قازاقستان ءۇشىن مال شارۋاشىلىعى, ونىڭ ءىرى سارقىلماس قورى ەكەندىگى تاريحتان بەلگىلى. ال, قوي شارۋاشىلىعى – ونىڭ جەتەكشى سالاسى.
بابالارىمىز «مال – اۋليە, مالسىز بولساڭ جارىلقار قاي اۋليە» – دەپ ايتقانداي, مالدى اۋليە ساناعان حالقىمىزدىڭ عاسىرلار بويى تىرشىلىك كوزى دە اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ وسى سالاسى ەكەندىگى ءسوزسىز.
1990-1991 جىلدارى قازاقستاندا 100 مىڭ توننادان استام قوي ءجۇنى مەن 300 مىڭ تونناعا جۋىق قوي ەتى ءوندىرىلىپ, قوي باسىنىڭ سانى بويىنشا ەلىمىز الەمدەگى الدىڭعى ون مەملەكەتتىڭ قاتارىندا بولاتىن. 1991 جىلى قازاقستاندا قوي باسى 35,9 ملن. بولسا, ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ العاشقى جىلدارى ەكونوميكالىق رەفورمانىڭ جانە جاڭا نارىقتىق ينفراقۇرىلىمنىڭ قۇرىلۋى, مال شارۋاشىلىقتارىنداعى سەلەكتسيالىق-اسىلداندىرۋ جۇمىستارىنا ءمان بەرمەۋدىڭ اسەرى مال سانى مەن ونىڭ ءونىمدىلىگىنىڭ تومەندەۋىنە اكەپ سوقتى. جەكەشەلەندىرۋدىڭ العاشقى كەزەڭىندە ءتۇسىنبەۋشىلىكتىڭ سالدارىنان مال باسى ۇستاعانىڭ قولىندا, تىستەگەننىڭ اۋزىندا كەتتى. الايدا, اۋىلدىڭ تۇرمىس جاعدايى جاقىن ۋاقىتتا تۇزەلمەسكە بەت بۇرعان تۇستا ەلباسىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ 2004-2006 جىلداردى اۋىلدى جانە ونىڭ شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا ارناپ ۇلكەن بەتبۇرىس جاسادى.
ەندى, مىنە, قازاقستان رەسپۋبليكاسى اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى شوپان اتا كاسىبىن دامىتۋعا بەت بۇرىپ, ەلىمىزدەگى قوي شارۋاشىلىعىن جان-جاقتى زەرتتەپ, تالداپ, ارنايى باعدارلاما قابىلداۋعا دايىندالۋدا. بۇل «اتا كاسىپكە» – دەگەن ءۇلكەن بەتبۇرىس. وتپەلى كەزەڭنىڭ اۋىرتپالىعىن الدىمەن كوتەرگەن اۋىلدىڭ قايتادان قارا اتىنا ءمىنىپ, اياعىنان تىك تۇرىپ كەتۋىنە بەتبۇرىس كەيىنگى كەزدەگى اۋىل شارۋاشىلىعىنا دەگەن دۇرىس كوزقاراستىڭ قالىپتاسۋىنا بايلانىستى ەكەنى دە ءسوزسىز.
قازاقستاننىڭ ءشولدى-شولەيتتى جانە تاۋ ايماقتارى قوي وسىرۋگە قويلايلى ءوڭىر. رەسپۋبليكادا 180 ملن. گا جايىلىم بار, ونىڭ 71 ملن. گا ءشولدى, 35 ملن. گا ءشولەيتتى, 68 ملن. گا دالالىق جانە 6 ملن. گا تاۋلى جايىلىم, ال جايىلىمنىڭ جالپى القابىنىڭ 76 ملن. گا كوكتەمگى-كۇزگى, 79 ملن. گا جازعى جانە 24 ملن. گا قىسقى جايىلىمدار. الايدا قىسقى جايىلىمدار قويدىڭ قورەكتى زاتتارعا دەگەن قاجەتىن تولىق قامتاماسىز ەتە المايدى. وسى جاعدايعا دا ءمان بەرگەن دۇرىس بولار. ەلىمىزدىڭ مالشىلارى دا ماماندارى دا, عالىمدارى دا مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىسۋدى قولعا العاندا ەلىمىزدىڭ اۋا رايىنا, جايىلىمىنا ءمان بەرگەن دۇرىس. ويتكەنى, ءبىزدىڭ رەسپۋبليكادا اۋا رايى قۇبىلمالى: قىستا -40°C بولسا, جازدا +40°C-دان اسادى. ال, قازاقستاننىڭ عالىمدارى ەڭ الدىمەن ەلىمىزدىڭ اۋا رايىنا, جايىلىمىنا ساي كەلەتىنىن جاڭا مال تۇقىمدارىن شىعارعان, ونى عىلىمي تۇرعىدان ساراپتامادان وتكىزىپ ءدالەلدەگەن. شەتەلدەردەن ساتىپ الىنعان مالداردى دا ەلىمىزدىڭ اۋا رايىنا, جايىلىمىنا قالىپتاستىرىپ, ونى بەيىمدەۋدى زەرتتەۋ دە عالىمداردىڭ مىندەتى. سوندىقتان مال شارۋاشىلىعىن وركەندەتۋدە ەلىمىزدىڭ وسى سالاداعى عالىمدارىنىڭ دا وي-پىكىرلەرىنە ءمان بەرگەن دۇرىس.
جالپى, قازاقستانداعى جايىلىمدىق جەر – قوي شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا تابيعاتتىڭ بەرگەن قولايلى جاعدايى. بۇعان عاسىرلار بويى قازاق حالقى مال ءوسىرۋدىڭ قىر-سىرىن تەرەڭ بىلەتىندىكتەرىمەن ەرەكشەلەنىپ كەلگەندىگىن قوسقان ءجون. 1905 جىلى بەلگىلى ستاتيست-ەكونوميست ف.ا.ششەربينا بىلاي دەپ جازدى: «قازاق كەرەمەت بوتانيك, ونىڭ ءار الۋان وسىمدىك تۇرلەرىن بەلگىلەۋگە, مالدىڭ ءار ءتۇرى ءۇشىن ءاربىر ءوسىمدىكتىڭ ازىقتىق ماڭىزىمەن كەڭ تانىستىعى بار». ال عالىم ۆ.يا.بەنكوۆيچ بولسا: «بىرنەشە كۇن بويى ات ۇستىندە وكپەك جەلدىڭ وتىندە ءجۇرىپ, قارلى بوراندا ءۇيىر-ءۇيىر جىلقىلارعا يە بولاتىن جىلقىشى – قازاقپەن كىم تەڭەسە الادى؟» – دەپ باعا بەرگەن. وسى پىكىرلەر سوناۋ ەرتە زاماندا-اق قازاقستاندا ءتورت ت ۇلىك مال ءوسىرۋدىڭ باي تاجىريبەسى بولعانىن ايقىن كورسەتەدى.
ال ءبىز بولساق, ءالى دە تابيعي جايىلىمدى ءتيىمدى پايدالانا الماي كەلەمىز. قازاقستانداعى جايىلىمدىق جەردىڭ 100 ملن. گەكتاردان استامى ءشول جانە شولەيت ايماققا ورنالاسسا, وسى جايىلىمدىك جەردىڭ 50-60%-ى پايدالانىلماۋدا. ونى يگەرۋ قوي شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا وراسان مۇمكىندىك ەكەنى ءسوزسىز. اتا-بابالارىمىز وسى وراسان زور جايىلىمدىق جەرلەردى قوي وسىرۋمەن قاتار تۇيە جانە جىلقى ءوسىرۋ ارقىلى ءتيىمدى پايدالانا بىلگەن.
قوي شارۋاشىلىعىن دامىتۋ ارقىلى ەلىمىز ءۇشىن اسا ماڭىزدى كەزىندە ەكىنشى تىڭ اتالعان سالانى وركەندەتە وتىرىپ ەكى مىندەتتى – ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋدى جانە ەكسپورتتى ءارتاراپتاندىرۋدى شەشەمىز.
ارينە قوي شارۋاشىلىعىنىڭ ءونىمدىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن بەس قاعيدانىڭ ورىندالۋىن قامتاماسىز ەتۋ قاجەت: ولار, قوي باسىنىڭ بىركەلكى ءوسۋى, وندىرىلگەن قوي ءونىمدەرىنىڭ ىشكى جانە سىرتقى بازارداعى باسەكەلەستىك قابىلەتىن ارتتىرۋ, قوي تۇقىمدارىنىڭ قاجەتتىلەرىن ءوسىرۋ, ءاربىر ءونىم ءوندىرۋشىنىڭ قارجىلىق بىرقالىپتىلىعى جانە قوي ءونىمى مەن شيكىزاتى بازارىن كالىپتاستىرۋ.
وڭتۇستىك-باتىس ايماق رەسپۋبليكادا قوي ەتىن وندىرەتىن ۇلكەن ءوڭىر بولىپ تابىلادى. وسىعان وراي بۇل ايماق ۇلكەن مايلى (ەدىلباي جانە گيسسار تۇقىمدارى) جانە شاعىن مايلى ءونىمدى (قاراكول تۇقىمدى) قوي ەتىن وندىرە الادى, ياعني تۇرعىندار مەن تۇتىنۋشىلاردىڭ سۇرانىسىنا تولىق جاۋاپ بەرەتىن ايماق.
ايماقتا قىلشىق ءجۇندى ەتتى-مايلى قويلاردىڭ 71%-ى وسىرىلەدى جانە قوي شارۋاشىلىعىنىڭ وسى باعىتتاعى تۇقىمدارى قازاقستاندا شىعارىلعان بارلىق قوي تۇقىمدارىنىڭ نەگىزى بولىپ سانالادى.
رەسپۋبليكانىڭ ءشولدى-شولەيتتى ايماعىنداعى وسىمدىكتەردى جوعارى دا اتالعان قوي تۇقىمدارىنان باسقا ەشقانداي قوي تۇقىمدارى ءتيىمدى پايدالانا المايتىنىن ايتا كەتكەن ءجون.
ءشولدى-شولەيتتى وڭتۇستىك-باتىس ايماقتا قوي شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ دامۋىندا جەرگىلىكتى قىلشىق ءجۇندى قازاقى, قاراكول, ەلتىرىلى-ەتتى-مايلى اتىراۋ, ەدىلباي قوي تۇقىمدارى ۇلكەن ءرول اتقارادى.
بۇل قوي تۇقىمدارىنىڭ تاريحي ماڭىزدىلىعىنا قاراماستان, قازىرگى ۋاقىتتا ولاردىڭ اراسىندا نارىقتىق باسىمدىق ءۇشىن عانا ەمەس, سونىمەن قاتار ءومىر ءسۇرۋ ءۇشىن باسەكەلەستىك تە ءوسىپ بارادى. بۇل قۇبىلىستىڭ سەبەبى نەگىزىنەن تۇتىنۋشىلاردىڭ مال شيكىزاتى تۇرلەرىنە سۇرانىسىنا بايلانىستى. قازاقستانداعى قاراكول شارۋاشىلىعىنىڭ قالىپتاسۋى قارساڭىندا سىرتقى جانە ىشكى نارىقتا ۇلكەن سۇرانىسقا يە بولعان, ەلتىرى الۋ ماقساتىندا قۇيرىقتى ەتتى-مايلى قويلاردى قارا ءتۇستى قاراكول قوشقارلارىمەن شاعىلىستىرۋدىڭ ناتيجەسىندە ەتتى-مايلى باعىتتاعى قۇيرىقتى قويلاردىڭ باسى بارىنشا قىسقارىپ كەتكەن بولاتىن. ال قازىر كەرىسىنشە, ەتكە دەگەن سۇرانىس ەتتى باعىتتاعى قوي تۇقىمىن كوبەيتۋگە اكەلۋدە.
قاراكول شارۋاشىلىعى قوي شارۋاشىلىعىنىڭ ەرەكشە سالاسىن قۇرايدى, ال قاراكول قويلارىنىڭ وتە جوعارى بەيىمدەلگىشتىك قابىلەتى, ولاردىڭ تارالۋىنا جانە رەسپۋبليكانىڭ ءشول جانە شولەيتتى ايماقتارىندا ورنالاسقان شارۋاشىلىقتاردا ەت, ءسۇت, ءجۇن جانە جوعارى ساپالى قاراكول ءوندىرۋ ءۇشىن قولدانۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سوندىقتان, رەسپۋبليكامىزدىڭ ءشولدى-ءشولەيتتى ايماعىن ءتيىمدى پايدالانا وتىرىپ, قانداستارىمىزدىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىن جاقسارتۋ ءۇشىن قاراكول ونىمدەرىن وندىرۋشىلەرمەن ىشكى ىستەر, قورعانىس, ت.ب. مينيسترلىكتەر كەلىسىم-شارتپەن ەكى جاقتى بىرلەسكەن مەكەمە اشا وتىرىپ, اسكەري جانە ىشكى ىستەر قىزمەتكەرلەرىنە كوك قاراكول ەلتىرىسىنەن, ال تەڭىز فلوتىن قارا قاراكول ەلتىرىسىنەن قاجەتتى اسكەري كيىمدەر شىعارۋ جاعىن ويلاستىرۋ ەڭ الدىمەن كەڭ-بايتاق ەلىمىزدىڭ ءشولدى-شولەيتتى ايماعىنىڭ نەگىزىن قۇرايتىن قانداستارىمىزدى جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتۋگە ۇلكەن مۇمكىنشىلىك جاساعان بولار ەدى.
مال شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ زاماناۋي ءوندىرىسى نەگىزىنەن قوي شارۋاشىلىعىندا باسىم ەت الۋعا باعىتتالعان. سوڭعى ۋاقىتتا مۇنداي ءبىر جاقتى قارىم-قاتىناس قۇيرىقتى ەتتى-مايلى قويلاردى ءوسىرۋ ارەالىنىڭ جاپپاي كەڭەيۋىنە اكەپ سوقتىردى. وسىلايشا ءشولدىڭ قولايسىز جاعدايلارىنا وتە جاقسى بەيىمدەلگەن جانە كەرەمەت ءتۇستى جانە رەڭدى قاراكول وندىرۋگە مامانداندىرىلعان الەم نارقىندا ۇلكەن سۇرانىسقا يە, قاراكول قويلارى قاتال ەكونوميكالىق قىسىمعا ۇشىرادى جانە نارىقتىق باعا جوعارى بولسا دا, ىشكى نارىقتا باسەكەلەستىكتەن جاساندى تۇردە شەتتەپ قالدى.
