تابيعات تالكەككە توزبەيدى

اسقاق امەريكانى اپاتتار­دىڭ استىنا العان قۇدىرەتتى تابيعات اقش-تىڭ استامشىل بيلىگىنە ەسكەرتۋ جاساپ, پلا­نەتامىزدىڭ بولاشاعىنا كەسەل كەلتىرەتىن كەسىرلى شە­شىم­دەر قابىلداۋدان ساقتان­دىرىپ تۇرعان سياقتى. كۇنى كەشە امەريكا قۇراما شتات­تارى كليمات جونىندەگى پا­ريج كەلىسىمىنەن شىعۋ شارا­لارىن باستاعان ەدى. ەسكە سالا كەتەتىن بولساق, اقش پرە­زي­دەنتى دونالد ترامپ «امە­ري­كا­لىقتار ءۇشىن ءتيىمسىز ما­مىلە» دەگەن سىلتاۋمەن پاريج كەلىسىمىن مويىندامايتىنىن مالىمدەگەن بولاتىن.

بۇكىل الەم قولداعان بۇل كەلىسىم اقش پرەزيدەنتىنە قالاي جاقپاي قالدى؟ پلانەتا­مىزداعى اۋا رايىنىڭ وزگە­رۋىنە قارسى كۇرەس شارالارى­ جو­نىندەگى پاريج كەلىسىمى 2015 جىلى جەلتوقساندا قابىل­داندى. وعان قىتاي, اقش جانە رەسەي باستاعان الەمنىڭ 197 مەملەكەتىنىڭ وكىلەتتى وكىل­­دە­رى قول قويدى. پاريج كەلىسى­مىنە­ قول قويۋ ارقىلى الەم مەم­­­­­لە­­كەتتەرى قورشاعان ورتاعا تا­را­لاتىن زياندى پارنيكتىك گاز­دىڭ كولەمىن قىسقارتىپ, اۋا رايىنىڭ ورتاشا جىلىنۋ دەڭگەيىن 2 گرادۋستان اسىرماۋ جونىندە ادامزات ۇرپاعى الدىندا تاريحي جاۋاپكەرشىلىك قابىلداعان بولاتىن. وسى كەلىسىم بويىنشا, كليماتتىق پروبلەمالاردى شەشۋ ءۇشىن دامۋشى مەملەكەتتەرگە 100 ميلليارد دوللار قارجى ءبولۋ قاراستىرىلعان. ەڭ باستىسى, بۇل كەلىسىمدە الەمدە اۋا­عا تارالاتىن بۇكىل زياندى پارنيك­تىك گازداردىڭ 38 پايىزى ەكى-اق مەملەكەتكە – اقش پەن قى­تاي­عا تيەسىلى ەكەندىگى اتاپ كورسە­تىلىپ, اقش-تىڭ 2025 جىلعا دە­يىن اۋانى لاستايتىن ۋلى گاز­دار كولەمىن 2005 جىلعى دەڭ­گەيمەن سالىستىرعاندا 26-28 پايىزعا ازايتۋى قا­جەت ەكەندىگى مىندەتتەلگەن ەدى. مىنە, پلانەتامىزدىڭ بولا­شاعى ءۇشىن اۋاداي قاجەت بۇل كەلى­سىمگە العاشقىدا, ياعني 2015 جىلى قول قويعان اقش, ەندى ودان شىعۋ شارالارىن باستاپ وتىر. 

1997 جىلى بۇۇ-نىڭ كيو­­تو­داعى حالىقارالىق سام­­­مي­تىندە «اتموسفەراعا تا­را­لاتىن زياندى گازداردى شەك­تەۋ تۋرالى حاتتاما» قا­بىلداندى. كيوتو حاتتاماسىن الەمنىڭ 181 مەملەكەتى رەس­مي تۇردە بەكىتتى. كيوتو حات­تاماسى – حالىقارالىق دەڭ­گەيدە ەكولوگيالىق پروبلەمامەن بىرلەسىپ كۇرەسۋ جونىندەگى ادامزاتقا ورتاق ال­عاشقى ماڭىزدى قۇجات. حات­تامادا كومىر جانە جانار-جاعارمايدان اۋاعا تارالاتىن زياندى گازداردىڭ مولشەرىن 1990 جىل­عى دەڭگەي­گە قايتا جەتكىزىپ, 2008-2012 جىل­دا­رى 5,2 پايىزعا دەيىن ازايتۋ قاراستىرىلعان. ول ءۇشىن ەۋ­رو­وداققا كىرەتىن ەلدەر ونىڭ مولشەرىن ارنايى كور­سە­تىلگەن مەجەگە دەيىن قىس­قارتىپ, قالعان ەلدەر ونىڭ مولشەرىن بەلگىلەنگەن ءبىر جىل­دىق مەجەدەن اسىرماۋعا كە­لىسكەن بولاتىن. ەگەر حاتتاما­نى قابىلداعان ەلدەر ءوز مىن­دەتتەمەلەرىن ناقتى ورىندايتىن بولسا, 2012 جىلى اۋاعا تارالاتىن گاز كولەمى 1990 جىل­عى دەڭگەيگە دەيىن قاي­تا تومەندەۋى مۇمكىن ەدى. الاي­دا حاتتاماعا كەلىسكەن ەل­دەر­دىڭ بارلىعى بىردەي مىن­دەتتە­مەلەرىن ورىنداۋدا ادال­دىق تانىتپادى. اسىرەسە, «ور­كەنيەت كوشباسشىسىمىز» دەپ كەۋدە قاعاتىن اقش بۇكىل ادام­زات مۇددەسىن اياققا باستى. اقش العاشقىدا بۇل باستامانى قابىلداۋدا بەلسەندىلىك تانىتقانىمەن, كەيىننەن كيوتو حاتتاماسىن ورىنداۋدان باس تارتتى. 

ادامزات ءۇشىن الاڭدامايتىن اقش بيلىگىنىڭ ساباسى­نا­­ ءتۇ­س­ۋىن كۇتىپ, ارقانى كەڭ­گە سالاتىن مۇمكىندىك قالعان جوق. جاھاندىق تويىمسىز سۇ­را­­نىس­ سالدارىنان جەر پلا­نە­­تا­سى اۋىر اپات الدىن­دا تۇر. «اساۋ تابيعاتتى باعىن­دى­رۋ­دى» كوكسەگەن ادامزات ارەكەتىنەن تابيعات انانىڭ تىنىسى تارىلدى. تارىلعانى سول ەمەس پە, ءححى عاسىردىڭ ەكىن­­­شى ونجىلدىعى تابيعي اپات­­­تار مەن سىلكىنىستەردەن ەس جيعىزباي بارادى. ماڭگى جاسىل قۇرىلىقتاردى جاز ورتاسىندا قار باسىپ, گرەنلانديانىڭ مۇز قۇرساۋلارىنىڭ جىل سا­يىن 250 ملرد تونناسى ەرىپ, بۋ مەن سۋعا اينالىپ جاتىر.­ كارى قۇرىلىقتى توپان سۋ با­سىپ, ەۋرازيا كەڭىستىگىن قۇرعاق­شىلىق جايلاپ, ورىس ورمانى وتقا وراندى. شىلدە مەن تامىز ايلارىندا رەسەيدە مىڭ­داعان ورمان ءورتى تىركەلدى. ورتا­لىق رەسەيدىڭ ورماندا­رىن تۇگەلگە دەرلىك وتقا وراعان ءورت­ اپاتىنان جۇزدەگەن ۇيلەر جا­­نىپ, تۇتاس ەلدى مەكەندەر كۇل­گە اينالدى. مۇنىڭ ءبا­رى تابيعي تەپە-تەڭدىكتىڭ بۇزى­لۋى, جاھاندىق جىلىنۋ ۇدە­رىسىنىڭ شيەلەنىسۋىنىڭ زالالى ەكەنىن ەندى عالىمدار عانا ەمەس, قاراپايىم ادامدار دا تۇ­سىنە باستادى. ءيا, جاھاندىق جىلىنۋ اڭىز­­­دان اقيقاتقا اينالدى. قا­زىرگى تاڭدا جاھاندىق جىلىنۋ ءۇردىسىنىڭ قورشاعان ورتاعا ورا­سان زور قاۋىپ ءتوندىرىپ كەلە جاتقانىنا ەشقانداي كۇدىك قالمادى. جەر شارى قىزىپ بارادى. وتكەن عاسىردا اۋانىڭ تەمپەراتۋراسى بۇكىل دۇنيە جۇزىندە تسەلسيا بويىنشا 0,7 گرادۋسقا جىلىنعان. سونىڭ سالدارىنان كيليماندجارو شىڭدارىن عاسىرلار بويى قۇرساعان قارلار ەرىپ, تەڭىز تۇبىندەگى مارجاندى جارتاس­تار ءىزسىز جوعالۋدا. سونىمەن «جا­­ھان­دىق جىلىنۋ قاتەرى» دەگەنىمىز نە؟ كليماتتىڭ وزگە­رۋ قاۋپى تۋرالى ەڭ العاش 1975 جىلى ءسوز قوزعالدى. 1975 جى­لى 8 تامىزدا ء«Scىence» ات­تى جۋرنالدا امەريكالىق كليماتولوگ ۋوللەس بروكەر اۋا را­­­يىنىڭ كۇرت وزگەرە باستا­عانىن العا تارتىپ, العاش رەت «جاھاندىق جىلىنۋ» تەر­­مينىن ومىرگە اكەلدى. اۋا رايى­نىڭ وزگەرۋ قۇبىلىسىن ەكى مىڭ جىلعا تارتا تاريحى بار كليماتولوگيا عىلىمى زەرت­­تەپ كەلەدى. الايدا وتكەن عا­سىردىڭ سوڭىنا دەيىن بۇل عى­لىمنىڭ ىزدەنىستەرىنە ادامزات قاۋىمداستىعى تاراپىنان اسا ءبىر قىزىعۋشىلىق تانى­لا قويعان جوق. ءتىپتى وتكەن عاسىر­دىڭ 60-جىلدارىندا ەڭ العاش كليماتتىڭ كۇرت جىلىنىپ بارا جاتقاندىعى تۋرالى دابىل قاعىپ, جەردىڭ جوعارى قا­باتىنىڭ قىزۋى ارتقانىن بايقاعان بەلگىلى كەڭەستىك كليماتولوگ ا. بۋدكونىڭ بول­جام­­­دا­رىن باسقالار تۇگىلى, كەي­­بىر عالىمداردىڭ ءوزى جۇرە تىڭ­­دادى. مىنە, ەندى تورتكۇل دۇ­نيە­نىڭ ءتورت بۇرىشىندا دا جەر­دىڭ جوعارعى قاباتىنىڭ قىزۋى جوعارىلاپ كەتكەندىگى تالاس تۋدىرمايتىن شىندىققا اينالدى. 

