مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ 2012 جىلعى 14 جەلتوقساندا جاريالاعان «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى – قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» اتتى جولداۋىندا ەلىمىزدىڭ زايىرلى مەملەكەت ەكەندىگى, ءبىزدىڭ ءداستۇرىمىز بەن زاڭدارىمىزعا قايشى كەلەتىن قانداي دا ءبىر ۇستانىمدار مەن نورمالاردى ءتۇرلى جولدارمەن تىقپالايتىن ارەكەتتەرگە جول بەرىلمەيتىندىگى اتاپ كورسەتىلگەن بولاتىن. بۇل – قوعامىمىزدى زايىرلىلىق قاعيداتتارىنا نەگىزدەي وتىرىپ دامىتا ءتۇسۋ بارىسىندا باستى قاپەرگە الاتىن ماسەلە.
ءدىننىڭ قوعامدى جاقسىلىققا ۇندەۋدەگى, ىزگىلىككە شاقىرۋداعى ءرولىن ەشكىم جوققا شىعارا المايدى. دەگەنمەن قازىرگى تاڭدا ءبىزدىڭ ۇلتتىق سالت-سانامىز بەن زاڭدارىمىزعا كەرەعار كەلەتىن, ۇيلەسپەيتىن ءدىني كوزقاراستارى ومىرلىك قاعيدالارى مەن ولشەمدەرىنە اينالعان ازاماتتاردىڭ راديكالدى باعىتتاعى تالعامسىز تالاپ-تىلەكتەرى ويلاندىرماي قويمايدى. بۇل جاعداي مەملەكەت پەن ءدىننىڭ قارىم-قاتىناسىن رەتتەۋگە, زايىرلىلىق ۇستانىمدارىن ناقتىلاۋعا, ونى تەرەڭ ۇعىندىرۋعا سەرگەك قاراۋدى تالاپ ەتەدى. سونداي-اق ءدىننىڭ قوعام ومىرىندەگى ىقپالى بارىنشا ەسكەرىلە وتىرىپ, مەملەكەتتىڭ ءدىن سالاسىنا قاتىستى ۇستانىمدارىنىڭ باستى ەرەكشەلىكتەرى قوعامدىق سانادان بەرىك ورىن الۋى قامتاماسىز ەتىلۋى ءتيىس. مۇنىڭ بارلىعى سايىپ كەلگەندە زايىرلى مەملەكەتتەگى ءدىننىڭ ورنىن بەلگىلەۋدە وتە ماڭىزدى.
حالىقارالىق قوعامداستىقتا زايىرلىلىق ۇعىمىنا قاتىستى ءتۇرلى تۇسىنىك بار. بۇل ءوز كەزەگىندە مەملەكەت پەن ءدىن اراسىنداعى قارىم-قاتىناستىڭ ورتاق سيپاتىن تانىتاتىن ناقتى ۇلگىنىڭ جوقتىعىن بىلدىرسە كەرەك. دەسەك تە, كەيبىر ەلدەردە «زايىرلىلىق ءدىني مەملەكەتتىڭ قاراما-قارسى ءپىشىمى» دەگەن مازمۇنداعى ۇعىم قالىپتاسقان. وسى ورايدا «زايىرلى» اتاۋىن تۇسىنۋدە, زايىرلى ەلدىڭ بولمىسىن ءسوز ەتكەندە بىرتەكتى پىكىردىڭ ورنىقپاعانى اڭعارىلادى.
نەگىزىندە زايىرلى مەملەكەتتەر ءدىندى مەملەكەتتەن ءبولۋ يدەياسىن ۇستاناتىنى بەلگىلى. بۇل ماسەلەگە قاتىستى ءسوز قوزعاعاندا زايىرلىلىق قاعيداتى بويىنشا ءدىني دوگمانى مەملەكەت زاڭدارىنان الىستاتۋ كوزدەلەتىنىنە, بىراق ءدىندى قوعامنان ءبولىپ تاستاۋ قاراستىرىلمايتىنىنا, ونىڭ ءدىني بوستاندىقتى ايقىندايتىنىنا ءمان بەرىلۋى ءتيىس. دەگەنمەن كەيبىرەۋلەر زايىرلىلىقتى اتەيزم باعىتى دەپ تۇسىنەدى. شىن مانىندە اتەيزم دىنگە ءۇزىلدى-كەسىلدى تىيىم سالسا, زايىرلىلىق ءدىندى ۇستانۋ, ۇستانباۋدا تاڭداۋ قۇقىعىن بەرەتىنىن ەسكەرگەن ابزال.
ءدىن قوعامدى ساۋىقتىرۋدا, ادامي قارىم-قاتىناستاردى رەتتەۋدە, بەيبىتشىلىككە ۇندەۋدە, وتباسىلىق قۇندىلىقتاردى نىعايتۋدا جانە باسقا دا ماسەلەلەردە نەگىزگى يدەولوگيالىق قۇرالداردىڭ بىرەگەيى. سوندىقتان ءəربىر مەملەكەت ءوزىنىڭ دىنمەن قارىم-قاتىناس ورناتۋدىڭ ءتيىمدى مودەلىن قۇرۋعا مۇددەلىلىك تانىتادى. ماسەلەن, بىرقاتار مەملەكەتتەر وزدەرىنىڭ قوعامىندا بەرىك ورنىققان ءدəستۇرلى ءدىنىنىڭ مəرتەبەسىن كونستيتۋتسيالارىندا اتاپ كورسەتكەن.
جالپى, الەمدە زايىرلىلىق تۇرعىسىندا ناقتى ءبىر ورتاق پىكىر قالىپتاسپاعانىمەن, مەملەكەتتەردىڭ باسىم بولىگى زاڭ, قارجى, ەكونوميكا, دەنساۋلىق, ءبىلىم, مادەنيەت جانە باسقا دا سالالاردىڭ, سونداي-اق ار-وجدان بوستاندىعىنىڭ ءدىن مەن ءدىني ۇستانىمداردان تəۋەلسىز بولۋ قاجەتتىگىن جاقتايدى. بۇل سايىپ كەلگەندە زايىرلى ەلدەردىڭ اتالعان ماسەلەگە قاتىستى كوزقاراستارىنىڭ ءبىر-بىرىنە جاقىن ەكەندىگىن كورسەتەدى. وسى كوزقاراستار سايكەستىگى مەملەكەتتەردىڭ سىرتقى ساياسي بايلانىستارىنا, ساۋدا-ەكونوميكالىق ارىپتەستىكتەرىنە وڭ اسەرىن تيگىزەدى. ماسەلەن, كوپۆەكتورلى باعىت ۇستانعان قازاقستاننىڭ الەم تۇسىنىستىكپەن قارايتىن زايىرلىلىق قاعيداتتارىنا قاتىستى وڭ كوزقاراستارى ءتۇرلى دىندەردى تۇتىناتىن كوپتەگەن ەلدەرمەن سەنىمدى سەرىكتەس بولۋىنا جول اشىپ وتىر.
سوڭعى زەرتتەۋلەرگە قاراعاندا, الەمدە 12 ءدىني, رەسمي دىندەرى بار 60, زايىرلىلىق قاعيداتتارىن ورنىقتىرعان 120 جانە دىنگە قارسى 5 مەملەكەت بار ەكەن. بۇل دەرەكتەردەن ءبىز جاھان بويىنشا زايىرلىلىق باعىتتى ۇستاناتىن ەلدەردىڭ باسىمدىعىن كورەمىز. دەمەك, زايىرلىلىق قۇندىلىقتارىنىڭ ادامزات ومىرىندەگى ورنى ايقىندالىپ, ونىڭ باستى ۇستانىمدارى, ارتىقشىلىقتارى جوعارى دەڭگەيدە مويىندالىپ وتىرعانى ءسوزسىز. ياعني, زايىرلىلىق قوعامدارداعى قارىم-قاتىناستاردى, ءارتۇرلى دۇنيەتانىمدار مەن نانىم-سەنىمدەردى ۇيلەستىرۋشى بىرەگەي ينستيتۋت.
بۇگىندە ماماندار زايىرلى مەملەكەتتىڭ ءتورت ءتۇرى بار دەپ ەسەپتەيدى. ولاردىڭ العاشقىسى مەملەكەتتىك بيلىك تاراپىنان ءبىر نەمەسە بىرنەشە كونفەسسياعا جەڭىلدىكتەر, ەرەكشە مۇمكىندىكتەر بەرۋىمەن سيپاتتالادى. «پرەفەرەنتسيالدى» دەپ اتالاتىن بۇل تۇردە ءدىننىڭ ءرولى زاڭمەن بەكىتىلگەنىمەن, ءدىني مەكەمەلەر مەن بىرلەستىكتەردىڭ وكىلدەرى ساياسي قۇقىققا يە بولا المايدى. ال «ەكۆيپوتەنتسيالدى» دەگەن ەكىنشى ءتۇرى بويىنشا, مەملەكەت ءدىني مەكەمەلەر مەن ۇيىمداردى ەلدەگى الەۋمەتتىك, ساياسي, قۇقىقتىق سالالاردان بارىنشا الىستاتۋدى كوزدەيدى. «كونتاميناتسيوندى» دەپ اتالاتىن ءۇشىنشى تۇرىندە مەملەكەت پەن ءدىني مەكەمەلەردىڭ قىزمەتتەرى تىعىز بايلانىستا بولۋى قاراستىرىلادى. سوڭعىسى, ياعني ءتورتىنشىسى مەملەكەت پەن ءدىن اراسىنداعى قولايلى ىنتىماقتاستىقتى جاقتايدى. «يدەنتيفيكاتسيالىق ءتۇر» دەگەن اتاۋعا يە بۇل تۇردە مەملەكەت پەن ءدىن سالاسى اراسىنداعى بايلانىستىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرا وتىرىپ, قوس تاراپتىڭ تەپە-تەڭدىگىن ساقتاۋ ماسەلەسى باستى نازاردا بولادى. ناقتىلاي ايتقاندا, مۇندا زايىرلىلىقتىڭ بىرنەشە ءتۇرى قاجەت كەزىندە قاتار قولدانىلىپ, وزگەرمەلى زامان ىڭعايىنا, ۋاقىت تالاپتارىنا ساي زايىرلىلىقتىڭ وزىندىك ۇلگىسى قوعامعا ۇسىنىلادى. بۇل امالدى بۇگىندە قازاقستان ءتيىمدى پايدالانۋدا.
قازىرگى تاڭدا مەملەكەت پەن ءدىن اراسىنداعى ۇيلەسىمدى بايلانىس, ورنىقتى قارىم-قاتىناس قوعامىمىزدا تاتۋلىق پەن تىنىشتىقتىڭ ساقتالۋىنا, رۋحاني جانە مادەني تۇرعىدا دامۋىمىزعا, راديكاليزمنەن قورعانۋىمىزعا وزىندىك وڭ ىقپالىن تيگىزىپ وتىرعانىن ايتا كەتكەنىمىز ءجون. بۇل ءوز كەزەگىندە مەملەكەتىمىزدىڭ حالىق تالابى نەگىزىندە ازاماتتاردىڭ ار-وجدان بوستاندىعىن قورعاي وتىرىپ, كونستيتۋتسيامىزعا سايكەس زايىرلىلىق قاعيداتتارىنىڭ وڭتايلى ۇلگىسىن ۇسىنا بىلگەنىن ۇقتىرادى.
تاعدىردىڭ تالايىمەن ءبىزدىڭ ەلىمىز كوپ ۇلتتى مەملەكەت بولىپ ورنىقتى. ال كوپتەگەن ۇلتتاردىڭ وكىلدەرى ءومىر سۇرەتىن ايماقتا ءتۇرلى كونفەسسيالاردىڭ, ءتۇرلى دۇنيەتانىم, نانىم-سەنىمدەردىڭ بولاتىنى بەلگىلى. ماسەلەن, ەلىمىزدە 18 كونفەسسيانىڭ وكىلدەرى تۇرادى. ياعني كوپكونفەسسيالى ەل بولىپ تابىلاتىن قازاقستانداعى ءدىني جاعدايلار ء«دىني قىزمەت جانە ءدىني بىرلەستىكتەر تۋرالى» جانە باسقا دا زاڭنامالارمەن رەتتەلەدى.
وسى ورايدا ەل كونستيتۋتسياسىنىڭ 1-بابى, 1-تارماعىندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءوزiن دەموكراتيالىق, زايىرلى, قۇقىقتىق جانە الەۋمەتتiك مەملەكەت رەتiندە ورنىقتىرادى, ونىڭ ەڭ قىمبات قازىناسى – ادام جانە ادامنىڭ ءومiرi, قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى», دەپ اتاپ كورسەتىلگەنىن نازارعا الا وتىرىپ سويلەسەك, بۇدان ءبىز ازاماتتارىمىزدىڭ ءوزى قالاعان ءدىندى تۇتىنۋى ونىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقى بولىپ تابىلاتىنىن ۇعامىز. الايدا ءدىندى ۇستانۋشى جەكەلەگەن تۇلعالاردىڭ, سونداي-اق ءدىني بىرلەستىكتەردىڭ ءىس-ارەكەتتەرى مەملەكەت زاڭدارىنا قايشى كەلمەۋى ءتيىس. ەگەر ءدىني بىرلەستىكتەر ەل تۇتاستىعى مەن قاۋىپسىزدىگىنە نۇقسان كەلتىرەتىن, كەرى اسەرىن تيگىزەتىن بولسا, وندا ولاردىڭ قىزمەتى زاڭمەن توقتاتىلادى. مۇنداي تىيىم سالۋلار قازاقستان تاجىريبەسىندە از كەزدەسكەن جوق. ماسەلەن, قازاقستاندا بىرقاتار تەرروريستىك, ەكسترەميستىك, وككۋلتتىك-ميستيكالىق دەپ تانىلعان قۇرىلىمداردىڭ قىزمەتىنە تىيىم سالىنعان. ەلىمىزدە مىڭداعان ادامداردى ءوز ۋاعىزدارىنا يلىكتىرگەن مۇنداي ءدىني بىرلەستىكتەردىڭ شىن مانىندە قوعام ءۇشىن ءوزىنىڭ قاۋىپتى ەكەنى دالەلدەنگەن بولاتىن. ولاردىڭ ىشىندە ەڭ كوپ تارالعان «ساەنتولوگيا», «جاڭا ءومىر» سىندى باسقا دا بىرلەستىكتەردىڭ ءىس-قيمىلدارى تالايلاردىڭ اشۋ-ىزاسىن تۋعىزعانى دا جاسىرىن ەمەس.
جالپى, ەل ىنتىماعى مەن تۇتاستىعىنا نۇقسان كەلتىرەتىن ءدىني بىرلەستىكتەرگە مەملەكەت تاراپىنان توقتام سالۋ زايىرلىلىق قاعيداتتارىنىڭ بۇزىلعانىن بىلدىرمەيدى. جۇرتشىلىق مۇنىڭ ىشكى ءمانىن ەل قاۋىپسىزدىگى مەن تاتۋلىعىن ساقتاۋ ماسەلەلەرىمەن قاتىستىرا وتىرىپ سارالاعانى ءجون.
قازىرگى تاڭدا ءدىني ءفاناتيزمنىڭ تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ بەيبىت ومىرىنە ءتوندىرىپ وتىرعان قاۋىپ-قاتەرىن بارشامىز ىشكى تۇيسىگىمىزبەن سەزىنىپ ءجۇرمىز. ءبىز كەيبىر بوتەن پيعىلدىلار ويلاپ جۇرگەندەي, تەوكراتيالىق مەملەكەت بولا المايمىز. ويتكەنى تاعدىردىڭ تالايىمەن كوپكونفەسسيالى, كوپەتنوستى مەملەكەت بولىپ ورنىققان قازاقستاندا ءبىر دىنگە بارىنشا جانە بارلىق سالادا ارتىقشىلىق بەرۋ اقىلسىزدىق بولار ەدى.
وسى ارادا ەرەكشە توقتالا كەتەر جايت, زايىرلى مەملەكەت قانداي دا ءبىر دىنگە رەسمي مەملەكەتتىك مارتەبە بەرمەيدى جانە وعان ەشكىمدى مىندەتتەمەيدى. دەسەك تە, كەيبىر دەموكراتيالىق ەلدەردە مەملەكەت تاراپىنان كەيبىر, دالىرەگى حالىقتىڭ باسىم بولىگى ۇستاناتىن دىندەردىڭ قوعامداعى ماڭىزدى ورنى رەسمي تۇردە ايتىلادى. باسقانى بىلاي قويعاندا, ءوز ەلىمىزدىڭ ء«دىني قىزمەت جانە ءدىني بىرلەستىكتەر تۋرالى» زاڭىندا يسلامداعى حانافي مازحابى جانە حريستيان ءدىنىنىڭ پراۆوسلاۆيەلىك باعىتىنىڭ قوعام ومىرىندەگى ماڭىزدى ورنى, تاريحي ءرولى اتاپ كورسەتىلگەن. بىراق ەلىمىز ءوز زاڭىندا حانافي مازحابى مەن پراۆوسلاۆيەنىڭ ماڭىزدى ورنىن كورسەتكەنىمەن, ءوزىنىڭ زايىرلىلىق باعىتىنان اجىراعان جوق. بۇل جەردە اتالعان زاڭدا قازاقستان حالقىنىڭ رۋحاني مۇراسىمەن ۇيلەسەتىن باسقا دا دىندەرگە قۇرمەت بىلدىرىلەتىنى, ءدىني تاعاتتىلىقتىڭ جانە ازاماتتاردىڭ ءدىني نانىمدارىن سىيلاۋدىڭ ماڭىزدىلىعى, كونفەسسياارالىق كەلىسىمنىڭ باستى نازاردا بولاتىنى دا جازىلعانىن قاپەردە ۇستاۋىمىز كەرەك.
قورىتا ايتقاندا, حالقىنىڭ كوپشىلىگى مۇسىلمان بولعاندىقتان يسلام الەمنىڭ ءبىر بولىگى بولىپ سانالاتىن, قۇقىقتىق جانە زايىرلىلىق تۇرعىسىنان جەتىلگەن, ءوزىنىڭ ماقساتىن ايقىنداعان ەلىمىز ءۇشىن زايىرلىلىق قاعيداتتارىنا زامان سۇرانىسىنا ساي اقىلمەن جۇگىنۋدەن وزگە ءتيىمدى جول جوق. مۇنى بۇگىندە حالقىمىز دۇرىس تۇسىنەدى دەپ ويلايمىز. ال كەرى تارتىپ, بوتەن نيەتىن ىشىنە بۇگىپ جۇرگەن اعايىندار بولسا, ولارعا ماسەلەنىڭ ءمان-جايىن جەتە ءتۇسىندىرىپ, ۇعىندىرۋدان جالىقپاۋىمىز كەرەك. ال دەگەنىنەن قايتپاي, جات پيعىلدىلاردىڭ جەتەگىنە ەرىپ, ەكپىندەپ جۇرگەن باۋىرلارىمىز بولسا, ولاردىڭ دا ساناسىنا ساۋلە تۇسىرەر شارالاردى كوپتەپ قولعا العانىمىز ابزال.
جولدىباي بازار, «ەگەمەن قازاقستان»