ەلتىرىلى-ەتتى-مايلى اتىراۋ جانە قۇيرىقتى قىلشىق ءجۇندى قويلار ونىمدىلىكتەرى بويىنشا ءبىرىن-ءبىرى ءوزارا تولىقتىرىپ وتىرادى جانە ولاردىڭ تۇقىمدارى بولاشاق سەلەكتسيا ءۇشىن گەنەتيكالىق ماتەريال كوزى بولىپ تابىلادى. الەمدەگى ەلتىرى قوي شارۋاشىلىعىنىڭ دامۋ جاعدايىن ساراپتاۋ – كەرەمەت ءار ءتۇستى جانە رەڭدى ەلتىرى مەن تەز جەتىلگىش قوزى جانە قوي ەتى ءوندىرىسىن ۇلعايتۋعا باعىتتالعانىن كورسەتەدى. وسىعان بايلانىستى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەلتىرىلى قوي شارۋاشىلىعى ءۇشىن عىلىمي-تاجىريبەلىك تۇرعىدا كەرەمەت ءتۇستى جانە رەڭدى قۇيرىقتى اتىراۋ قويلارىن ءوسىرۋدىڭ ادىستەرىن جاساۋ, بۇل قويلاردىڭ جەكە اسىل تۇقىمدى بازاسىن قۇرۋ, ەلتىرى اسسورتيمەنتىن جاڭا تۇستەرمەن بايىتۋ جانە باسەكەلەستىككە قابىلەتتى وتاندىق اسىل تۇقىمدى قويلاردى شىعارۋ وزەكتى ماسەلە بولىپ تابىلادى. بۇل ماسەلە, قولدان ۇرىقتاندىرۋ بىتكەننەن كەيىن ساۋلىقتاردى ەركىن قاشىرۋ كەڭىنەن قولدانىلاتىن جانە اسىل تۇقىمدى قوشقارلاردىڭ شىعۋ تەگىن انىقتاۋدا وتە قاجەتتى, ەلتىرىلى قوي شارۋاشىلىعىندا وتە ماڭىزدى, ويتكەنى شىعۋ تەگىندە جوعارى باعالى اتا-ەنەلەرى بار مالدار بارىنشا ءونىمدى بولا الادى جانە قويلاردى قولدان ۇرىقتاندىرۋدا كەڭىنەن قولدانىلادى.
جوعارى ءونىمدى مالداردىڭ باسىن جانە تولىق قۇندى ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرى ءوندىرىسىن ۇلعايتۋ زاماناۋي مال شارۋاشىلىعىنىڭ وزەكتى ماسەلەسى بولىپ وتىر. قازاقستاننىڭ دالالى, ءشولدى جانە شولەيتتى اۋداندارىندا ءوزارا ەرەكشەلەنەتىن 22 تۋىستىق وزگەرىستەگى قازاقتىڭ قۇيرىقتى قويلارى ەرتەدەن وسىرىلگەن. ولارعا باتىس قازاقستاندا – ەدىلباي, ازعىر, ءالىم, اداي, ورتالىق قازاقستاندا – باعانالى, بەساتا, جەتىسۋدا – شۋ, جاركەنت, شىعىس قازاقستاندا – زايسان جانە باسقا دا تۇقىمدار جاتادى.
قازاقتىڭ قۇيرىقتى قىلشىق ءجۇندى قويلارى قۇرعاق دالانىڭ ءشول جانە جارتىلاي ءشولدىڭ كەڭ كولەمدى اۋداندارىنىڭ تابيعي-كليماتتىق جانە ازىقتىق جاعدايلارىنا وتە جاقسى بەيىمدەلگەن. ولار قىستىڭ قاتال سۋىقتارىنا جانە جازدىڭ ىستىعىنا وتە ءتوزىمدى جانە جىل بويىنداعى جايىلىم جاعدايىندا كۇتىپ-باعۋعا شىدامدى, ءارى ۇزاق قاشىقتىقتاعى جايىلىمدى جەڭىل ءجۇرىپ وتەدى جانە ءوزىنىڭ مورفوفيزيولوگيالىق قۇرىلىمىنا بايلانىستى ونىمدىلىگى تومەن جايىلىمداردا تەز ارادا ەت الۋعا قابىلەتتى.
قازاقتىڭ قۇيرىقتى قويلارى كەرەمەت تەز جەتىلگىشتىگىمەن جانە جايىلىمدا تەز ەت الۋىمەنەن ەرەكشەلەنەدى. دەگەنمەن, حالقىمىزدىڭ كوشىپ-قونۋ ومىرىنە بايلانىستى قازاقتىڭ قۇيرىقتى قىلشىق ءجۇندى قويلارىنىڭ تولدەگىشتىگى تومەن. ەرتەدە مال وتارلارىن ىرىكتەۋ الىس ماۋسىمدىق جايىلىمدارعا كوشىپ-قونۋ كەزەڭدەرىندە اناسىنىڭ سوڭىنان ەرۋگە قابىلەتتى ءبىر قوزى الىپ وسىرۋگە باعىتتالعان بولاتىن, وسىعان بايلانىستى سەلەكتسيالىق جۇمىستاردا قويلاردىڭ تولدەگىشتىگى ەسكەرىلمەگەن.
قازىرگى تاڭدا قوي ەتىن ساتىپ الۋعا سۇرانىس قىتاي, رەسەي, يران, ساۋد ارابياسى, بىرىككەن اراب امىرلىكتەرى سياقتى ءىرى مەملەكەتتەر تاراپىنان ەكەندىگى بەلگىلى. ال, يران, ساۋد ارابياسى, بىرىككەن اراب امىرلىكتەرى مەملەكەتتەرىندە نەگىزىنەن مايلى قۇيرىقتى قوي ەتىنە سۇرانىس جوق ەكەندىگىن ەسكەرگەنىمىز ابزال. اتالعان ەلدەر بولاشاقتا قازاقستانعا قاراكول قوي ەتىنە تاپسىرىس بەرۋى مۇمكىن. ويتكەنى, ولاردا وسىرىلەتىن اۆاسسي قوي تۇقىمىمەن قاراكول قوي تۇقىمىنىڭ ءتۇر-تۇلعاسى, قۇيرىق مايلىلىعى جالپى ەت ءونىمى بويىنشا ايىرماشىلىق جوقتىڭ قاسى. قازاقستاننان قوي ساتىپ الۋشى اتالعان ەل ماماندارى دا قاراكول قوي تۇقىمىنا قىزىعۋشىلىق بىلدىرۋدە. ال, رەسەي مەن قىتاي مەملەكەتتەرىندە قازاقتىڭ جەرگىلىكتى قىلشىق ءجۇندى كەتپەن قۇيرىقتى, ەدىلباي, سارىارقا قوي تۇقىمدارىنىڭ ەت ونىمىنە سۇرانىس باسىم. سوندىقتان, ەتتى قوي تۇقىمىن ءوسىرىپ, ودان ەت وندىرۋدە وركەنيەتتى ەلدەردىڭ سۇرانىسىنا ءمان بەرگەن دۇرىس بولار.
وسى جىلدىڭ 4-5 قازان كۇندەرى تاجىكستاننىڭ استاناسى دۋشانبە قالاسىندا يكاردا حالىقارالىق عىلىمي ورتالىعىنىڭ يفاد قورى قولداۋىمەن «ءجۇن ءونىمدەرىن وڭدەپ, ودان دايىن بۇيىم وندىرە وتىرىپ, مايدا فەرمەرلەرمەن اۋىل ايەلدەرىنىڭ ءومىر دەڭگەيىن كوتەرۋ» تاقىرىبى بويىنشا وتكىزىلگەن كەڭەس-سەميناردا ارگەنتينالىق عالىم ياوياگۋين ميۋللەر قىرعىزستاننان, تاجىكستاننان, يراننان, سيريا مەن امەريكادان, يتاليادان كەلگەن عالىمدارعا «دۇنيە جۇزىندە قازاقتار ەت جەۋدەن ەكىنشى ورىندا ەكەن» – دەپ ماعان قارادى, ال يران عالىمى بولسا ء“بىرىنشى ورىندا كىم؟” – دەپ قالدى. وعان ول ىركىلمەستەن «قاسقىر» – دەسە بولار ما. ارينە, بۇل سوزدە دە ۇلكەن ماعىنا جاتىر. بۇنىڭ ءوزى قازاقتاردىڭ ەتتى كوپ قورەك ەتەتىنىن دۇنيەجۇزى حالىقتارى مويىنداعانىن كورسەتەدى. اتا-بابامىزدان كەلە جاتقان ءداستۇر بويىنشا قازاق ەتسىز, ونىڭ ىشىندە قوي ەتىنسىز داستارقانى كوپ جايىلماعان ەل.
جالپى, قازاقستاندا 17 قوي تۇقىمى وسىرىلەدى. ولار: بيازى ءجۇندى (وڭتۇستىك قازاق مەرينوسى, سولتۇستىك قازاق مەرينوسى, 2011 جىلى شىعارىلعان ەتتى مەرينوس, قازاق ارقارمەرينوسى, قازاق بيازى ءجۇندى) قوي تۇقىمدارى; جارتىلاي بيازى ءجۇندى (قازاق جارتىلاي بيازى كروسسبرەد ءجۇندى, قازاق ەتتى-ءجۇندى, اق جايىق ەتتى-ءجۇندى, دەگەرەس ەتتى ءجۇندى) قوي تۇقىمدارى; جارتىلاي قىلشىق ءجۇندى (قازاق جارتىلاي قىلشىق ءجۇندى, دەگەرەس جارتىلاي قىلشىق كىلەمدىك ءجۇندى ەتتى-ءجۇندى) قوي تۇقىمدارى; قىلشىق ءجۇندى (قاراكول, ءارى ەلتىرىلى, ءارى ەتتى, ءارى مايلى اتىراۋ, ەدىلباي, قازاق قىلشىق ءجۇندى قۇيرىقتى, سارىارقا) قوي تۇقىمدارى.
ارينە, قوي ەتىن وندىرۋدە اتالعان قوي تۇقىمدارىنىڭ بارلىعى دا ىشكى جانە سىرتقى سۇرانىستى قامتاماسىز ەتەتىن قوي تۇقىمدارى.
اتالعان قوي تۇقىمدارىن شىعارۋدا جانە جاقسارتۋدا قازاقستان عالىمدارىنىڭ ورنى ەرەكشە ەكەندىگىن اتاپ وتكەن دۇرىس. سونىمەن بىرگە, بۇل قوي تۇقىمدارى مەن تۇقىمدىق توپتاردى جاقسارتۋ قارقىنى ءالى دە بولسا جەتكىلىكسىز ەكەندىگىن اتاپ وتكەن ءجون. ەلىمىزدە سەلەكتسيالىق اسىلداندىرۋ ءجۇيەسى قازىرگى قوي شارۋاشىلىعىن دامىتۋدا العا قويىلعان مىندەتتەرگە ساي كەلمەيدى. سوندىقتان دا, قوي شارۋاشىلىعىن سەلەكتسيالىق جولمەن اسىلداندىرۋدا, ولاردى باعىپ-كۇتۋدە, ەڭبەكتى ۇيىمداستىرۋدا, جەمشوپ وندىرۋدە جانە مال ازىعىن دايىنداۋ باعىتىنداعى عىلىمي-زەرتتەۋلەردى كەڭەيتىپ تەرەڭدەتە تۇسكەن ءجون.
ونىڭ ىشىندە, عىلىمي-زەرتتەۋلەردىڭ مىناداي باسىم باعىتتارىنا ءمان بەرگەن دۇرىس:
- سەلەكتسيانىڭ, گەندىك ينجەنەريانىڭ, بيوتەحنولوگيانىڭ, گەنەتيكالىق ماتەماتيكالىق ساراپتامانىڭ جانە باعدارلاما جاساۋدىڭ زاماناۋي ادىستەرىن قولدانۋ ارقىلى تۇقىمدىق قويلاردىڭ ونىمدىلىك جانە اسىلتۇقىمدىق ساپالارىن جەتىلدىرۋ;
- قوي شارۋاشىلىعى ونىمدەرى ءوندىرىسىنىڭ ەكولوگيالىق تازا تەحنولوگيالارىن جاساۋ;
- قويلاردى ازىقتاندىرۋدى جەتىلدىرۋ جانە ازىقتىڭ بازاسىن زەرتتەۋ, مال ازىقتارىنىڭ جەلىنۋى جانە قۇنارلىلىق قۇندىلىعىن ارتتىرۋ, ەگىندىك جانە شابىندىق-جايىلىمدىق مال ازىعى وندىرىسىمەن, مال ازىقتارىن دايىنداۋ جانە ساقتاۋدىڭ قارقىندى ادىستەرىن, جاڭا بارىنشا تولىق قۇندى جانە قۋاتتىلىق سىيىمدىلىعى مول مال ازىقتارىن جاساۋ باعىتىندا زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ;
- جۇقپالى اۋرۋلاردى ەمدەۋ جانە ولاردىڭ الدىن-الۋدىڭ ادىستەرىن جاساۋ;
- شاعىلىستىرۋ جانە بۋدانداستىرۋ ادىستەرىمەن ومىرشەڭدىگى جوعارى تۇقىمدى قويلاردىڭ وتارلارىن قۇرۋ;
- نارىقتىق قاتىناستاردى, سالالىق ستاندارتتاردى, قوي شارۋاشىلىعى ءونىمدەرىن سەرتيفيكاتتاۋدى جەتىلدىرۋ.
قازىرگى كەزدە جايىلىمداردىڭ 90%-ى سۋلاندىرىلماعان جانە ءىشىنارا عانا پايدالانىلادى. قوي شارۋاشىلىعىنىڭ جايىلىمدىق جەمشوپ قاجەتتىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن تابيعي جايىلىمدار مەن شابىندىقتاردى ءتيىمدى پايدالانۋ جولدارىن جاساي وتىرىپ, ولاردىڭ ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ جونىندە ءىس-شارالاردى جۇزەگە اسىرۋ قاجەت.
ءشول جانە شولەيتتى ايماقتارداعى جايىلىم جاعدايىنداعى مال شارۋاشىلىعى اۋىل شارۋاشىلىعى ءوندىرىسىنىڭ ءتيىمدى سالاسى بولىپ تابىلادى. جايىلىمداعى مال شارۋاشىلىعىن ءتيىمدى ۇيىمداستىرۋدىڭ قاجەتتى جاعدايى – ماۋسىمدىق جايىلىمداردىڭ جەكەلەگەن تۇرلەرىن, مالدى ماۋسىمدىق جايىلىمداردىڭ ءبىر تۇرىنەن ەكىنشى تۇرىنە اۋىستىرۋ نەگىزىندە نەمەسە ۇزاق قاشىقتىقتا ولاردى بارىنشا مول ءونىمدىلىك بەرگەن جىلدارى پايدالانۋ بولىپ تابىلادى.
مالدى الىس جايىلىمداردا كۇتىپ-باعۋ, از شىعىن جۇمساپ, ۇلكەن مال باسىن ۇستاۋعا, ءشولدى ايماقتىڭ جايىلىمدارىن بارىنشا پايدالانۋعا مۇمكىندىك بەرە وتىرىپ, رەسپۋبليكانىڭ قاراۋسىز جاتقان ايماقتارىن شارۋاشىلىق اينالىمعا ەنگىزۋگە جاعداي تۋعىزاتىنىن ايتا كەتۋ قاجەت.
قازاق ەرتە زاماننان-اق ءتورت ت ۇلىك مالدى باعىپ-كۇتۋدىڭ, ونى ءتيىمدى وسىرە وتىرىپ, ءونىم ءوندىرۋدىڭ, تۇقىمدىق قاسيەتتەرىن زەردەلەپ تابيعاتتىڭ سىيى – جايىلىمدىق پەن شابىندىقتى پايدالانۋدىڭ ەرەكشەلىكتەرىنە اسا زور ءمان بەرىپ, كوپ جىلدار بويعى تاجىريبەلەرىن اتادان-بالاعا مۇرا ەتىپ قالدىرىپ وتىرعان.
1992-1999 جىلدارى قازاقستاننىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىندا تەك ساندىق ەمەس, سونداي-اق ايتارلىقتاي ساپالىق وزگەرىستەر دە بولدى. اۋىل شارۋاشىلىعى مەكەمەلەرىنىڭ قۇرىلىمدارى وزگەردى. ءىرى مامانداندىرىلعان شارۋاشىلىقتاردىڭ ورىندارىنا شاعىن فەرمەرلىك قوجالىقتار (شارۋاشىلىقتار) پايدا بولدى. قازىرگى ۋاقىتتا بارلىق اۋىل شارۋاشىلىعى مالدارىنىڭ 95%-ى تۇرعىندار مەن شارۋا قوجالىقتارىنىڭ, فەرمەرلەردىڭ جەكە اۋلالارىندا وسىرىلەدى.
ەلىمىزدەگى قازىرگى شارۋاشىلىق قۇرىلىمدارى ءتورت ت ۇلىك مالدى اۋىلدا ەلدى مەكەن ورتالىقتارىندا, نە اۋىل ايماقتارىندا جىل ون ەكى اي بويى ءبىر ورىندا باعۋدى ۇردىسكە اينالدىرىپ الدى. مالشىلاردىڭ قولدا بار مالدارىن وزدەرىنە تيەسىلى جەر كولەمى مەن جايىلىمى كوتەرە الا ما, جوق پا وندا شارۋاسى جوق. كەشەگى كەڭەستىك داۋىردە جەكە اۋىل تۇرعىندارىندا ەڭ كوبى ون-ون بەستەن عانا قوي بولىپ, ورتاشا ءبىر اۋىلدان 500-600 قوي تاڭەرتەڭ ورىسكە شىقسا, بۇل كورسەتكىش بۇگىنگى كۇنى 3000-نان 10000-عا دەيىن جەتىپ وتىر. ءارينە, بۇل اۋىل حالقىنىڭ مال ۇستاۋعا, ودان ءونىم وندىرۋگە بەت بۇرعانىن كورسەتسە, ەكىنشى جاعىنان اۋىل توڭىرەگىنىڭ تاقىرلانىپ بارا جاتقاندىعىن, الىس جاقسى جايىلىمداردىڭ دۇرىس پايدالانىلماۋىنا اكەلىپ سوقتىرۋدا. ونىڭ ۇستىنە مال باعۋ تەحنولوگياسىن جاقسى مەنگەرگەن مالشىلارىمىز بەن ءداستۇرلى مالشى وتباسىلارى مال باعۋدان كوپ الشاقتاپ قالدى. ءتىپتى ءتورت ت ۇلىك مالدى باعىپ-كۇتەتىندەر ءبىرلى-جارىم عانا قالدى دەسەم جاڭىلىسپايمىن.
اتام قازاق ايتقانداي «زامانىنا قاراي ادامى دا, ونىڭ امالى دا وزگەرەدى» – دەپ. ولاي بولسا مال ءوسىرىپ, ودان ءونىم ءوندىرۋ جولدارىن بۇگىنگى تاڭنىڭ تالابىنا ساي ىسكە اسىرعان ءجون بولار. الايدا, ەلىمىزدە قوي تۇگىلى باسقا مالداردىڭ ساندىق قۇرامى, جايىلىمى, وعان قاجەتتى ماماندار ەڭ باستىسى – شوپان-مالشىنىڭ سانى مەن ساپاسى بەلگىسىز. سوندىقتان, وسى باعىتتا ارنايى زەرتتەۋلەر جۇرگىزگەن ءجون بولار.
اسىلداندىرۋ جۇمىسىندا ەڭ الدىمەن اسا قۇندى تۇقىمدىق مالدان باستاۋ كەرەك. بۇل بۇلجىماس قاعيدانى ىقىلىم زامانداردان بەرگى بابالارىمىزدىڭ تاجىريبەسى دە دالەلدەي تۇسەدى.
تابىننىڭ گەنەتيكالىق ءوسىمى نەگىزىنەن جوعارعى ءونىمدى اتالىق مالداردى پايدالانۋ جولىمەن كەلەتىنى بۇگىندە ءاربىر قاتارداعى اۋىل ادامدارىنا دا جاقسى تانىس. وسى ارقىلى جوعارى ءونىمدى, تەكتى تۇقىمدى مالدار دۇنيەگە كەلدى.
الايدا, وتپەلى كەزەڭدە (1992-1999 جج.) كوپتەگەن جاڭا شارۋاشىلىق قۇرىلىپ, ماماندارى كوپ باس قاتىرىپ جاتپاي, وڭاي جولمەن كەتتى. قارجىنى ۇنەمدەۋ ماقساتىندا ۇرىقتاندىرۋ جۇيەسىندە قولداعى بار ونىمدىلىگى تومەن تۇقىمدىق مالداردى پايدالانۋ كەڭىنەن ەتەك جايدى. ونىمدىلىگى تومەن, تۇقىمدىق قاسيەتى ناشار مالداردى ۇزاق ۋاقىت بويى پايدالانۋ اسىلدىڭ ازىپ-توزىپ, ءونىم ساپاسىنىڭ تومەندەۋىنە اكەپ سوقتىرىپ, مال اعزاسىنىڭ ءار ءتۇرلى تابيعي فاكتورلارعا شىدامدىلىعى تومەندەيدى. ناتيجەسىندە جالپى مال سانىندا اسىل تۇقىمدى قوي سانى بار جوعى 5-6%, ءىرى قارا مالى 3-4%, تۇيە 6-7% عانا قۇراعان.
بۇگىندە اسىل تۇقىمدى مال شارۋاشىلىقتاردا ونىمدىلىگى جوعارى قوشقارلار ءالى دە بولسا از جانە ولاردىڭ شارۋا قوجالىقتارىمەن بايلانىسى جولعا قويىلماعان. بۇرىن ەتتى-مايلى قوي شارۋاشىلىعى ايماعىنداعى ساۋلىقتاردىڭ 90-100 پايىزى قولدان ۇرىقتاندىرىلاتىن بولسا, قازىر قولدان ۇرىقتاندىرۋ پۋنكتتەرى جوقتىڭ قاسى. ال, قولدان ۇرىقتاندىرۋسىز زاۋىتتىق سەلەكتسيالىق جۇمىستاردى جۇرگىزىپ مالدى اسىلداندىرۋ مۇمكىن ەمەس.
جالپى, سەلەكتسيا قازىرگى قولدا بار تۇقىمداردى, زاۋىتتىق سۇلەلەردى, اتا تىزبەك پەن مال توپتارىن جەتىلدىرۋ جانە جاڭاسىن شىعارۋ, ولاردىڭ ونىمدىلىك جانە تۇقىمدىق ساپاسىن جاقسارتۋ ادىستەرى تۋرالى عىلىم.
مال شارۋاشىلىعىندا سەلەكتسيالىق جۇمىستا باستى كوزدەلەتىن ماقسات – مالدىڭ ەكى جىنىستىق توبىنىڭ تاڭداۋلارىنان, نەعۇرلىم باعالىلارىنان ءارى قاراي ءوسىرۋ ءۇشىن تاڭداۋ, ءارى قويىلعان ماقساتقا ساي كەلمەيتىندەرىن, جارامسىزدىققا شىعارۋ. وندا وسىرىلەتىن مالدىڭ تۇقىم قۋالاۋ نەگىزىندەگى وزگەرىستەرى ارقىلى تۇقىمنىڭ ونىمدىلىگىن جاقسارتۋ جانە جەتىلدىرۋ ماسەلەسى كوزدەلەدى.
سەلەكتسيا ادام باقىلاۋىمەن جۇرگىزىلەتىن قۇبىلىس. مۇنداي تۇجىرىمنىڭ ءادىلدىگىن قازاقستاندىق سەلەكتسيونەرلەردىڭ جۇمىسى دا راستايدى. قاراكول قويلارىمەن ۇزاق ۋاقىت جۇرگىزىلگەن سەلەكتسيالىق جۇمىستاردىڭ ناتيجەسىندە تۇقىمدا ونىڭ يكەمدىلىگىن جانە تۇقىم ىشىندە جەتىلدىرۋ مۇمكىندىگىن قۇرۋ, جاڭا ەلتىرىلىك ساپاسى بار مال الۋ جولدارى قالىپتاستى. قولدا بار قۇجاتتاردىڭ نەگىزىندە ارنايى جۇپتاۋ, مۇقيات, ءارى قاتاڭ سۇرىپتاۋ ارقىلى قاراكول قويلارىنىڭ جاڭا زاۋىتتىق سۇلەلەرى شىعارىلدى.
مال شارۋاشىلىعىندا سەلەكتسيانىڭ جەتەكشى بۋىنى سۇرىپتاۋ بولىپ سانالادى. ول زووتەحنيكالىق ءادىس رەتىندە, ەڭ تاڭداۋلى سۇرىپتالعان جەكە مال تۇرلەرىن بارىنشا پايدالانۋ ارقىلى ونىڭ بەلگىلى ءبىر ايماقتا سەلەكتسيالىق بەلگىلەرىن گەنەتيكالىق جاقسارۋدى قامتاماسىز ەتەدى. سۇرىپتاۋ سەلەكتسيانىڭ باستاپقى كەزەڭى, ودان كەيىن مىندەتتى تۇردە جۇپتاۋ ءتاسىلىن قولدانۋ قاجەت. جۇپتاۋ – بەلگىلى ءبىر ساپاداعى ۇرپاق الۋ ءۇشىن اتالىعى مەن انالىعىن شاعىلىستىرۋ. جۇپتاۋداعى ماقسات – سۇرىپتاۋ اسەرىن ورنىقتىرۋ جانە شاعىلىستىرىلاتىن جۇپتاردىڭ ۇيلەسىمى نەگىزىندە, باستاپقى تۋىستىق نەگىزىمەن سالىستىرعاندا, ۇرپاق ساپاسىن جاقسارتۋعا قول جەتكىزۋ.
سەلەكتسيالىق-اسىلداندىرۋ جۇمىستارىندا سۇرىپتاۋ مەن جۇپتاۋدى بىرىڭعاي قاراستىرۋ قاجەت. بۇل ورايدا ەسكەرەتىن ءجايت, جۇپتاۋ ءاردايىم سۇرىپتاۋدى كۇشەيتەدى, ال سوڭعىسى ۇنەمى جۇپتاۋعا باعىتتالادى.
سەلەكتسيانىڭ نەگىزگى مىندەتتەرى مالدى تۇقىمعا سۇرىپتاپ ءوسىرۋ كەزەڭىندە جۇزەگە اسىرىلادى. ءتول وسىرگەندە الدىن الا سۇرىپتايدى جانە جۇپتاۋمەن اياقتايدى. وسىلايشا, سۇرىپتاۋ, جۇپتاۋ جانە ارنايى ماقساتتا ءوسىرۋ سەلەكتسيانىڭ نەگىزگى ءمانىن قۇرايدى.
ءوز كەزەگىندە سەلەكتسيا ءتيىستى دەڭگەيدە ازىقتاندىرۋمەن جانە كۇتىپ-باعۋمەن, قالىپتى ءوسىپ-جەتىلەتىن, دەنى ساۋ مال ءوسىرۋ كەزىندە جۇزەگە اسىرىلۋى ءتيىس.
مالدىڭ قولايلى شارۋاشىلىق – تەكتىك بەلگىلەرىن دامىتۋعا ارنالعان سەلەكتسيانى ويداعىداي جۇرگىزۋ ءۇشىن باستاپقى زەرتتەلەتىن تۇقىمدى, ونىڭ گەنەتيكالىق وزگەرگىشتىك دەڭگەيىن زەردەلەۋ, تۇقىمدى جانە تۇقىمىشىلىك سارالاۋدى باعالاۋ قاجەت.
قازىرگى كەزدە سەلەكتسيالىق جۇمىستاردىڭ بەلگىلى ءبىر تاسىلدەرى مەن ادىستەرىنىڭ تاجىريبەلىك نەگىزدەمەسى بار. قوي شارۋاشىلىعىندا نەگىزىنەن ەڭ تاڭداۋلى مالدىڭ اۋرۋعا توزىمدىلىگى سەكىلدى ءداستۇرلى ادىستەردى, سونداي-اق ولاردىڭ جەرگىلىكتى تەكتىك قورلارىن تالداۋعا بايلانىستى ماسەلەلەر: سۇرىپتاۋ جانە ءونىمى تومەن مالدى مول ونىمدىلەرىمەن اۋىستىرۋ جولدارى, تۇقىمدىق تەكتىك (گەندىك) قور مۇمكىندىگىن باعالاۋ; جاڭا جوعارى مال توبىن قۇرۋ جانە شىعارۋ, سەلەكتسيا ءۇشىن ماڭىزدى بەلگىلەردى باعالاۋ, ايرىقشا مول ءونىمدى مالدى ساقتاۋ جانە پايدالانۋ; ەرەكشە مول ءونىمدى مالدىڭ اتالىق تىزبەسىن شىعارۋ جانە تەكتىك قورلارىن تالداۋ, كوپ تۇقىمدى اتالىق تىزبەسى مەن انالىق ۇياسىن شىعارۋ ءادىسى عالىمداردىڭ باستى مىندەتى.
عىلىمي-زەرتتەۋلەردىڭ جيىنتىعى جاڭا ويلاردىڭ پايدا بولۋىنا, ونى ءىس جۇزىنە اسىرۋ ارقىلى قويلاردىڭ ونىمدىلىگىن ارتتىرۋعا ىقپال ەتەدى.
قازاقستانداعى قوي شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن عالىمدار قويلاردى رەسپۋبليكانىڭ ءار ءتۇرلى ەكولوگيالىق ايماقتارىندا ءوسىرۋدىڭ تەوريالىق نەگىزدەرىن; نەعۇرلىم جەتىلدىرىلگەن سەلەكتسيالىق تاسىلدەردى جانە قازىرگى زەرتتەۋ امالدارىن پايدالانا وتىرىپ, ولاردىڭ تۇقىمدىق باعالاۋ ادىستەرىن جەتىلدىرۋ جولدارىن ازىرلەدى.
سەلەكتسيالىق اسىلداندىرۋ ءىسى مامان كادرلارسىز تاعى دا ءتورت اياعىنان تەڭ باسىپ كەتە المايدى. بۇل تۇرعىدا «ءىس تەتىگىن مامان شەشەدى» دەگەن ۇران كەز كەلگەن فورماتسيادا ءوز كۇشىندە قالا بەرمەك. ويتكەنى, ءوندىرىستىڭ ءبىر تۇتقاسى سولاردىڭ قولىندا.
اۋىلعا ماماندار قاجەت. بىزدە اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ بارلىق ءتۇرى بار, بىراق زووتەحنيك, اگرونومدار جوقتىڭ قاسى. بايلىعىمىزدىڭ قاينار كوزى – مال شارۋاشىلىعى جانە اۋىل ادامدارى. شۇكىر, ءازىرگە اۋىل ادامىنىڭ ءبارى بىردەي الىپساتارلىق جولعا ءتۇسىپ قالاعا كەتكەن جوق. ەسكەرەتىن ءبىر ءجايت, مال شارۋاشىلىعىن جەتىك بىلەتىن اۋىل ادامدارىنىڭ كوبىنىڭ جاسى ۇلعايدى. ال, اۋىل جاستارى بولسا ەڭبەككە كوندىكپەي جاتىپ, اۋىلدا جۇمىسسىز نەمەسە كەيبىرى كۇنكورىس ءۇشىن قالادا ءجۇر. بىراق ۇنەمى وسىلاي بولا بەرەدى دەپ ويلامايمىز. زامان تۇزەلدى. ەلىمىزگە بىلىكتى جۇمىسشى, ماماندار, قاراپايىم شارۋا, ەڭبەككەرلەر, مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن تۇيەشى دە, سيىرشى دا, جىلقىشى دا, قويشى دا قاجەت. ولاردى دايىنداۋ ءۇشىن مەملەكەت تاراپىنان «مال شارۋاشىلىعىنا قاجەتتى مال ماماندارى مەن مالشىلار دايىنداۋ جانە ولاردىڭ تىكەلەي ءتورت ت ۇلىكپەن اينالىسۋىن قامتاماسىز ەتۋ» جونىندە باعدارلاما قابىلداۋ كەرەك. باعدارلامادا ەڭ باستى ءمان بەرەتىن جاعداي: اۋىل جاستارىن مال باعۋعا قالىپتاستىرىپ, اتا كاسىپتى ءوركەندەتۋ جولىندا ولاردى باۋلي تاربيەلەي وتىرىپ, بەتبۇرىس جاساۋ. مال شارۋاشىلىعى عىلىمىمەن اينالىسقاننان سوڭ, اۋىلدا تۋىپ, اۋىل ومىرىنەن قازىرگە دەيىن قول ۇزبەگەننەن سوڭ بىلەتىنىم – اۋىلدا ءالى دە بولسا ءتورت ت ۇلىك مالمەن اينالىسۋعا قۇشتار جاستاردىڭ بار ەكەندىگى. اۋىلداردا جاستاردىڭ اۋىلشارۋاشىلىق ءوندىرىس كووپەراتيۆتەرىن قۇرىپ, وعان مەملەكەتتەن قارجى ءبولىپ, اۋىلدا تۇراتىن ءتورت ت ۇلىك مالمەن اينالىسۋعا نيەت بىلدىرگەن جاس وتباسىلارعا مال ساتىپ الۋىنا كومەكتەسىپ, قول ۇشىن بەرسە اۋىل جاستارى ءارى مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىسار ەدى, ءارى مال باسىمەن ونىڭ ونىمدىلىگى كوبەيىپ قازاقستاننىڭ پايدالانىلماي جاتقان جايىلىم جەرلەرى اينالىسقا ءتۇسىپ, ونى ءتيىمدى پايدالانۋعا مۇمكىندىكتەر تۋار ەدى.
قازىرگى كەزدە قوي شارۋاشىلىعىندا جەكە مەنشىك نىسانىنا كوشۋدە تۇبەگەيلى ءوزگەرىس بولدى. مالدى كۇتىپ-باعۋ, ازىقتاندىرۋ, ءوسىرۋ جانە كوبەيتۋ ادىستەرى وزگەردى. وسىنىڭ بارلىعى جاڭا جاعدايدا قويلاردى وسىرۋگە ارنالعان بىرقاتار شارالارى تەز ارادا جۇرگىزۋدى قاجەت ەتەدى.
قالىپتاسقان ءداستۇرلى تەحنولوگيا بويىنشا, قوي شارۋاشىلىعىندا نەگىزگى ءوندىرىلەتىن ەت جىل سايىن جارامسىزدىققا شىعارىلاتىن قوشقارلار مەن ساۋلىقتار (18-20%) جانە تۇقىمدىق قوشقار رەتىندە قالدىرىلعاننان باسقا توقتى قوشقارلاردان وندىرىلەدى.
عىلىمدا زەرتتەلىپ جانە ءىس جۇزىندە دالەلدەنگەنى – قوي قوزىلارىن تۋىلعان جىلى ەتكە وتكىزۋ بيولوگيالىق تۇرعىدان اناعۇرلىم ءتيىمدى. مۇنىڭ ءوزى ەت ءوندىرۋدى ەداۋىر ۇلعايتۋعا, ونىڭ وزىندىك قۇنىن كەمىتۋگە, كۇتىپ-باعۋ شىعىنىن ازايتۋعا, باسقا جىنىس-جاس توپتارى قويلارىنىڭ جايىلىم ءورىسىن بوساتۋعا ىقپال ەتەدى. ەركەك توقتىلاردى قىسقا قالدىرۋ زووتەحنيكالىق تۇرعىدان قولايسىز, ءارى ەكونوميكالىق تۇرعىدان ءتيىمسىز. قىسقا قاراي قويلاردىڭ قوسقان سالماعى جۇمسالعان شىعىندى وتەمەيدى. قويلاردى جايىلىمدا باعۋ جاعدايىندا ەڭ ماڭىزدىسى – بورداقىلاۋعا قويىلاتىن ءجانە جايىپ سەمىرتىپ, كەيىننەن ەتكە وتكىزىلەتىن مالدىڭ جاسىن دۇرىس تاڭداۋ.
قوي وسىرەتىن شارۋالارعا ەتتىڭ ەكونوميكالىق تيىمدىلىگىن ارتتىرۋدى قامتاماسىز ەتەتىن قوزى ەتىن ءوندىرۋدىڭ ەرەكشە ماڭىزى بار. الايدا, قوزى ەتىن ءوندىرۋ جەكە ءۇي شارۋاسىندا بولسىن, فەرمەرلەر مەن شارۋا قوجالىقتارىندا بولسىن كۇنى بۇگىنگە دەيىن ايتارلىقتاي كەڭ تارالماي وتىر. ساپالى قوزى ەتىن قازاقستاننىڭ قوي وسىرەتىن بارلىق ايماقتارىندا, بارلىق قوي تۇقىمدارىنان ەداۋىر مول ءونىم وندىرۋگە بولادى جانە ونىڭ عىلىمي نەگىزى دە, تەحنولوگياسى دا جاسالعان.
قوي ەتىن ءوندىرۋدى ارتتىرۋدىڭ جانە ونىڭ ساپاسىن جاقسارتۋدىڭ ماڭىزدى ىقپالى – ساقا قويلاردى جايىپ سەمىرتە وتىرىپ بورداقىلاۋ. ماسەلەن, جايىلىمداعى قويلاردى جايىپ سەمىرتە بورداقىلاۋدى دۇرىس ۇيىمداستىرعان جاعدايدا ونىڭ سالماعىن 50-60% كوتەرۋگە بولادى.
قوي ەتىن ءوندىرۋدى ارتتىرۋدا ولاردىڭ تابيعي تولدەگىشتىگى زور اسەر ەتەدى. ەگىز تۋاتىن ساۋلىقتاردان ەت شامامەن 70% كوپ الىنادى, جالعىز ءتول بەرەتىن ساۋلىقتارعا قاراعاندا, مۇنداي ساۋلىقتار ازىقتى 30-35% جاقسى پايدالانادى. سونىمەن قوسا, ەگىز ءتول العاندا مال باسىن تەز كوبەيتۋگە, سونداي-اق ەت ءوندىرۋدى عانا ەمەس, ءجۇندى, قوي تەرىسىن ءوندىرۋدى ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
قويدىڭ ەت ونىمدىلىگىن جاقسارتۋدىڭ ناقتى مۇمكىندىكتەرىنىڭ ءبىرى – تۇقىمارالىق بۋدانداستىرۋ, ويتكەنى بۋدان قويلاردا بۋداندىق كۇش (گەتەروزيستىك) قاسيەتى پايدا بولعاندىقتان, ولار تەز ءوسىپ-جەتىلەتىندىگىمەن, جاقسى بورداقىلاناتىندىعىمەن, سالماعىن كوبىرەك قوساتىندىعىمەن, ءارى سويىس شىعىمدىلىعىمەن, ءونىم شىعىنىن جاقسى وتەيتىندىگىمەن ەرەكشەلەنەدى.
ارينە, بۇل ءتاسىلدى تەك كارى ساۋلىقتاردى باسقا تۇقىمداعى قوشقارلارمەن شاعىلىستىرۋدا پايدالانۋعا بولادى. ءويتكەنى, كارى ساۋلىقتان الىنعان قوزى دا ەتكە وتكىزىلەدى. ال – جالپى بولاشاق پايدالانۋعا قوزى الىناتىن ساۋلىقتاردى تەك سول تۇقىمداعى اسىل تۇقىمدى قوشقارلارمەن شاعىلىستىرۋ كەرەك.
ءتورت ت ۇلىك مالدى جايىپ سەمىرتۋدە وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى سوزاق اۋدانىنىڭ كەڭەستىك كەزەڭدەگى تاجىريبەسىن قازىر كەڭ كولەمدە پايدالانۋعا بولادى. سوزاقتىقتاردىڭ مال باعۋ ءادىسى نەگىزىنەن اتا-بابادان كەلە جاتقان ءتورت مەزگىلدىڭ جايىلىمدارىن ءتيىمدى پايدالانۋعا نەگىزدەلگەن. مال قىس مەزگىلىندە مويىنقۇمدا, كوكتەمدە قاراتاۋ بوكتەرىندە, ال جاز بويى بەتپاقدالادا وسىرىلەدى. كوكتەم ايلارىندا تاۋ بوكتەرىندە قوي قوزداتقان شوپاندار جازدان سوناۋ قوڭىر كۇزگە دەيىن بەتپاقدالانىڭ جايىلىمىن ءتيىمدى پايدالانا وتىرىپ, قويلارىن بارىنشا سەمىرتىپ, كۇزگى قاشىرىمدا شۋ وزەنى بويىنا ورلەتسە, ال قوشقار قوزىلاردى ەنەسىنەن بولگەن بويى شىلدە ايىندا 28-30 كگ سالماقتا ەتكە وتكىزەدى. ءتىپتى ەتكە وتكىزىلەتىن كارى ساۋلىقتا, كارى قوشقاردا قوڭدىلىعى جوعارى دەڭگەيگە جەتىپ, ەتكە جوعارى سالماقتا وتكىزىلەدى.
قازاقستاندا قوي شارۋاشىلىعىن وركەندەتىپ, قوي سانىن ارتتىرىپ, ونىڭ ەتىن ءوندىرۋ جونىندەگى قازاقستان رەسپۋبليكاسى اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ جوباسىن ورىنداۋعا تولىق مۇمكىنشىلىكتەر بار. قوي شارۋاشىلىعىن دۇرىس جۇرگىزۋ ارقىلى قازاقستاندا قازىردىڭ وزىندە 1,5-2,0 ميلليوننان استام قوزىنى تۋىلعان جىلى ەتكە وتكىزىپ, ودان 25 مىڭ توننادان استام ەت وندىرۋگە بولادى. بۇل ەت وندىرۋدەگى ۇلكەن رەزەرۆتەردىڭ ءبىرى.
جالپى, قوي ەتىن ءوندىرۋدىڭ وزىندىك قۇنى سيىر مەن شوشقا ەتىن وندىرۋگە قاراعاندا, ەداۋىر تومەن جانە ول قوي ونىمدەرىنىڭ ءار ءتۇرلى بولۋىنا بايلانىستى. ەگەر قويدان الىناتىن ونىمدەردى (ەت, ماي, ءجۇن, تەرى, ءتىپتى ءسۇت) ءوندىرۋدى ۇلكەن بىلگىرلىكپەن جۇرگىزە بىلسە, قوي شارۋاشىلىعىنان شارۋا ايتارلىقتاي تابىس العان بولار ەدى.
كەڭ بايتاق قازاقستان جەرىنىڭ جايىلىم جەرلەرىنىڭ مول بولۋى, مال باعۋداعى شوپاندارىمىزدىڭ, تۇپتەپ كەلگەندە حالقىمىزدىڭ باي تاجىريبەسى, ماماندار مەن عالىمداردىڭ وسى باعىتتاعى ماقساتتى جۇمىستارى قوي شارۋاشىلىعىن ءتيىمدى سالاعا اينالدىرا وتىرىپ, ونى وركەندەتۋگە ءمۇمكىندىك بەرەرى ءسوزسىز. ولاي بولسا, اتا كاسىبىمىز – قوي شارۋاشىلىعىن قولعا الىپ, جايىلىمدىق جەرلەرىمىزدى ءتيىمدى پايدالانايىق!
ءابدىراحمان ومباەۆ, وڭتۇستىك-باتىس مال جانە وسىمدىك شارۋاشىلىعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ باس ديرەكتورى, اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى.