«حالقىمىز يسلام ءدىنىن قابىلداعان سوڭ رۋنيكالىق جازۋلار بىرتىندەپ ىسىرىلىپ, اراب ءتىلى مەن اراب ءالىپبيى تارالا باستادى. ح عاسىردان حح عاسىرعا دەيىن, 900 جىل بويى قازاقستان اۋماعىندا اراب ءالىپبيى قولدانىلدى. 1929 جىلعى 7 تامىزدا كسرو ورتالىق اتقارۋ كوميتەتى مەن كسرو حالىق كوميسسارلارى كەڭەسىنىڭ پرەزيديۋمى لاتىنداندىرىلعان جاڭا ءالىپبي – ء«بىرتۇتاس تۇركى ءالىپبيىن» ەنگىزۋ تۋرالى قاۋلى قابىلدادى. لاتىن ءالىپبيىنىڭ نەگىزىندە جاسالعان جازۋ ۇلگىسى 1929 جىلدان 1940 جىلعا دەيىن قولدانىلىپ, كەيىن كيريلل الىپبيىنە اۋىستىرىلدى. 1940 جىلعى 13 قاراشادا «قازاق جازۋىن لاتىنداندىرىلعان الىپبيىنەن كيريلل گرافيكاسى نەگىزىندەگى جاڭا الىپبيىنە كوشىرۋ تۋرالى» زاڭ قابىلداندى. وسىلايشا قازاق ءتىلىنىڭ ءالفاۆيتىن وزگەرتۋ تاريحى نەگىزىنەن ناقتى ساياسي سەبەپتەرمەن ايقىندالىپ كەلدى.
ەلباسىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى باعدارلامالىق ماقالاسىندا 2025 جىلعا دەيىن قازاق ءتىلىن تولىعىمەن لاتىن الىپبيىنە كوشىرۋ ماسەلەسىن قويدى.
قازىرگى قازاق جازۋىندا قولدانىلىپ جۇرگەن ءالىپبيدى لاتىن ارىپتەرىمەن اۋىستىرۋ ماسەلەسىنە الاڭداۋشىلىق تۋدىرىپ وتىرعاندار بار. بىراق بۇل بولاشاققا باتىل قادام جاساپ, ەلىمىزدى تورتكۇل دۇنيەگە تانىتىپ كەلە جاتقان ەلباسىنىڭ تاعى ءبىر ماڭىزدى باستامالارىنىڭ بىرەگەيى جانە دەر كەزىندە قوزعالعان ءتىلىمىزدىڭ بولاشاعى ءۇشىن جاسالعان عىلىمي ماڭىزدى شارا دەپ ەسەپتەيمىز. تاۋەلسىز ەلدىڭ نەگىزگى بەلگىلەرىنىڭ ءبىرى رەتىندە جازۋدىڭ ماڭىزى وتە زور. لاتىن الفاۆيتىنە كوشۋ, سايىپ كەلگەندە, انا ءتىلىمىزدىڭ بولاشاعىن ويلاپ, قولدانىس اياسىن ودان ءارى كەڭەيتە تۇسۋگە مۇمكىندىك جاساپ, ءتىلىمىزدىڭ ىشكى تابيعي ءالىپبيىمىز ارقىلى جازۋدىڭ ايتۋعا جاساپ كەلە جاتقان قياناتىن بولدىرماي, قازاقى ايتىلىم (ورفوەپيا) مەن جازىلىم (ورفوگرافيا) تالاپتارىن جۇيەگە ءتۇسىرۋ دەپ ءتۇسىنۋ كەرەك. لاتىن الىپبيىنە كوشۋ – قازاق حالقىنىڭ العا جىلجۋىنا, جاڭا زامان تالابىنا ساي ءوسىپ-وركەندەۋىنە, بولاشاقتا ەلىمىزدىڭ جان-جاقتى دامۋىنا ۇلكەن ۇلەس قوسىپ, جەمىسى مەن جەڭىسىن اكەلەرى ءسوزسىز. ءبىز لاتىن الىپبيىنە كوشە وتىرىپ, وركەنيەتتى ەلدەردىڭ قاتارىنا قوسىلىپ, تىلىمىزدەگى دىبىستىق جۇيەلەردى ناق انىقتاپ, قازاق ءتىلىنىڭ جازىلۋى مەن دىبىستالۋ كەزىندە سوزدەر قولدانىسىنداعى ارتىق كىرمە سوزدەردەن ارىلامىز. سوندىقتان لاتىن الىپبيىنە كوشۋ ءبىز ءۇشىن, بولاشاق ەلىمىز ءۇشىن الدەقايدا ماڭىزدىراق.
لاتىن الىپبيىنە كوشۋ ءىس-شارالارىنىڭ بارلىعى ءبىراۋىزدان بۇل ەلىمىزدىڭ جالپى دامۋىنا قاجەتتى قادام ەكەندىگىن العا تارتۋدا. دۇنيە جۇزىندە بۇكىل اقپاراتتىڭ 70 پايىزىنان استامى لاتىن الىپبيىندە تاراتىلاتىنىن ەسكەرسەك, قازاقستان ءۇشىن لاتىن الفاۆيتىنە كوشۋدىڭ پايداسى وتە كوپ. سونداي-اق بۇل وزگەرىس قازاق ءتىلىنىڭ دامۋىنا دا ءوز ۇلەسىن قوسادى دەۋگە بولادى.
ءبىر الفاۆيتتەن ەكىنشى الفاۆيتكە كوشۋ ماسەلەسى ەڭ الدىمەن ءبىر ۇلتتىڭ نەمەسە مەملەكەتتىڭ ساياسي-مادەني باعىتىن كورسەتەدى. بۇگىنگى الەمدە لاتىن ءالفاۆيتى ەڭ كوپ قولدانىلاتىن الفاۆيت عانا ەمەس, سونداي-اق دەموكراتيانىڭ, بەلسەندىلىكتىڭ, دامۋدىڭ جازۋى دەپ ايتساق بولادى. سوندىقتان قازاقستاننىڭ لاتىن الفاۆيتىنا كوشۋى ەلىمىزدىڭ بولاشاعى قانداي باعىتتا دامۋىن كورسەتەتىن ءبىر بەلگىسى دەپ قاراساق تا بولادى. «وسىنداي ماڭىزدى ساياسي جانە مادەني وزگەرىستەرگە ءبىزدىڭ كوزقاراسىمىز, پىكىرلەرىمىز قانداي بولۋ كەرەك» دەگەن سۇراق تۋىنداۋى مۇمكىن.
بىرىنشىدەن, ءبىز, ءسوزسىز, ەلباسىنىڭ بۇل سالاداعى رەفورماسىن قولدايمىز.
ەكىنشىدەن, ءبىز ءوزىمىزدىڭ ەجەلگى داۋىرلەردەن باستاپ جازۋ مادەنيەتىنە يە ۇلتتاردىڭ ءبىرى ەكەنىمىزدى ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. قازاق ۇلتى دا سان عاسىرلار بويى الۋان جازۋدى قولدانىپ كەلگەنى بارىمىزگە ايان.
ۇشىنشىدەن, لاتىن ءالفاۆيتى كيريلل الفاۆيتىنەن ەرەكشەلەنەتىن, بوگدە ءبىر سيستەماداعى الفاۆيت ەمەس. ولاردىڭ كەلىپ شىعۋى, ياعني بۇل الفاۆيتتەردەگى ارىپتەردە جالپى تۇرىندە, جازىلۋىندا ورتاقتىقتار بار.
بۇگىنگى ەلىمىزدىڭ ساياسي, ەكونوميكالىق, عىلىمي, حالىقارالىق ماڭىزى بار ماسەلەلەر توعىسىندا عالامتور مەن ۇيالى بايلانىستىڭ جازارماندارى مەن پايدالانۋشىلارى كوبەيگەن تۇستا ينتەرنەت جەلىسىن پايدالانۋشىلاردىڭ لاتىن تىلىنە قاجەتتىلىگى ارتپاسا كەمىمەيتىنى انىق. ەكىنشىدەن, بۇل يدەيا تۇركىتىلدەس حالىقتاردى بىرىكتىرۋدىڭ باستى كوزقاراسى بولىپ تابىلادى.
ءابساتتار دەربىسالى,
ر.ب.سۇلەيمەنوۆ اتىنداعى
شىعىستانۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور