ابدىبەك نۇرماعامبەتوۆ دەگەن قارت جۋرناليست ءوزىنىڭ «الباربوگەت» اتتى شاعىن كىتابىندا تورعاي دالاسىن بىلاي اسپەتتەگەن. “سارىارقانىڭ ساۋىرىندا جاتقان جالپاق دالا تورعاي القابى بوپ اتالادى. بۇل ءوڭىردىڭ قاشان دا قىسى – قىسىلشاڭ, قىزىل شۇناق ايازدى, جازى – جايلى شۋاق, اپتاعان ىستىعى دا بارشىلىق. وسى القاپتىڭ ناق ورتاسىندا ەگىز قوزىداي قاپتالداسا, قاتارلاسا اعىپ جاتقان ەكى وزەن بار. ول وزەندەر: قابىرعا, تورعاي دەپ اتالادى. وسى وزەندەر بويىنداعى سانداعان ءتورت ت ۇلىك مال ۇنەمى مايەك باسىپ, مامىرلاپ جاتقانى. ءيا, بۇل ەكى وزەن ەجەلدەن مال باققان ەلدىڭ قۇتتى قونىسى, بەرەكە باستاۋى...”. شىنىندا دا, ابەكەڭ اقساقال ايتسا ايتقانداي, ەگىز قوزىداي قاتارلاسا اعىپ جاتقان قابىرعا, تورعاي وزەندەرىنىڭ بويى كۇنى بۇگىنگە دەيىن مال باعىپ تىرشىلىك ەتىپ وتىرعان ەلدىڭ اتاقونىسى.
ءسال شەگىنىس جاساپ, تاريحقا ۇڭىلسەك – قازان ءتوڭكەرىسىنە دەيىن تورعاي دالاسى, ونىڭ ىشىندە قابىرعا مەن تورعاي وزەندەرىنىڭ بويى زەرتتەلمەي كەلگەنى ءمالىم. وسى ءوڭىردى مەكەندەگەن حالىق كوشىپ-قونىپ, ەجەلدەن مال باعۋدى كاسىپ ەتكەن. مالى جوق كەدەي – كەپشىكتەر ساي سالانى ساعالاپ, “وزەن جاعالاعاننىڭ وزەگى تالماستىڭ” كەبىن كيىپ, سۋ جينالعان جىرانى پانالاپ, كەتپەنمەن جەر شاۋىپ, قاداقتاپ تۇقىم سەۋىپ, اپتالاپ سۋ شىعارىپ, ەگىن ەگىپ كۇنەلتكەن. قابىرعا وزەنىن ماڭايلاعان جۇرت وسىلايشا يتشىلەپ كۇن كورىپ, ءومىر ءسۇرىپ كەلگەن.
سول كەزدە وسىلاي ءومىر سۇرگەن حالىق مىناداي قۇلازىپ جاتقان, قۇرعاقشىلىق قۇشاعىنداعى ەن دالانى سۋلاندىرىپ, اساۋ وزەننىڭ ارناسىن بوگەپ, ەن داۋلەتكە جەتەر كۇن بولا ما ەكەن دەپ ارمانداعان. وسى ەلدىڭ اسىل ارمانىنىڭ ورىندالۋىنا ەل قامىن جەگەن ەدىگە سىندى تورعاي ءوڭىرىنىڭ اياۋلى ازاماتى ايسا نۇرمانوۆتىڭ ءسىڭىرگەن ەڭبەگى زور. ءوزىنىڭ از عۇمىرىندا ارتىنا يگىلىكتى ءىز قالدىرعان, جاستايىنان ات جالىن تارتىپ ءمىنىپ كوپتەگەن شارۋا تىندىرعان ايسەكەڭ جايلى ارۋاعى ريزا بولسىن دەپ وسى تۇستا ءبىر – ەكى اۋىز ءسوز ايتا كەتسەك ءجون بولار.
