قۇرىلعان كوميس­سيا­نىڭ باسشىلىعىنا وسى كەرەن­سكي تاعايىندالىپ, ول پاتشا شە­نەۋ­نىك­تەرىنىڭ جەرگىلىكتى جەرلەردەگى جۇ­گەن­سىزدىكتەرىن جاريالاۋمەن قاتار, كوتەرى­لىستىڭ كىنالىسى – ىشكى ىستەر ءمي­نيسترى دەگەن ءادىل قورىتىندى شىعارعانى دا بار.

ا.كەرەنسكي قولىنا بيلىك تيگەن سوڭ بىرقاتار جاعىمدى رەفور­مالاردىڭ دا باستاماشىسى بولدى. سونىڭ ىشىندە بارلىق ساياسي تۇتقىن­داردى قاماۋدان بوساتقان, پولشا مەن فينليانديانىڭ تاۋەلسىز­دىگىن تانىعان. بىراق ساياسي احۋال­داردىڭ, جاپپاي ەركىندىك­تىڭ ىقپالىمەن ورىن العان جۇگەنسىزدىكتەر, بولشە­ۆيكتەردىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن كوشەگە شىققان شەرۋشىلەر, ولارعا سولداتتار مەن ماتروستاردىڭ قوسىلۋى, كاسىپورىندار مەن مەكەمەلەردەگى سابوتاجدار جانە سونىڭ سالدارىنان كۇننەن-كۇنگە ارتىپ بارا جاتقان ەكونوميكالىق داعدارىستى ەڭسەرۋ ءۇشىن ەلدە قاتاڭ اسكەري ءتارتىپ ورناتۋدى تالاپ ەتكەن ءوزى تاعايىنداعان باس قولباسشى ل.كورنيلوۆپەن كەلىس­پەي, اقىرى سوڭعىسى اسكەري ب ۇلىك شىعاردى.

وسكەمەن وڭىرىندە تۋعان, بىرەۋ­لەر شەشەسى قازاق, بىرەۋلەر قازاققا ءسىڭىپ كەتكەن قالماق دەيتىن ونىڭ سۋرە­تىندەگى ءتۇر-تۇسىنە قاراساڭ ايتەۋىر قازاقتان اۋمايدى. ينفان­تەريا­نىڭ گەنەرالىنا دەيىن وسكەن وسى لاۆر كورنيلوۆ ەلدە ءتارتىپ ورناتىپ, رەسەيدى بولشەۆيكتەردىڭ بيلىك باسىنا كەلۋىنەن قۇتقارۋ كەرەك, ول ءۇشىن قۇرىلتاي جينالىسى بولعانشا ورتالىق بيلىك اسكەريلەرگە بەرىلىپ, سوعىس رەجىمى ورناتىلسىن دەگەن تالاپ قويعان. بىراق كەرەنسكي ونىڭ تالابىن ورىنداۋدان باس تار­تىپ, پەتروگرادقا باعىتتالعان اسكەرىن قالا گارنيزونىنىڭ كۇشىمەن جانە سول ۋاقىتتا بولشەۆيكتەرمەن اۋىز جالاسىپ, ولاردىڭ ىرقىن­داعى جۇ­مىس­شىلارعا قارۋ بەرگىزىپ, سو­لار­­­د­ىڭ قولداۋىمەن «كور­نيلوۆ ب ۇلى­گىن» جەڭدى. الايدا ل.كور­نيلوۆ­تىڭ ەسىمىن بۇگىنگى رەسەي بولشە­ۆيكتەردىڭ وكىمەت باسىنا كەلۋىن تەجەمەك بولعان سوڭعى ساياسي تۇلعا ەدى دەپ قۇرمەتپەن ەسكە الاتىن بولدى.

تاريحتا كەيبىر ماڭىزدى وقيعا­لار قايتالانا بەرەدى عوي. كسرو تارايىن دەپ, دەموكراتيالىق كۇشتەر بەل الىپ بارا جاتقاندا دا وكىمەت باسىنداعى وڭشىلدار 1991 جىلدىڭ تامىز ايىندا توتەنشە جاعدايلار جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميتەت (تجمك) قۇرىپ, يمپەريانى ساقتاپ قالۋعا جانتالاسقان ەدى عوي. بىراق وسى كوميتەتتىڭ جەڭىلىسىنىڭ ءوزى – كسرو-نىڭ تاراۋىن, ءتىپتى تەزدەتىپ, وكىمەتتىڭ قۇلاۋىنا سوقتىردى. سول سياقتى يمپەريانى ساقتاۋعا ۇمتىل­عان «كورنيلوۆ ب ۇلىگىنىڭ» جەڭىلۋى بولشەۆيكتەردىڭ كۇش الىپ كەتۋىنە جول اشتى. سونىڭ ارقاسىندا بولشەۆيكتەر قارۋلى توڭكەرىس جاساپ, ۋاقىتشا وكىمەتتى قۇلاتتى. كەرەن­سكيدىڭ بەرگەن قارۋىمەن بولشەۆيكتەر جۇمىسشىلار اراسىندا قۇرعان وزدەرىنىڭ «قىزىل گۆاردياسىن» كۇشەيتىپ الدى. كەيبىر بولشەۆيكتەردىڭ (ۋريتسكي) ايتۋىنا قاراعاندا, سول جولى وكى­مەت ولاردىڭ قولىنا 40 مىڭ دانادان استام ۆينتوۆكا بەرگەن. ءسويتىپ قايتىپ قارۋ­لانامىز, قايتسەك قارۋلى جاساققا قول جەتكىزەمىز دەپ الاقاندارىنا تۇكىرىپ جۇر­گەن بولشەۆيكتەر ءوز جاقتاستارىن زاڭدى جولمەن قارۋلاندىرعان. ءوزى بەرگەن ۆينتوۆكانى بولشەۆيكتەر كەيىن, قازان توڭكەرىسىن جاساعاندا وكىمەتتىڭ وزىنە قارسى اتتى.

ال توڭكەرىسكە دەيىن ولار كەرەنس­كي­دىڭ ۋاقىتشا وكىمەتىمەن ساناسۋدى ازايتىپ, وزدەرىنىڭ «سوعىس توقتاتىل­سىن, جەر شارۋالارعا, فابريك-زاۋىتتار جۇمىسشىلارعا بەرىلسىن» دەگەن پوپۋ­ليستىك ۇراندارىمەن قالىڭ كوپشىلىكتى قوزدىرىپ, وزدەرىنە تارتا بەردى. وسىنداي قىسىمدارمەن كەرەنسكيدىڭ بيلىگى كۇشە­يە المادى, كەرىسىنشە, كورنيلوۆتىڭ لاڭى­مەن ءبىرشاما ۋاقىتقا ىعىستىرىلعان «قوس وكىمەتتىك» قايتادان جانداندى.

1917 جىلدىڭ شىلدە ايىنان باس­تاپ قولداعى بيلىكتەن قايتسە دە ايرىلماۋدى, كەڭەستەردى جاپپاي بيلەپ العان بولشەۆيكتەردى وكىمەت باسىنا كەلتىرمەۋدى كوزدەگەن كەرەنسكي قوعامدىق قۇرىلىستى دەموكرا­تيالاندىرۋ دەگەندى ىسىرىپ قو­يىپ, دارا بيلىكتى كۇشەيتۋگە تىرىستى. مۇندايدا جاعداي جەدەل وزگەرىپ, وقيعالار تىزبەگى دە قاپتاپ كەتەدى عوي. ماسكەۋدە وتكىزىلگەن مەملەكەت­تىك كەڭەستىڭ شەشىمىمەن كەرەن­سكي تامىز ايىندا كەڭەستەردىڭ ءىسىن زاڭسىز دەپ تانۋعا قول جەتكىزدى. ال ەلدىڭ باسقارۋ جۇيەسىن انىقتايتىن قۇرىلتاي جينالىسى قاراشا ايىندا وتكىزىلەدى دەپ بەلگىلەندى. وسى ۋاقىتقا دەيىن كەڭەستەرمەن ساناسىپ كەلگەن وكىمەت ەندى ولاردىڭ كوشباسشىلارىن تۇتقىنداۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى. تروتسكيدىڭ قامالىپ, لەنيننىڭ رازليۆكە جاسى­رىنۋىنا ءماجبۇر بولعانى وسى كەز. مىنە, وسى وقيعا ونسىز دا سىنىققا سىلتاۋ ىزدەپ جۇرگەن بول­شەۆ­يكتەر­دىڭ قاندى توڭكەرىسكە شۇعىل دايىندالۋىنا جول اشتى.

تومپەشتەگەن توڭكەرىس

ەلدەگى بەي-بەرەكەتسىزدىك, ستاچكالار, ونەركاسىپتىڭ قۇلدىراۋى, ازىق-ت ۇلىك جەتىمسىزدىگى, سوعىستان قاشقان سولدات­تاردىڭ تارتىپسىزدىكتەرى, بول­شە­ۆيكتەردىڭ كوتەرىلىسكە ۇندەيتىن ۇگىت-ناسيحاتى – ءبارى يمپەريانىڭ استانا­سىن عانا ەمەس ءىرى قالالارىنىڭ بارىندە انارحيا تۋدىردى. 25 قىر­كۇيەكتە جاڭا كواليتسيالىق وكىمەت قۇرىلدى. ال 29 قىركۇيەكتە نەمىس­تەردىڭ فلوتى موونزۋند وپەراتسيا­سىن باستاپ, ارحيپەلاگتى باسىپ الدى. بۇل بالتىق تەڭىزىندەگى سانكت-پەتەر­بۋرگكە جاقىن جاتقان ارالدار لەگى ەدى. نەمىستەر وسى ارالداردى تارتىپ العاندا تەك 381 ادامىن جوعالت­قان, ال ورىس فلوتى ولگەنى مەن تۇت­قىنعا تۇسكەنىن قوسا ەسەپتەگەندە 20130 ادامىنان ايرىلىپ, تاس-تالقان بولىپ جەڭىلدى. وسى شاي­قاس ورىس اسكەرلەرىنىڭ ءى دۇنيە­جۇزى­لىك سوعىستاعى سوڭعى تۇياق سەرپۋى بولدى. بولشەۆيكتەر ءۇشىن بۇل جەڭى­لىس ىزدەگەنگە سۇراعان بولىپ, ولار وكى­مەت­كە قارسى ۇندەۋلەردى قارشا بوراتتى. ونىڭ ۇستىنە وكىمەت استانانى نەمىس­تەرگە بەرىپ, وزدەرى ماسكەۋگە قاش­قالى جاتىر دەگەن داقپىرت تاراتتى.

رەسەي يمپەرياسىنىڭ ءى دۇنيە­جۇزىلىك سوعىستان تەزىرەك شىعىپ, نەمىستەرمەن كەلىسسوز جاساۋىنا بولشەۆيكتەر نەگە سونشا­لىقتى مۇددەلى بولدى دەگەن سۇراقتاردىڭ جاۋابى كەيىن اشىلدى. بولشەۆيكتەردىڭ كوسەمدەرى لەنين مەن تروتسكيگە گەرمانيا وكىمەتى رەسەيدەگى ىشكى جاع­دايدى بارىنشا تولقىتىپ, سوعىستان باس تارتقىزۋعا ۇندەۋ ءۇشىن ا.پارۆۋس دەگەن الاياق ارقىلى ۇلكەن كولەمدە قاراجات بەرگەندىگى كەيىن اشىلدى. ناقتىراق ايتقاندا, ول ءىى دۇنيەجۇزى­لىك سوعىستا امەري­كالىقتاردىڭ قولى­نا گەرمانيا ءسىم ءارحيۆى تۇسكەندە بەلگىلى بولدى. ال ا.كەرەنسكيدىڭ ءوزى كەيىن, ەميگراتسيادا جۇرگەندە 1917 جىلدىڭ ساۋىرىندە فرانتسيا ءمينيسترى ا.توم ۋاقىتشا وكىمەتكە نەمىستەردىڭ بولشەۆيكتەردى قارجىلاندىرىپ جاتقانى تۋرالى اقپارات بەرگەنىن جازادى. بىراق ول قولىندا بيلىك بولسا دا سول ۋاقىتتا بۇعان قارسى ەشقانداي ارەكەت جاساماعان.

توعىزىنشى قازاندا وڭشىل سوتسياليستەر پەتروگراد كەڭەسىنە استانانى قورعاۋ ءۇشىن توڭكەرىستىڭ قورعانىس كوميتەتىن قۇرۋ كەرەك دەگەن ۇسىنىس جاسايدى. بۇل قورعانىسقا جۇمىسشىلاردىڭ «قىزىل گۆارديا­سىن» تارتۋ كەرەك دەگەن ءسوز ەدى. سوندىقتان, نەگىزىنەن بولشەۆيكتەردەن تۇراتىن پەتروگراد كەڭەسى بۇل ۇسىنىستى قۋانا قابىلداپ, قور­عانىس كوميتەتى ەمەس, اسكەري-توڭكەرىس كوميتەتى دەگەندى قۇرادى. ۋاقىت­شا وكىمەتتىڭ (ول ۋاقىتتا دي­رەك­­توريا دەپ اتالعان) تامىز­داعى شەشى­مىمەن قۋعىندالىپ, كوپتەگەن جۇمىس­شىلار قارۋسىزداندىرىلعان­نان سوڭ لەنين قايتادان ءوزىنىڭ جاق­تاس­­تارىن قارۋلاندىرىپ ۇلگەرەدى جانە بولشەۆيكتەر پارتياسىنىڭ 16 قازانداعى كەڭەيتىلگەن جيىنىندا 25 قازاندا قارۋلى توڭكەرىس جاساۋ تۋرالى ۇسىنىستى بەكىتتىرىپ الادى.

بولشەۆيكتەردىڭ قاراۋىنداعى اسكەري-توڭكەرىس كوميتەتى وسى كەزدە بارلىق ماڭىزدى مەكەمەلەرگە وزدەرىنىڭ كوميسسارلارىن تاعا­يىن­داپ, بيلىكتى بىرتىندەپ قولعا الا بەرەدى, «پراۆدا» گازەتى بيلىك بول­شە­ۆيكتەردىڭ قولىندا ەكەنىن اشىق جازا باستايدى. شىدامى شەگىنە جەتكەن كەرەنسكي 24 قازاندا «پراۆدانى» دا, كوميتەتتى دە تۇتقىنداۋعا بۇيرىق بەرەدى.

توڭكەرىسكە كوپتەن دايىندالعان بولشەۆيكتەر 24 قازاننىڭ تۇنىندە «قىزىل گۆارديا» مەن بالتىق فلوتى ماتروستارىنىڭ كۇشىمەن وكى­مەت­تىڭ بارلىق كۇزەتشىلەرىن قارۋسىز­دان­دىرىپ, ۆوكزالداردى, ەلەكتر مەن تەلە­گراف ستانسالارىن, پوشتانى جانە ت.ب. باسىپ الادى. ءتۇن ورتاسى اۋا كە­رەن­سكيدىڭ وكىمەتى ورنالاسقان قىس­­­­قى سارايدىڭ جارىعىن وشىرگەندە عانا ۋاقىتشا وكىمەت وزدەرىنىڭ سوڭعى سا­عات­­تارى جەتكەنىن بىلەدى. 25 قازان كۇنى تاڭەرتەڭ كەرەنسكي وكىمەتىنىڭ قاراۋىندا ايەلدەردەن قۇرالعان 200 ادام­دىق باتالون مەن يۋنكەرلەردىڭ 2-3 روتاسى جانە گەورگي وردەنىنىڭ 40 كاۆالەرىنەن تۇراتىن شاعىن وترياد قورعاعان قىسقى ساراي عانا قالادى.

26 قازان كۇنى «اۆرورا» كرەيسەرى­نەن قۇر دارىمەن گۇرس ەتىپ اتىل­عان وق قىسقى سارايعا شابۋىلدىڭ باستالعانىن جاريا ەتەدى. كەڭەستەردىڭ قاراۋىنا وتكەن پەتروگراد گارني­زونى­نىڭ سولداتتارى مەن بالتىق تەڭىزى فلوتىنىڭ ماتروستارى جانە قارۋلى جۇمىسشىلار وتريادى انتونوۆ-وۆسەەنكونىڭ باستاۋىمەن قىس­قى سارايعا لاپ قويادى. ءبىر ساعاتقا سوزىل­عان العاشقى شابۋىل ءساتسىز اياق­­تالادى. سارايدى قورعاۋشىلار وزدەرىن وڭاي بەرىلمەيتىندىكتەرىن كور­سە­تەدى. ەكىنشى شابۋىلدا بولشەۆيك­تەر پەتروپاۆل قورعانىندا تۇرعان زەڭبىرەكتەردى قولدانىپ, ولاردان 35 رەت سناريادتار اتىلادى. الايدا بۇل جولعى شابۋىل دا تويتارىلادى.

ال ەندى وسى قىسقى سارايدىڭ الىنۋى­نىڭ قىزىق تاريحى بار. ءتۇن ورتاسى اۋا چۋدنوۆسكي باستاعان اق تۋ كوتەرگەن پارلامەنتاريلەر قور­عا­نىستاعىلارعا قارسى جۇرەدى. بۇلار­دى دۋمانىڭ دەپۋتاتسياسى دەپ قابىلداعان قورعانۋشىلار ىشكە كىرگىزگەندە ولارمەن بىرگە 200-دەي ادام كىرىپ كەتەدى. ولاردىڭ سوڭىن الا جابىلماعان قاقپادان اندىز­داعان توپ باسىپ كىرەدى. ءسويتىپ پار­لا­مەنتاريلەردى اتپايمىز دەپ ويلا­عان قورعانۋشىلار وق شىعارا الماي, قاپىلىستا قالادى. تۇنگى ساعات 2-دە قىسقى ساراي تىزە بۇگىپ, وكىمەت مۇشەلەرى تۇتقىنعا الىنادى.

ۇزاق جىلدار بويى كەڭەستىك ناسيحات قىسقى سارايدى الۋدىڭ بارى­سىنداعى قىزىلداردىڭ «ەرلىگىن» ناسيحاتتاۋمەن بولدى. بىرنەشە فيلمدەردە, دەرەكتى جاريالانىمداردا بۇل تۋرالى مايىن تامىزىپ جازدى. ولاردا بولشەۆيكتەردىڭ ەرلىگىمەن قاتار ورلىگى, ادامگەرشىلىك قىرلارى دا ماداقتالدى. قانشاما مىڭ ادام جارالانىپ نەمەسە جان بەرگەنى دە ايتىلدى. ءىس جۇزىندە قىسقى سارايدى الۋ بارىسىندا التى سولدات پەن قورعانۋشىلار قاتارىنان ءبىر ايەلدىڭ ولگەنى عانا بەلگىلى. ەسەسىنە بولشەۆيكتەردىڭ توبىرى پاتشانىڭ سارايىن اياماي توناعان, ۇستەلگە قوياتىن التىن, كۇمىس سەرۆيزدەر, فارفور ۆازالار, اينالار, ءتىپتى توسەك جاپقىش­تارعا دەيىن سولداتتار مەن ماتروستاردىڭ قويىن-قونىش­تارىنا تىعىلعان. ال اكەتە الماعان ۇلكەن كارتينالاردى, ورىن­تاقتاردى, قىمبات فارفورلارمەن ارلەنگەن ەمەن جاشىكتەردى, كىتاپتار مەن يكونداردى شتىكتارىمەن تەسىپ, شاماسى جەتكەنشە بۇلدىرگەن.

قىسقى سارايدى قورعاۋشىلار دا از جاپا شەكپەگەن, اسىرەسە, ايەلدەر باتالونىنىڭ جاۋىنگەرلەرىن زورلاۋ مەن ولتىرۋلەرگە العاشقى كەزەڭدە ەشكىم قارسى تۇرماعان. قولعا تۇسكەن يۋنكەرلەر مەن وفيتسەرلەر دە ءتۇرلى مازاققا ۇشىراپ, ابدەن زارداپ شەككەن.

مىنە, بولشەۆيكتەر وكىمەت باسىنا وسىلاي قاندى جولمەن كەلگەن ەدى. قانتوگىستى بولدىرماي, قاراشا ايىنا بەلگىلەنگەن قۇرىلتاي جينالىسىنا قاتىسىپ, وندا وكىمەتتى باسقارۋدىڭ دەموكراتيالىق جۇيەسى بەلگىلەنسە, بولشەۆيكتەر بالكي بيلىككە بەيبىت جولمەن جەتەر ەدى. بىراق بولشەۆيكتەردىڭ كوسەمى لەنين ءوز پارتياسىنىڭ بەيبىت جولمەن ءابسوليۋتتى بيلىككە قول جەتكىزە الماسىن بىردەن بولجاپ, وسىلاي قاندى جولمەن توڭكەرىس جاساۋدى دۇرىس دەپ ساناعان.