80-ءشى جىلداردىڭ باسى. ايتىستىڭ ارەناعا شىعىپ, اسپانداپ, ءجۇرسىننىڭ اتى اسقاقتاپ تۇرعان كەز. ەكەۋمىز ول تۇراتىن سول كەزدەگى لەنين كوشەسىمەن اڭگىمەلەسىپ جايباراقات كەلە جاتقانبىز.
– اسسالاۋماعالەيكۋم, جۇكە, – دەپ ءبىر ءتۇرى-ءتۇسى كەلىسكەن ەگدەلەۋ كىسى سالەم بەردى.
– ويپىرىم-اي, اقساقال-اي, بۇرىن سالەم بەرىپ ءبىر ۇيالتتىڭىز, ەسىمىڭىزدى ەسىمە تۇسىرە الماي ەكىنشى رەت قىسىلايىن دەپ تۇرمىن-اۋ ەندى, – دەدى ابىرجىپ قالعان ءجۇرسىن.
– قىسىلما, قاراعىم, سەن مەنى ءبىلمەيسىڭ. ال سەنى بۇگىندە ءيسى قازاق بالاسى قادىرلەيدى. ويتكەنى, سەن ايتىستى تىرىلتكەن ادامسىڭ عوي. تەلەديداردى اشساڭ, كوز الدىمىزدا تۇراسىڭ. سوندىقتان ءوزىڭدى وتە جاقسى بىلەمىز. امان ءجۇر, اينالايىن.
ءيا, اقساقال دۇرىس ايتتى. ۇلتىمىزبەن عاسىرلار بويى بىرگە ىلەسىپ كەلە جاتقان رۋحاني دۇنيەسىنىڭ, باعا جەتپەس بايلىعىنىڭ, ەشبىر ەلدە جوق ەرەكشە ونەرىنىڭ ءبىرى ايتىستى اراشالاپ, حالقىمىزعا الىپ كەلگەن, جاڭعىرتقان, جاڭارتقان, ءتىپتى ونى بۇكىلحالىقتىق قوزعالىسقا اينالدىرعان ءجۇرسىن ەكەندىگى ايداي انىق قوي. ايتىستى ول ەلىمىزدەن دە تىسقارى شىعارىپ, كورشى قىرعىز, وزبەك جۇرتىنا دا اپارىپ ايباراقتاتتى. ونى ايتاسىز-اۋ, ەر ەدىل بابامىزدىڭ اتىنىڭ تۇياعى تيگەن ەۋروپانى ەسىنەن تاندىرىپ, امىرە اتامىزدان كەيىن اسپانىن قازاق انىمەن جاڭعىرتىپ, ءپاريجدى دە باعىندىرعان ءجۇرسىننىڭ ءجۇيرىكتەرى ەكەندىگى ەسىمىزدە. «كازاحسكوە نارودنوە تۆورچەستۆو ۆنوۆ پوكوريلو پاريج», دەپ ورىس باسىلىمدارىنا دەيىن جابىلا جازىپ ەدى-اۋ سول كەزدە. وعان جالعىز فرانتسياداعى عانا ەمەس, ءبۇكىل ەۋروپاداعى قازاق دياسپوراسى جينالعان عوي. قازىبەك ادىكەنوۆ دەگەن ءانشى جىگىت «التايداي جەر قايدا-اي...» دەپ قوبىزبەن قوسىلىپ زارلاتقاندا سونداعى قانداستارىمىزدىڭ جىلاماعانى قالماپتى.
ءجۇرسىننىڭ ايتىسىنىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى – ول اقىنداردان باسقا دا تالاي ونەرپازدىڭ تۇساۋىن كەسىپ, باعىن اشتى. قازىبەك باۋىرىمىز سياقتى تالاي تالانتتى تانىمال ەتتى.
جالپى, ءوزى دە ەر تۇلعالى ەرمانوۆتىڭ ەرلىگى ءبىر باسىنا جەتەرلىك. سونىڭ ءبىرى اتىشۋلى 86-شى جىلدىڭ ىزعارلى لەبى بۇكىل ەلدى ىقتىرىپ تۇرعاندا قاراعاندىعا كەلىپ ايتىس ۇيىمداستىرۋى ەدى. وندا جۇرت اقىنداردىڭ اۋزىمەن شەرىن ءبىر تارقاتىپ, تالاي بوزداقتارىنىڭ باسىنا بۇلت ءۇيىرىلىپ, ەڭكەيىپ وتىرعان ەل ءبىر سەرپىلىپ, رۋحى قايتا كوتەرىلىپ, بويىن ءبىر تىكتەپ قالعانى ارقا جۇرتىنىڭ ەسىندە.
«لەنين دەسەك پارتيا دەگەنىمىز», دەپ ماياكوۆسكي ايتپاقشى, ايتىس دەسەك كوز الدىمىزدا الدىمەن ءجۇرسىن تۇرادى. قازاقتىڭ وسى ءبىر دارا ونەرىنىڭ كاتەپتى قارا نارىنىڭ تەرى ونىڭ جولىندا بۇرشاقتاپ توگىلدى. ول تەككە كەتكەن جوق. ءجۇرسىن باستاعان ازاماتتاردىڭ جانە مىرزاتاي جولداسبەكوۆ, رىمعالي نۇرعاليەۆ, اقسەلەۋ سەيدىمبەكوۆ سياقتى اقىلمان اعالارىمىزدىڭ ارقاسىندا بوداندىق بۇعاۋىندا ۇلت رۋحىمەن قوسا جانشىلعان ءتول ونەرىمىز وشىڭكىرەپ, ولەۋسىرەپ بارىپ قايتا جاڭعىرعان. سودان كەمەلىنە كەلىپ ارىنداعان.
بۇل ەندى بۇگىندە كوپتىڭ كوكەيىنە ءابدەن ورنىققان, كوپ ايتىلعان بەلگىلى ءجايت قوي. مەنىڭ ايتايىن دەپ وتىرعانىم, 90-شى جىلدارى ايتىس وتپەلى كەزەڭنىڭ ءولارا تۇسىنداعى ۇزىلىستەن كەيىن قايتا جاندانىپ, حالىقپەن قايتا قاۋىشقاندا سانيازبەك نايمانوۆ دەگەن ازامات ەكەۋمىز ءجۇرسىننىڭ قاسىندا بولىپ, قال-قادەرىمىزشە قولعابىسىمىزدى تيگىزگەنىمىز بار. ءتىپتى ونىڭ شارۋاسىنا بۇكىل بالا-شاعامىزعا دەيىن جاپقانىمىز ەسىمىزدە. ادەتتە, اقىندار مەن كورەرمەن ءبارى ابدەن دايىن بولعاننان سوڭ بارىپ كەلە قالادى عوي. سوندا كوردىم, ونىڭ ايتىس وتكىزىلەتىن ورنىن دايىنداۋ, جارناما جاساۋ, قاتىساتىن ونەرپازداردى قارسى الىپ, ورنالاستىرۋ دەگەن سياقتى شارۋالارى شاش ەتەكتەن ەكەن. بىلايعى دوستىق ومىردە قانشا جىل بىرگە ءجۇرگەنىممەن مەن جۇكەڭنىڭ كەرەمەت العىرلىعى مەن سۇڭعىلالىعىن, ۇلاعاتى مول ۇيىمداستىرۋشىلىعىن وسى جولى كوردىم. ەلدىڭ ۇكىلەگەن رۋحاني ونەرى عوي, ءجۇكەڭ بۇل جولى قاتتى كىرىستى. ءسىرا, ايتىستى ءوزى دە ساعىنىپ قالعان بولۋى كەرەك.
ەڭ الدىمەن, ايتىستى قايدا وتكىزەمىز دەگەن سۇراق ءبىرىنشى تۇردى. ول بىردەن رەسپۋبليكامىزداعى ەڭ ۇلكەن لەنين سارايىن تاڭدادى.
– ويباي-اۋ, كورەرمەندى قالاي تولتىرامىز, – دەپ ءبىز شوشىپ كەتتىك.
– جىعىلساڭ ناردان جىعىل دەگەن. وسى باس سارايىمىز تالاي جىل نەبىر شەتەلدىك جىن-شايتاننىڭ ويناعى بولىپ ءبىتتى عوي, ايتىسپەن الاستايىق ونى. ۇلتىمىزدىڭ ۇلى ونەرى وندا وتپەگەندە قايدا وتەدى, – دەپ ول وزىنە ءتان مىنەزىمەن زەڭبىرەك اتقانداي ءدۇرس ەتكىزدى.
حالىق, قالاي دەگەنمەن دە, قانشا جىل كوز جازىپ قالعاندىقتان بولار, ايتىستى جاتىرقاپ تا, توسىرقاپ تا قالىپتى. ونىڭ ۇستىنە بۇرىنعى قوعامىمىزدىڭ استان-كەستەڭى شىعىپ, ءوز بەتىمىزشە ەلدىك قۇرىپ جاتقان الاساپىران ۋاقىت. اربا سۇيرەتكەن عالىم, الا دوربا ارقالاعان قىز-كەلىنشەك. جابايى نارىقتىڭ جان تاپتىرماي تۇرعان كەزى. وسىنداي ۋاقىتتا كونتسەرت قايدا, بىرەۋ قايدا؟.. ءيا, كوپ ۇزاماي كۇدىگىمىز راسقا شىعىپ, بيلەتىمىز وتپەي, زال تولمايىن دەدى. راديو مەن تەلەۆيزيادان جارناما جاپىرلاپ بەرىلىپ جاتىر. سوندا دا كوڭىل كۇپتى.
– زالدىڭ 300 مىڭ تەڭگە جالدىق اقىسىن الاقانىما اكەلىپ سالماساڭدار, سارايدىڭ ەسىگى اشىلمايدى, – دەپ شارت قويدى ءبىر كۇنى ونىڭ ديرەكتورى.
ول كەز ءۇشىن بۇل دەگەنىڭىز سۇمدىق اقشا. جابىلا دەمەۋشى ىزدەۋدەمىز. قىسىلتاياڭ ۋاقىت, ەشكىمنەن ەشتەڭە شىعار ەمەس. سول كەزدە قاۋلاپ شىعا باستاعان بايشىكەشتەرگە كىرۋدىڭ ءوزى ءبىر قيامەت. كۇزەت, وققاعار دەگەنگە اۋەستەنىپ العان, ودان وتسەڭ كومەكشى دەگەنى بار, قات-قابات ءبىر قامال. ايتىستىڭ اشىلار كۇنى تاياپ-اق قالدى. شىنىمەن-اق ساسايىق دەدىك. وسى ارادا ءجۇرسىننىڭ سۇڭعىلالىعىن تاعى ءبىر رەت كوردىم.
– وسى رىمبەككە نەگە بارمايسىڭ؟ ناعىز جەرلەسىڭ, تالاي ونەرپازدار شىققان قازاقى جەردىڭ تۋماسى عوي. تۇسىنۋگە ءتيىس.
بۇل كۇلاش پەن ماناربەك, شاشۋباي سياقتى ونەردىڭ شاشاسىنا شاڭ جۇقتىرماس تالاي دۇلدۇلدەرى ومىرگە كەلگەن اقتوعاي اۋدانىنىڭ باسشىسى بولعان رىمبەك ءجۇنىسوۆ ەدى. الماتىعا كەلىپ بازاركوم بولدى, جاعدايى جاقسى ەكەن دەپ ەستيتىنبىز. ومىردەن ەرتەرەك كەتكەن دوسىمىز, اقىن ءداۋىتالى ستامبەكوۆتىڭ اۋزىنان «ناعاشىم ەدى» دەپ وتىرعانىن سان رەت ەستىگەم.
ول كىسىنىڭ الدىنا بارعانىمدا «جىبىتەيىن» دەگەن ويمەن وسى جاعىن باسا ايتتىم. سوناۋ 80-ءشى جىلدارى ساليقالى دا سالماقتى باسىلىم بولعان «قازاقستان كوممۋنيسى» جۋرنالىنىڭ ءىسساپارىمەن رەكەڭ رايكوم حاتشىسى بولىپ تۇرعاندا الدىنا بارعان ەپتەپ تانىستىعىم دا بار ەدى. وسىلار اسەر ەتتى مە, ايتەۋىر, ول كىسى جىلى قارسى الدى. ءجۇرسىن ايتىستى قايتا اشىپ جاتىر دەگەندى ەستىگەندە ەلەگىزىپ, ايرىقشا پەيىل ءبىلدىردى. قويشى ايتەۋىر, ۇلكەن ازاماتتىق جاساپ, باقانداي ءبىر مىڭ دوللاردى ۇستاتىپ-اق جىبەرگەنى عوي. انىعىن جۇكەڭنىڭ ءوزى ايتار, ايتىستىڭ مەن بىلەتىن العاشقى دەمەۋشىسى وسى رىمبەك ءجۇنىسوۆ ەدى.
ۇزاماي اقىندارىمىز دا كەلە باستادى. شىمكەنتتەن اسەلحان قالىبەكوۆا جەتتى. جامبىلدان ازىمبەك جانقۇليەۆ پەن شورابەك ايداروۆ, قوستانايدان ءاسيا بەركەنوۆا كەلدى. تورعايدان ۇشقان قونىسباي ءابىلوۆتى اەروپورتتان ءوزىم توسىپ الدىم. ونىڭ سول كەزدە «حالىق اقىنى» اتاعىن الىپ اسقاقتاپ تۇرعان كەزى. ارنايى دايىنداعان قوناقۇيىمىزگە ەرتىپ كەلگەنىمدە نەگە ەكەنىن بىلمەيمىن, جەكە كۋالىگىنىڭ ورنىنا سول اتاعىن ايعاقتاپ بەرگەن قۇجاتىن ۇسىنعانى. ءتىركەۋشى دەگەنمەن دە تولقۇجاتىن سۇراعاندا, قوناڭنىڭ: «ءاي, شىراعىم, مەن بۇل كۋالىكپەن سەندەر تۇگىلى ماسكەۋدىڭ باس قوناقۇيىنىڭ ليۋكس نومىرىندە دە جاتقانمىن», – دەپ قوقيلانعانى ەسىمدە قالىپتى.
«قاڭقۋ ءسوزى قازاقتىڭ نەگە ولمەيدى, ۇلىڭدى دا قۇلداي عىپ كوگەندەيدى», دەپ ءجۇرسىننىڭ ءوزى ايتپاقشى, جاقسىنىڭ ارتىنا ءسوز ەرەتىنى راس قوي. « ايتىستىڭ ادىلقازىلارى ءجۇرسىننىڭ ايتقانىمەن جۇرەدى, ول قاي اقىندى ۇيعارسا, بايگەنى سول الادى», دەگەن وسەكتىڭ باسى قىلتيا باستاعان تۇس ەدى ول. ايتىس باستالاردا جۇكەڭە اقىل سالدىق.
– اناۋ كۆن-دەگى ماسلياكوۆتى كوردىڭ بە, جۇرتتان دا, قازىلاردان دا مۇلدەم بولەك, ساحنادا تۇرادى. سەن دە سويتسەڭ قايتەدى. ءارى باسقارۋىڭا دا جاقسى, ءارى قازىلار القاسىنان دا اۋلاقسىڭ, جۇرتتىڭ جەل سوزىنەن دە قۇتىلاسىڭ, – دەستىك. ءسويتىپ, ول سول ايتىستان باستاپ ءوز بەتىنشە بولەك, ساحنادا وتىراتىن بولدى. جۇرتتىڭ الگى وسەگى دە سايابىرسىدى.
«ايتىس ءۇشىن سايتاندى دا الداۋعا بارمىن», دەيتىن ول, كىم بەرگەنى ەسىمدە جوق, ايتەۋىر ساحنانىڭ تورىنە ايتىستىڭ العاشقى بايگە-ماشينەسىن جالتىراتىپ شىعارىپ قويدى. مۇنىڭ اسەرى كەرەمەت بولعانى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى بولار دەپ ويلايمىن.
بىرەۋ ءۇشىن سۋ كەشىپ, وت ورانىپ,
قۇتقارعام جوق تونگەندە قاتەر انىق.
ات مىنگىزە المادىم ءبىر ادامعا,
ءبىر ادامعا بەرگەم جوق پاتەر الىپ!
– دەپ وزەگى ورتەنە جىر جازىپ جۇرگەن ءجۇرسىن كەيىننەن وسى ايتىستىڭ ارقاسىندا اقىندارعا قانشاما ماشينە مىنگىزدى, ءتىپتى ولاردىڭ كەيبىرەۋلەرىنىڭ ءپاتەر الۋىنا دا كومەگى تيگەنىن ەستىپ ءجۇرمىز.
– جەڭگەن اقىننىڭ ونەرىنە ريزا بولىپ, شاپان جاۋىپ, ات مىنگىزۋ بۇرىنعى زاماندا دا بولعان. حالىق اقىنعا دەگەن ريزاشىلىعىن وسى ارقىلى بىلدىرگەن. اقىندى ريزا ەتىپ اتتاندىرعان. ايتىسقا ماشينە تىگىپ, قوماقتى قارجى بەرۋدى شىعارعان مەن عانا. 1984 جىلدان بەرى 150-دەن استام كولىك جۇلدەگە تىگىلىپ, اقىنداردىڭ الدى كەمى 14-15 كولىكتەن الدى. سونىڭ ىشىندە ۇكىمەتتىڭ بەرگەن ءبىر تيىنى جوق. ونىڭ ءبارى وسى وتىرعان ەرمانوۆ دەگەن قازاقتىڭ اننان-مىننان قۇراپ-سۇراپ تاپقان اقشاسىنا كەلگەن دۇنيە, – دەگەنى بار بىردە ونىڭ ءوزى ساحنادا اعىنان جارىلىپ.
ايتپاقشى الگى ءوزىم قاتىسقان العاشقى ايتىستا بايگە العان اقىنداردىڭ ءبىرىنە جۇلدە جەتپەي قالعانى بار. سوندا ءجۇرسىننىڭ بالا-شاعاسىنىڭ ناپاقاسى دەپ جيناعان بار قاراجاتىن سول اقىنعا جۇلدە رەتىندە بەرىپ جىبەرگەنىن كوزىمىز كوردى. سونداعى زايىبى باقىتجامالدىڭ شىرىلداعان داۋسى ءالى قۇلاعىمنان كەتپەيدى.
باقىتجامال – جۇكەڭنىڭ قۇداي قوسقان قوساعى. ونى اۋىل, اعايىن تۋىستارى جاسىنان ەركەلەتىپ شامكەن دەپ اتاپ كەتكەن سياقتى. ءجۇرسىن دە, ءبىز دە سولاي اتايمىز. ەندى ايتايىن دەپ وتىرعانىم, مەنىڭ وسى قارىنداسىمنىڭ ايتىسقا ءسىڭىرگەن ەڭبەگى ۇنەمى قالىس قالىپ كەلەدى. ءجۇرسىن – ايتىستىڭ اتاسى بولسا, باقىتجامال اناسى دەر ەدىم مەن. ءوزى دە ەل اۋزىنا ىلىككەن تەلەۆيزيا ديكتورى بولعان ونىڭ ءومىر بويى دەرلىك وسى ايتىستىڭ وتىمەن كىرىپ, ك ۇلىمەن شىعىپ كەلە جاتقانىن كوپشىلىك بىلە بەرمەيدى. مىنەزى كوبىنە الاقۇيىنداۋ بولىپ كەلەتىن اقىندارعا تالاي ساپاردا يە بولىپ, تاماعىنا دەيىن مەزگىلىمەن ىشكىزىپ, قامقور بولىپ جۇرگەن اياۋلى جاندى انا دەمەگەندە نە دەيسىڭ.
ايتۋلى ايتىسكەر ورازالى دوسبوسىنوۆتىڭ قازاسى تالايدىڭ قابىرعاسىن قايىستىردى عوي. وعان ءجۇرسىننىڭ ازالانىپ تا, نازالانىپ تا شىعارعان ولەڭى بار. بىردە وسى باقىتجامالدىڭ ورازالىنىڭ قازاسى تۋرالى كوزىنىڭ جاسىن بۇرشاقتاتىپ توگىپ وتىرىپ ايتقان اڭگىمەسىن تىڭداپ, ءبىزدىڭ دە بوساعانىمىز بار.
باقىتجامال مەن ءجۇرسىن جيىرما جاستىڭ ماڭايىندا ەرتە قوسىلعان جاندار. الپىسقا كەلگەنشە سول العاشقى سەزىمدەرىن ايالاپ ساقتاپ كەلە جاتقاندارى عاجاپ ەندى.
«سىڭارىم» دەگەن انەۋ ءبىر تاماشا ءان بار عوي. بىلاي دەپ كەلەتىن ءسوزى قانداي ادەمى دەسەڭىزشى:
جاستىقتىڭ قىزىعىن بىرگە كەشكەن,
شىعار ما شىرايلى كۇندەر ەستەن.
جىلۋىن سەزىنىپ ماحابباتتىڭ,
ءبىر اسىپ كەلەمىز مىڭ بەلەستەن.
اياۋلى جىر ءانىمسىڭ
سەن مەنىڭ شىنارىمسىڭ
سەن مەنىڭ تاعدىرىما
بالاعان سىڭارىمسىڭ
وسى ءاننىڭ ءسوزىن جازعان – ءجۇرسىن. ادەتتە ادەبيەتشىلەر «تيپتىك وبراز, مۇنىڭ ار جاعىندا بۇكىل قازاق ايەلدەرىنىڭ بەينەسى تۇر», دەسىپ جاتادى عوي. ال ءجۇرسىننىڭ وسى سوزدەردى تەك قانا شامكەنگە ارناپ جازعانى ايدان انىق ەندى.
قارىنداشتاي كوپ جازعان –
قىسقارامىن,
ءبىر كۇن ءومىر لەگىنەن تىس قالارمىن,
سەن امان بول – تىرەگى ءۇش عالامنىڭ,
ەي, ارداقتى اناسى ءۇش بالامنىڭ!
– دەيدى ودان ءارى. جانىڭا بالاعان جارىڭا بۇدان ارتىق قانداي ءسوز تابىلۋى مۇمكىن. جۇكەڭنىڭ بۇل رەتتەگى اياق تاستاسى ءتىپتى ەرەكشە.
«پوەزياسىز ءجۇرسىن – ءجۇرسىن ەمەس», دەپ مارقۇم اسقار ەگەۋباەۆ دوسىمىز ايتپاقشى, جۇكەڭ قايراتكەرلىگى مەن اقىندىعىن قاتار الىپ كەلە جاتقان ازامات ەكەندىگى داۋسىز. مەن اقىن دا ەمەسپىن, ادەبيەتشى دە ەمەسپىن. سوندىقتان ەرمانوۆتىڭ پوەزياسىن وقىرمان رەتىندە عانا ءتۇسىنىپ, ءتۇيسىنىپ باعالاي الامىن.
ءجۇرسىن جالپى ءبىر قاراعان ادامعا ءتۇسى سۋىق, باتىر مىنەزدەس, جاۋ قاباقتاۋ جان. سودان با, ماعان ونىڭ ولەڭدەرى قارا جارتاستىڭ تۇبىنەن قايناپ شىعىپ, مولدىرەپ اعىپ جاتقان بۇلاق سياقتى بولىپ كورىنەدى. اشەيىندە مىنەزى تىك, كىمگە بولسا دا بەت قاراتپايتىن ول, ولەڭ جازعاندا وزگەرىپ سالا بەرەدى. بارىنشا سىرشىل, جانى اۋىرمايتىن نارسەسى جوق.
الماتىدا وتىز جىل ءومىر سۇرگەنىمدە وندا قاسىم اقىن تۇرعان ءۇي بار ەكەنىن دە بىلمەپپىن. ال ءجۇرسىن ونىڭ بۇزىلعانىنا دەيىن كورىپتى. جاي عانا كورگەن جوق, جان كۇيزەلىسىن ايتساڭشى:
دەگەنى قايدا – باسىلدى قۇيىن؟
اقىلىم جەتپەي اشيدى ميىم.
ۆينوگرادوۆ كوشەسىندەگى,
قيراتىپ جاتىر قاسىمنىڭ ءۇيىن, –
دەپ شىرقىرايدى اقىن جانى. قايداعى ءبىر كەلىمسەك ۆينوگرادوۆ دەگەننىڭ كوشەسى كوسىلىپ جاتىر, ال قاسىم اقىنىمىزدىڭ سوڭعى بەلگىسى تاس-تالقان بولۋدا. جانىڭ قالاي تۇرشىكپەيدى بۇعان.
شىقپاعان كەز ەلدىڭ ءالى ءبۇيىرى,
ەڭ ءتاۋىر اس – جۇگەرىنىڭ ءتۇيىرى.
كەشكە كەلسە, كۇتىپ ونى تۇراتىن,
جانباعان وت, ساۋىلماعان سيىرى, –
دەگەن جىر جولدارىن وقىعاندا سوعىستان كەيىنگى جوقشىلىق پەن تارشىلىقتىڭ ىزعارى بويىڭدى قاريدى. بۇل ەرمانوۆتىڭ «ەرتەگى» دەگەن ولەڭى. وسىنى كۋرستاسىمىز جانبولات اۋپباەۆتىڭ الىستاعى اۋىلى نارىنقولدا ءبىر اجەنىڭ نەمەرەسى جاتقا وقىپ بەرگەن عوي.
– ولەڭنىڭ اسەرى سونداي, كەيۋانا ەكى كوزىنە جاس الىپ, ءۇنسىز وتىرىپ قالدى, – دەپ ەسكە الادى وسى وقيعاعا كۋا باقىت جاعىپار ۇلى دەگەن ازامات. – سالدەن كەيىن عانا نەمەرەسىنە كوڭىل اۋدارعان اجەسى. – مىناۋ الگى دىلەبيزورداعى ايتىستى جۇرگىزىپ وتىراتىن ساقالدى جىگىتتىڭ ولەڭى دەدىڭ بە؟ مىڭ جاساسىن شىراعىم! بۇل ولەڭى ءبىزدىڭ وتكەنىمىزگە قويىلعان ماڭگىلىك ەسكەرتكىش قوي, دەپ كۇبىرلەپ بەتىن سىيپادى.
«مىڭ ويلانىپ, ءجۇز تولعانىپ» شىققان اقىن شىعارماسىنىڭ تاماشا تولەۋى بۇل.
قۇدايعا شۇكىر, ءجۇرسىننىڭ اقىندىعى مەن ازاماتتىعى تۋرالى كوپ جازىلدى. جازىلىپ تا كەلەدى. سولاردىڭ ىشىندە ايتۋلى اقىن سەرىك اقسۇڭقار ۇلىنىڭ ماقالاسى ماعان وزگەشە بولىپ كورىندى. اقىن جانىن اقىنداي ءتۇسىنۋ قيىن دەگەن راس-اۋ, ءسىرا. سەرىكتىڭ ءوزى دە «ەمەننىڭ ءيىر بىتكەن بۇتاعىنداي» جۇرت جۇرگەن جولمەن جۇرمەيتىن, ەل كونگەن نارسەگە كونبەيتىن, كونگەنىڭىز نە, ءوزىڭنىڭ ءاپ-ساتتە يۋ-قيۋىڭدى شىعاراتىن الاپات مىنەز يەسى عوي. ءبىزدىڭ ومىردەن ەرتەرەك كەتكەن دوسىمىز ءداۋىتالى ستامبەكوۆپەن بارىنشا دوس, بارىنشا سىيلاس بولدى. نايزاعايداي شارتىلداپ تۇرعان ەكى اقىننىڭ قىسقا كۇندە قىرىق كيكىلجىڭدەسپەي قالاي دوس بولىپ جۇرگەنىنە ميىم جەتپەيتىن. قازاق, اسىرەسە, ءبىرىن ءبىرى سىرتتان جامانداعاندا الدىنا جان سالمايدى عوي. ال بۇل ەكەۋى ءبىرىن ءبىرى ماقتاعاندا سونداي, ءتىپتى ءبىرىنىڭ تالانتىنا ءبىرى كوزسىز تابىناتىن جانە شەكسىز باعالايتىن.
اقسۇڭقار ۇلى سەرىك بىردە دوسىن ىزدەپ الماتىعا كەلدى. باسىنان ءسوز اسىرمايتىن, جالىنا قول تيگىزبەيتىن جۇگەن-قۇرىق كورمەگەن شۋ اساۋدىڭ ءوزى. بىرەۋدى بالاعاتتاعان با, ساباعان با, جاي جۇرمەي قىزىل جاعالىلاردىڭ قولىنا ءتۇستى ايدىڭ امانىندا. داۋكەڭ بار, قالعان جەرلەستەرىمىز بار, اقتوعايلىق تىلەگەن دەگەن ميليتسيانى سالىپ ءجۇرىپ ارەڭ بوساتىپ الدىق. ول «پپم» دەگەن كوشەدەگى ماستاردى جيىپ-تەرىپ جۇرەتىن اۆتوبۋستىڭ باستىعى, سوعان سالىپ الىپ ءبارىمىزدى قالانىڭ شەتىندەگى ءبىر توعايدىڭ ىشىنە الىپ كەلىپ, الگى ماستاردان قالعان اراقتار بولۋى كەرەك, مەلدەكتەتە تويعىزدى.
سەرىكتىڭ كوزى جارقىلدادى, ءتىسى ساقىلدادى. ءوزىن قۇتقارىپ العان تىلەگەنگە يتكە قاراعان تەكە كوزدەنىپ قياستانىپ قاراپ وتىردى دا: «كەۋدەمنەن مۋزام يت بولىپ ۇلىپ شىعادى, جەك كورەم ماڭگى, جەك كورەم ميليتسيانى», دەپ تۇرا ۇمتىلسىن. ءبىر كەزدە فيلفاكقا تۇسە الماي ميليتسيا بولىپ كەتكەن تىلەگەن ادەبيەتتى جانىنداي سۇيەتىن. ال سول كەزدىڭ وزىندە وتتى جىرلارىمەن جاسىنداي جارقىلداپ جۇرگەن سەرىكتى ءتىپتى ءپىر تۇتاتىن. ەڭگەزەردەي ميليتسيا: «مىنالارىڭدى توقتاتساڭدارشى», دەپ بىزگە جالىنا قاراعاننان باسقا تۇك قايران قىلمادى . ءبىز بولساق: «ءوزىڭدى قۇتقارعان ادامعا جۇدىرىق الا جۇگىرگەنىڭ نە؟» دەپ سەرىكتى جابىلا كىنالاپ ءجۇرمىز. سويتسەك, ءبۇكىل ۇلتىمىزدىڭ وتارشىلدىقتىڭ وتىنا كۇيىپ, تابانىندا تاپتالىپ جاتقانىن كورىپ كۇيىپ, كۇيىنىپ جۇرگەن اقىننىڭ تار زاماننىڭ تەمىر قۇرساۋىنا سىيماعان ءبىر بۇلقىنىسى ەكەن-اۋ ول. اقىننىڭ شىرقىراعان جانىنىڭ جاي وعىنداي ءبىر جارق ەتكەنىن كورىپپىز ءبىز. الپىسقا كەلگەندە اقىلىمىز كىرىپ, ونى ءبىز بۇگىن ءتۇسىنىپ وتىرمىز.
ال ءبىزدىڭ ءجۇرسىننىڭ دە قاي زاماننىڭ دا نوقتاسىنا باسى سىيماي جۇرگەن جىگىت ەكەنى بەسەنەدەن بەلگىلى. ەكى تارپاڭ, ءسىرا, ءبىرىن ءبىرى سوندايدا ەرتەرەك تانىسا كەرەك. سەرىكتىڭ ەگىلە, ەلجىرەي وتىرىپ جازعان ماقالاسىنان ءبىز وسىنى ۇقتىق.
– اقىن دەگەنىمىز – پەندەلەردەن ءالدەقايدا بيىك. پەرىشتەلەردەن ءسال تومەن. ءتاڭىرىنىڭ تىزەسىنەن كەلەتىن تۇلعا بولۋعا ءتيىس-ءتى. اقىندىقتىڭ ادامزات قاۋىمداستىعىنداعى وسىناۋ تاريحي ميسسياسىن جان-تانىمەن ءتۇيسىنىپ, ازابىنا كونىپ, عاجابىنا كەنەلگەندەردىڭ ءبىرى ءھام بىرەگەيى مەنىڭ وسى ءجۇرسىن باۋىرىم, – دەپتى سەرىك ءوز ماقالاسىندا.
اينالايىن اقسۇڭقار ۇلىنىڭ بۇل سىرلى سوزىنەن كەيىن ءبىز سياقتى پەندەنىڭ ءجۇرسىننىڭ جۇرەگىنە كىرىپ, جانىن قىتىقتاعانىمىز ءجونسىز بولار. مەن ءۇشىن جانە مەن سياقتى تالايلار ءۇشىن ول ءبىر جاتقان شەشىلمەس جۇمباق, الىنباس قامال. ونىڭ تالاي جىلعى قىزمەتتەس سەرىگى نۇرتىلەۋ يمانعالي ۇلى دا باسى قاتىپ, «ءجۇرسىن, سەن كىمسىڭ؟» دەپ ميى اشىپ ولەڭ جازعان. قىسقاسى, ءجۇرسىن – بۇگىنگى قازاق پوەزياسىنىڭ قياسىنا تىگىلگەن «جۇمباق جالاۋ»!
ابىز اباي ولەڭ اۆتورى لەرمونتوۆتان دا وزدىرىپ اۋدارعان «جالعىز جالاۋ جالتىلداپ» دەگەن تۋىندىسىن وسى ءجۇرسىندەي جۇراعاتىنا قاراتىپ جازعانداي! وسى ولەڭنىڭ ءار جولىن ەسىڭىزگە ءتۇسىرىڭىزشى. ءجۇرسىننىڭ جۇمباق بەينەسىن سوندا عانا شىم-شىمداپ اشقانداي بولاسىز, اعايىن!
ءجۇرسىننىڭ ءوزىنىڭ ارعى ءتۇپ-تۇقيانى دا وسال ەمەس. ابىلاي اسكەرىنىڭ قىپشاق قولىن باسقارعان تىلەۋ باتىردىڭ ۇرپاعى ول. «مەنىڭ ول بابام اقتوبە جەرىندە جاتىر», دەگەنىندە, وندا جۇرگەن قايداعى قىپشاق دەپ كۇلەتىنبىز. اقىرى قاراقىپشاق قوبىلاندىنىڭ ءوزىنىڭ سۇيەگى ىرعىز جەرىنەن تابىلدى ەمەس پە؟
وسىدان ەكى-ءۇش جىل بۇرىن امەريكاعا بارعانىم بار. ۆيردجينيا دەگەن قالاسىندا سۋپەرماركەتكە كىرىپ, مىقشىڭداپ اياق كيىم كيىپ كورىپ جاتقام. الگىسى سىيماي ۇزاق اۋرەلەندىم. ءبىر كەزدە: «ەكسكيۋزمي, سەر», دەگەن سىپايى داۋىسقا جالت قاراسام, تاۋداي-تاۋداي ەكى اعىلشىن وتكىزىپ جىبەرۋدى ءوتىنىپ ءبىراز تۇرىپ قالىپتى. شىركىندەردىڭ سىپايىسى-اي! وسىنى ەلگە كەلگەندە جۇرسىنگە ايتسام: «ارعىن – اعا بالاسى» دەپ سىيلاعان عوي ولار», دەپ كۋرستاستارىمىزدى دۋ كۇلدىرگەنى بار.