ايسانىڭ اكەسى نۇرمان جاستاي قايتىس بولعاننان كەيىن ول اكەسىنىڭ اعاسى بۇقارباي دەگەن كىسىنىڭ ءتاربيەسىن الادى. داۋلەتى مول, داستارقانى كەڭگە جايىلعان قاسيەتتى قاراشاڭىراق يەسىن اۋىلداستارى سىي-قۇرمەتكە بولەپ باققان. سوزگە شەشەن, دىنىنە بەرىك, جاقسىعا سەرىك بولا بىلگەن بۇقارباي اقساقالدىڭ ابىرويى جالپاق جۇرتقا جەتىپ جاتقان. سوندىقتان ءبىر تايپا ەلدىڭ باسى, ارقاشاندا ەڭسەسى بيىك, اسا تۇلعالى, اقىلگوي بۇقاربايدى ءارى اعا, ءارى اكە تۇتقان ايسا ونىڭ ايتقان اقىل-كەڭەسىنە ءاردايىم قۇلاق اسىپ وتىرعان.
جاستايىنان ەلىم دەپ ەڭىرەپ, حالقىم دەپ قالتقىسىز قىزمەت ەتكەن ايسا نۇرمانوۆ كوزى اشىق, كوكىرەگى وياۋ, ساۋاتى مول ەر جىگىت بولىپ وسەدى. جاراتىلىسىنان بويىنا كوپتەگەن ەرەكشە قاسيەتتەردى ءسىڭىرىپ وسكەن ول ءوزى تۋىپ-وسكەن ورتادا, اعايىن-تۋىس اراسىندا ۇلكەن بەدەلگە يە بولىپ, 1924 جىلى كوپشىلىكتىڭ داۋىسىمەن تورعاي ۋەزىنە قاراستى قاراقوعا بولىسىنا بولىس بولىپ سايلانادى. ەڭ الدىمەن ەلدىڭ ەلدىگىن, حالىقتىڭ بىرلىگىن ويلاعان باسشى ەلدىڭ كەمشىلىگىن قاراستىرا باستايدى. ەڭ باستىسى «كوشەرىن جەل, قونارىن ساي بىلەتىن» كوشپەلى ەلدى قونىستاندىرۋ, اتاكاسىپ – مال شارۋاشىلىعىن ءوركەندەتۋمەن بىرگە جەردى سۋلاندىرىپ, ەگىنشىلىك كاسىبىن دە ءوربىتۋ ەدى. ول ءۇشىن, ەڭ الدىمەن جەردى سۋلاندىرۋ ماسەلەسىن قولعا الىپ, تۇبەگەيلى شەشۋ كەرەك بولدى.
ءسويتىپ بوگەت قۇرىلىسىنا ءجون-جوبا كورسەتەتىن ماماندار تابۋدىڭ قامى قولعا الىنادى. بوگەتتىڭ تابانىن شەگەندەپ سالۋعا اعاش, تاس, سىرعاۋىل, ءبورەنە قاجەت بولاتىن. قۇرىلىس ماتەريالدارىن تابۋدى قاراستىرىپ ۋەز, وبلىس ورتالىقتارىنا بارىپ, سۋ قۇرىلىسىنىڭ جايىن بىلەتىن ماماندى تاۋىپ اكەلگەن دە ايسا ەدى. وسىلايشا اۋىلعا الا باقانىن ارقالاعان سۋ ماماندارى كەلە باستايدى. سولارعا باسشىلىق جاساعان ينجەنەر نيكولاي كوتەلنيكوۆتى كورگەن جۇرت وسى كۇنگە دەيىن ونى ءالى اڭگىمەلەپ وتىرادى. اڭگىمەنىڭ ۇلكەنى – بوگەتتى قاي جەردەن سالۋ كەرەك, وزەننىڭ سۋ توقتارلىق ۇرىمتال جەرى قاي تۇس بولاتىنى توڭىرەگىندە ءوربيدى. بىرەۋلەر اقتىكەن, ەكىنشى بىرەۋلەرى اقسۋات ماڭدارىن نۇسقاعان. ۇسىنىستار اياعى جينالا كەلە اقىرى اقسۋاتتان تومەن كولقامىس ماڭىنا تابان تىرەدى. شىنىندا دا ناعىز ۇرىمتال جەر وسى بولىپ شىقتى. بۇل جەر سۋعا توسقاۋىل بولارلىق جار قاباعى بيىك, وتە قولايلى ەكەنىن كەيىن ءومىردىڭ ءوزى كورسەتتى. قارابوگەت تابانى شوككەن تۇيەدەي بوپ, و باستا وسى جەردە ورنالاسقان ەدى.
سونىمەن نە كەرەك, سۋ ماماندارى ىسكە كىرىسىپ تە كەتتى. بوگەت جاساۋدىڭ كارتاسى دا دايىن بولدى. ونىڭ تابانىنا سالۋعا قانشا اعاش, تاس كەرەك, سونىمەن قاتار, ەكى جاق قاناتىن قالاۋدىڭ جوبا جوسپارى سىزىلدى. قاي جەرگە قانشا توپىراق سالىنادى, وعان قانشا ادامنىڭ كۇشى كەرەك, ءبارى-ءبارى مەجەلەندى. وسى ماڭايداعى جەر-سۋدى, وي-شۇقىردى, جازىق تا جالپاق دالانى بەس ساۋساعىنداي بىلەتىن ايسا جوبا-جوسپارعا ءوزىنىڭ ۇسىنىستارىن ۇنەمى ەنگىزىپ وتىردى. ەندىگى جەردە ەڭبەك ءدۇبىرى تولاستاماي, اتتىڭ جالىندا, اتاننىڭ قومىندا قىرۋار جۇمىس اتقارىلىپ, وزەننىڭ ەكى جاق قاپتالىنداعى بوگەت بىرتە-بىرتە بيىكتەپ, سوزىلا ءتۇستى. بوگەت قاناتىن جايىپ, ءبىر جاعى كوكالات, ەكىنشى جاعى قاراقوعا پوسەلكەسىنە دەيىن كوسىلىپ جاتتى. ارقايسىسىنىڭ ۇزىندىعى 6 كيلومەتر شاماسى. وسىمەن بوگەت بىرەر جىل ىشىندە سالىنىپ ءبىتىپ, ەندىگى كەزەك تەرەڭدىگى 10-15 مەتر, ەنى 100 مەترگە جۋىق وزەن ارناسىن بۋىپ, بۇعالاق سالۋ سياقتى كۇردەلى دە كولەمدى جۇمىستاردى باستاۋ ءساتى تۇردى. بوگەت سالۋعا ينجەنەر-تەحنيكتەر توپ-توبىمەن قاتىستى. ءارىسى لەنينگراد, موسكۆا, بەرىسى اقتوبە, قوستاناي جاقتان كەلگەندەردىڭ ىشىندە ورىس تا, ۋكراين دا, باشقۇرت تا بار ەدى. ولار اۋىل ارالاپ, ساحارا تۇرمىسىنا سۇقتانا قاراپ, تاماشالاپ ءجۇردى. قىسقاسى “توقسان اۋىز ءسوزدىڭ توبىقتاي ءتۇيىنى بار” دەگەندەي, اتاقتى الباربوگەت اتالۋى دا تەگىن ەمەس-ءتى. ءويتكەنى, وزەننىڭ ەكى جاق قاناتىن البارلاپ بوگەپ تاستاعاندىقتان دا وسىلايشا اتالىپ كەتكەن. ءسويتىپ بوگەت قۇرىلىسى ەكى-ءۇش جىلدىڭ ىشىندە ويداعىداي اياقتالدى. 1927 جىلدىڭ كۇزىندە اياقتالعان قۇرىلىس كەلەر جىلدىڭ كوكتەمىندە العاش رەت تاسقىن سۋدى توسقان-دى. بوگەتتىڭ توسقاۋىلىنان اققان سۋ قابىرعا وزەنىنىڭ ەكى جاك قاپتالىنداعى قۇلازىپ جاتقان دالانى باسىپ ءوتىپ, عاسىرلار بويى كەۋىپ جاتقان وي-شۇقىردى تولتىرىپ, جالپاق دالانىڭ ءشولىن قاندىردى. سودان ءنار العان مال مەن جان راحاتقا باتىپ, ءاپ-ساتتە جەر بەتىنە ءوڭ كىردى, ەل ىرگەسىنە ىرىس اينالدى. ءسويتىپ, ەل بوپ ەتكەن ەڭبەكتىڭ جەمىسىن حالىق كوردى. ايسانىڭ ارمانداعان ويى ىسكە اسىپ, اقىرى ۇشان تەڭىز تابىسقا تاپ بولىپ, ەل مەن جەر قۋانىشقا بولەندى.
ءدال وسى تۇستا ءومىر اعىسىنىڭ ءبىر بەلەسى بولىپ, دۇنيەگە كەلگەن اۋىل-ايماق كولەمىندەگى ەلەۋلى ءبىر قۇبىلىس – الباربوگەتتىڭ داڭقى شىعىپ دارحان مولشىلىقتىڭ كوزىن اشقان ەدى. سول بوگەتتىڭ ارقاسىندا ەلدىڭ كوركى, جەردىڭ ءسانى كىرىپ, تاريحتان ءوز ورنىن تاپقانداي ەدى. وسى بوگەتتى كەزىندە حالىق اقىنى نۇرحان احمەتبەكوۆ “تورعايدان سالەم” اتتى ولەڭىندە بىلاي دەپ جىرعا قوسقان:
...تاڭى قۋلاپ تايلاقتىڭ,
موينى تۇلەپ بويداقتىڭ,
ارقانداۋلى اردانىڭ
قۇندىزداي تۇگى قۇبىلار,
الباربوگەت بوگەتى
اسقار تاۋدىڭ ورىنداي,
قازىباي مەن شاكىرتام
ارىستانبايدىڭ جەلىندەي.
ادام ايتسا نانعىسىز,
تابيعاتتىڭ تەگىندەي,
ات شاپتىرىم بوگەتتى,
ازامات سوققان ەرىنبەي.
كوك دولى جويقىن اساۋ سۋ
قايتسىن مۇنان شەگىنبەي؟
الاسۇرعان تاسقىن سەل
اينالىپ كەلىپ باس ءيدى,
ۇيالشاق جاس كەلىندەي...
ءيا, بۇگىنگى اڭگىمەمىزدىڭ ارقاۋى بولعان قابىرعا, تورعاي وزەندەرى ەجەلدەن مال باققان ەلدىڭ قۇتتى قونىسى, بەرەكە باستاۋى بولعان. وسى قابىرعا بويىن مەكەندەگەن قازىرگى كولقامىس اۋىلى مەنىڭ كىندىك قانىم تامىپ, تۋىپ – وسكەن جەرىم, اتامەكەنىم. وسى اتاقونىستا ءوزىم ىرگەتاسىن قالاپ ۇيىمداستىرعان “سىما-ك” شارۋا قوجالىعى ورنالاسقان. قازىر بۇل شارۋاشىلىق ورتا جانە شاعىن بيزنەستى دامىتۋ جولىنداعى جانگەلدين اۋدانى بويىنشا مال ءوسىرۋمەن اينالىساتىن ءىرى شارۋاشىلىقتاردىڭ ءبىرى.
ەل قامىن ەرتەدەن ويلاعان ايسا نۇرمانوۆ اتامىزدىڭ سالىپ بەرىپ كەتكەن الباربوگەت بوگەتىنىڭ ارقاسىندا بۇگىندە ءتورت ت ۇلىك مالدى ءوسىرىپ, قىر قازاعىنىڭ تاڭداۋلى تاعامى ەت پەن قىمىز, شۇبات, قاتىق پەن قايماق, قۇرت پەن ىرىمشىك, جەنت سياقتى اسىل تاعامداردى قورەك ەتكەن تورعاي ەلىنىڭ قازانى ورتايماعان. بىراق “ەلۋ جىلدا ەل جاڭا” دەمەكشى وسىدان 84 جىل بۇرىن قۇرىلىسى سالىنىپ, تالاي تاسقىن سۋعا توسقاۋىل بولعان الباربوگەت 2007 جىلى ۇكىمەتتەن بولىنگەن 70 ميلليون تەڭگە قاراجاتقا كۇردەلى جوندەۋدەن ءوتتى. كەڭەستىك ءداۋىر كۇيرەگەننەن كەيىن وسى سياقتى بىرنەشە ۇلكەن وزەندەردى بوگەپ تۇرعان بوگەتتەر ەشكىمنىڭ مەنشىگىندە بولماعاندىقتان ۇلكەن ماسەلە تۋىندادى. وسى ورايدا 1991 جىلدىڭ 21 تامىزىندا پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ اپاتتىڭ الدىن الۋدىڭ جانە ولاردى جويۋدىڭ ءتيىمدى جۇيەسىن جاساۋ ماقساتىندا “قازاق كسر قاۋىپسىزدىك كەڭەسىن قۇرۋ تۋرالى” جارلىعى شىقتى. وسى ماڭىزى زور جارلىق رەسپۋبليكامىزدىڭ ءار ايماعىندا ەل باسقارىپ وتىرعان بارلىق باسشىلارعا ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەدى. سولاي دەسەك تە, مىسالى باسشىلاردىڭ جاۋاپسىز قاراۋىنان الماتى وبلىسىنداعى ادام جانى تۇرشىگەرلىك ورىن العان جاعداي, باتىس قازاقستاندا بولعان سۋ اپاتتارى مەملەكەتكە قانشاما قىرۋار شىعىن اكەلدى. ءبىر عانا قىزىلاعاش وقيعاسى قانشاما ادامنىڭ ءومىرىن قيدى. مەملەكەتكە 7 ميلليارد تەڭگە زيان كەلتىردى.
وسى سياقتى اپاتتى جاعدايلاردىڭ الدىن الۋ ءۇشىن حالىقتىڭ تىلەگى بويىنشا مەن جانگەلدين اۋداندىق ءماسليحاتىنىڭ دەپۋتاتى رەتىندە جوعارىدا اتالعان الباربوگەت سۋ قويماسىن ۇكىمەتتىڭ بالانسىنا الۋ ءجونىندە ءتيىستى ورىندارعا ۇسىنىس جاسادىم. بۇل ۇسىنىسىمدى اۋدان باسشىلارى قولداپ قازاقستان رەسپۋبليكاسى اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى سۋ شارۋاشىلىعى كوميتەتىنىڭ توراعاسى اناربەك ورمانعا حات جولدادىم. كوميتەت توراعاسى بۇل ۇسىنىستى قابىلداپ, وسى جىلدىڭ 1 شىلدەسىنەن باستاپ قوستاناي وبلىستىق سۋ شارۋاشىلىعىنىڭ باستىعى ج.رايىمقۇلوۆقا بوگەتتى باقىلاۋعا الۋ ءجونىندە تاپسىرما بەرىپ, مىندەتتەدى. جوعارىدان بەرىلگەن نۇسقاۋعا بايلانىستى وسى جىلدىڭ كوكتەمىندە سۋ تاسقىنى كەزىندە اۋدان اكىمشىلىگى بۇل جەردى قاتتى باقىلاۋعا الىپ, كەزەكشى تراكتور ءبولىپ, بوگەتتى امان ساقتاپ قالدى. ەگەر وسىنداي جەدەل شارا قولدانباعاندا الباربوگەت تاعانى بۇزىلىپ كەتسە قانشاما ەلدى مەكەندى سۋ باسىپ شىعىن بولاتىن ەدى.
مەن ايتىپ وتىرعان قابىرعا وزەنى باسىن قاراعاندى وبلىسىنىڭ ۇلىتاۋ اۋدانىنان الىپ, اقتوبە وبلىسىنىڭ ىرعىز اۋدانىنا بارىپ, سۋاياعىقۇردىمعا قۇيادى. ۇلىتاۋ مەن ىرعىزدىڭ ەكى اراسىندا قانشاما حالىق مال, ەگىن شارۋاشىلىعىمەن اينالىسىپ, باۋ-باقشا ەگىپ, تىرشىلىك جاساپ وتىر. ال الباربوگەت بوگەتىنىڭ ورنالاسقان جەرىندەگى سۋدىڭ تەرەڭدىگى 15-20 مەتر, ەندىلىگى 110-120 مەتردەي. سوندىقتان بۇل ءبوگەتتىڭ مەملەكەتتىك بالانسقا الىنباۋى وتە قاۋىپتى.
وسى ماقالانى جازعان سەبەبىم, قانشاما حالىقتىڭ كۇن كورىسىن ساقتاپ, ءتۇرلى اپاتتاردىڭ الدىن العان رەسپۋبليكالىق سۋ شارۋاشىلىعى كوميتەتىنىڭ باسشىلارىنا, ونىڭ توراعاسى اناربەك ورمانعا قابىرعا وزەنىنىڭ ماڭايىن مەكەندەپ وتىرعان تورعاي ەلىنىڭ اتىنان شەكسىز العىسىمدى ايتامىن.
كاكىمجان كاربوزوۆ, جانگەلدين اۋداندىق ءماسليحاتىنىڭ دەپۋتاتى.
قوستاناي وبلىسى.