كازگۋ-ءدىڭ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىندە العاش 51 قىز بەن جىگىت وقىدىق. سولاردىڭ ىشىنەن ءجۇرسىن سياقتى نەبىر جۇيرىكتەر شىققانىن ماقتان تۇتامىز. بەس عىلىم دوكتورلارىن بىلاي قويعاندا, ءارتۇرلى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىندا قىزمەت ىستەگەن پولكوۆنيكتەرىمىزدىڭ ءوزى تورتەۋ. ال الگى دوكتورلارىمىزدىڭ ەكەۋى تۇرسىن جۇرتباەۆ پەن نامازالى وماشەۆ بۇل كۇندە اكادەميك. ەلىمىزدىڭ باس باسىلىمى «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى دا ءبىزدىڭ كۋرستاسىمىز. مۇنداي ورىندارعا كەيدە شىرەنگەن شەنەۋىكتەر دە قويىلىپ جاتادى عوي. ال ءبىزدىڭ جانبولاتىمىز وعان جان دۇنيەسىنىڭ جوعارىلىعىمەن جەتكەن ازامات. بىردە جۇكەڭنىڭ وسى ءبىر قارشىعاداي قارا جىگىتىمىزگە «جانبولات – ءبىزدىڭ بۇزىلماعان بالا بەينەمىز», دەپ باعا بەرگەنى بار. ءجۇرسىن كوگەندەپ قويساڭ دا كولگىرسىمەيتىن ازامات قوي, ونىڭ بۇل سوزىنە تۇگەلدەي قول قويىپ قوسىلامىز. ال ەندى اقىندىقتىڭ ايدىنىندا جەلكەنىن جەلگە كەرىپ قويىپ كوسىلە ءجۇزىپ جۇرگەن ايتوۆتى بىلمەيتىن قازاق جوق شىعار دەپ ويلايمىن. ونىڭ كەشەگى قيسسالاردىڭ سارىنىمەن سۋارىلعان داستاندارىنىڭ ءوزى ءبىر جاتقان كول-كوسىر دۇنيە. نەسىپبەك – قازاعىمىزدىڭ قانىن ويناتىپ جۇرگەن ايتۋلى ازاماتىمىزدىڭ ءبىرى.
قاسيەتتى قازاق جەرىنىڭ ءار قيىرىنان الماتىعا ارمان قۋىپ كەلىپ, «بۇزىلماعان بالا بەينەمىزدە» تابىسقان مىنە, وسى ازاماتتار – بىزدەر ءومىردىڭ بازارىندا قاتار ءجۇرىپ, قوسىلا شاۋىپ كەلە جاتقان جايىمىز بار. ونىڭ ىشىندە ءجۇرسىننىڭ اتىنىڭ بارلىعىپ, شاڭ قاپقان كەزى بولعان ەمەس. بولمايدى دا!
ءجۇرسىن اقىندىعى, قايراتكەرلىگىمەن قاتار, جۋرناليستيكانىڭ دا شىڭىنا شىققان ادام. اسىرەسە, قازاق تەلەۆيزياسى مەن راديوسىنىڭ مايىن ءىشىپ, قايماعىن قالقىعان حاس شەبەر. جالپى, ءجۇرسىننىڭ اتى ءبىزدىڭ كۋرستا «تۇڭعىش» دەگەن سوزبەن بايلانىستىرىلا ايتىلادى. ول 25-تەن اسار-اسپاسىندا جەزقازعان وبلىستىق تەلەۆيزياسىنىڭ باس رەداكتورى بولدى. ياعني, كۋرسىمىزدان شىققان تۇڭعىش باس رەداكتور. قىزعالداق دەگەن قىزىن ۇزاتىپ, ءبىزدى ءبىرىنشى رەت قۇدا قىلىپ, قۇيرىق-باۋىردىڭ ءدامىن تاتقىزدى. تۇرمىستىق تاقىرىپقا كوشسەك, جەزقازعاننان كەلىپ, الماتىنىڭ ورتاسىنان ويىپ تۇرىپ, تۇڭعىش رەت قازىنالىق ۇيگە قول جەتكىزگەن دە وسى ءجۇرسىن. ال ەندى ۇيلەنۋ جاعىنا كەلسەك, ول بۇل جەردە بىرىنشىلىكتى نەسىپبەك دوسىمىزبەن بولىسۋگە ءتيىس.
ءجۇرسىن مۇقاعالي ماقاتاەۆ اتىنداعى سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى جانە ساكەن سەيفۋللين تاقىرىبىنا وتكىزىلگەن ءمۇشايرانىڭ دا باس جۇلدەگەرى عوي. سول ساكەن اعامىز وعان: «ەي, ءجۇرسىن, ءجۇنجىمە, جۇرمە بوس!» دەپ سىبىرلاپ تۇرعانداي بولىپ كورىنەدى ماعان ۇنەمى. اقىن دوسىمىز مۇقاعالي تويىنداعى ءمۇشايرانىڭ باس جۇلدەسىن جەڭىپ الىپ, ءوزىنىڭ ناعىز شىعارماشىلىق بابىندا ەكەندىگىن تاعى دا ءبىر رەت دالەلدەپ بەردى. ءسويتىپ, سوناۋ قاراقۇمنىڭ ءبىر قۇدىعىنىڭ تۇبىنەن قۇلدىراڭداپ شىققان قارا بالا الاتاۋدىڭ اقيىعىمەن رۋحاني ءۇندەستىك تانىتىپ, اقىننىڭ تاۋداي تۇلعاسىنىڭ تاعى ءبىر مونشاعى بولىپ تاعىلدى.
قىرىق جاستا تاۋ مەن تاسقا
باستى ۇرىپ,
ەلۋ جاستا قولىما الدىم تاسپيىق,
الپىس جاستا توردە
وتىردىم قاسقيىپ,
– دەگەن ەكەن تۇركىمەننىڭ ۇلى شايىرى ماقتىمق ۇلى. سول ايتپاقشى, تۋعان ەلدىڭ تورىندە قاسقيىپ وتىرا بەر, ارقانىڭ اي ءمۇيىزدى قوڭىر قۇلجاسى!
ساۋلەبەك جامكەن ۇلى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مادەنيەت قايراتكەرى.
استانا.