الداعى ۋاقىتتا ادامزات­ ءۇشىن­ اپات­­قا پارا-پار تا­عى ءبىر ۇل­­كەن قاۋىپتىڭ ۇشى ار­ك­­­­تي­كا­­دان باستالاتىن ءتۇرى بار. سوڭ­عى دەرەكتەر بويىنشا, دۇنيە جۇزىندەگى ەندىگى قال­عان مۇناي-گاز قورىنىڭ تورت­تەن ءبىرى اركتيكالىق اكۆاتوريا­دا شوعىرلانعان كورىنەدى. ماسە­لەن, تەك بارەنتس تەڭىزىنىڭ رە­سەيگە قاراستى شتوكمان كە­نى­شىن­دە 4 تريلليون تەكشە­ مەتر­ گاز كوندەنساتىنىڭ قو­رى شوعىرلانعان. شتوكمان كە­نى­شىنىڭ قازىرگە دەيىنگى انىق­تالعان بايلىعىنىڭ ءوزى 500 ميل­ليارد دوللاردان اسادى.­ ءسويتىپ تاياۋ بولاشاقتا ارك­تيكا الەمنىڭ الدىڭعى قاتارلى مەملەكەتتەرىنىڭ ارا­سىنداعى ەنەرگەتيكالىق تارتىس الا­ڭىنا اينالماق. پوليار­لىق مەملەكەتتەر قۇرامىنا كىرە­تىن اقش, رەسەي, كانادا, نورۆەگيا جانە دانيا اراسىندا اركتيكانىڭ باتپان قۇيرىق ەنەرگەتيكالىق بايلىعىن يگەرۋ جولىنداعى العاشقى سايا­سات مايدانى باس­تالىپ تا كەت­تى. كۇنى ەرتەڭ ارك­تيكا ەنەر­­گەتيكالىق قۋات كوزدەرى ءۇشىن تارتىس الاڭىنا اينالىپ, سولتۇستىك جارتى شاردىڭ ەن بايلىعى جاپپاي يگەرىلە باس­تاسا, جاھاندىق جى­­لىنۋ ۇدە­رىسىنىڭ ەسەلەنە تۇ­سەتىنى ايدان انىق. ءتىپتى بۇ­گىندە بەلگىلى بو­لىپ وتىرعان جا­ھاندىق جىلىنۋ قاۋپى ويىن­شىق بولىپ قالماق. 

اركتيكانىڭ ەن بايلىعى جولىنداعى «قىرعي قا­باق»­ سو­عىس باستالىپ تا كەت­تى­.­ قا­زىر­دىڭ وزىندە كانادا ءوزى­نىڭ­ اركتيكالىق جاعالاۋىنا ون مىڭدىق اسكەرىن شوعىرلان­دىرىپ ۇلگەردى. رەسەي ءوزىنىڭ اركتيكاعا «قايتا ورالۋىن» اسا جەدەلدىكپەن جۇرگىزىپ جاتىر. اقش-تا اركتيكاداعى «ماي­ شەلپەكتەن» وڭاي ايىرىلا قويمايتىنىن كورسەتۋدە. سولتۇستىك جارتى شارداعى مول بايلىقتى جىلدامىراق يە­لە­نىپ قالۋعا اسىققان دەر­جا­ۆالار جاھاندىق جىلىنۋ قاسىرەتىن ۋاقىتشا ىسىرىپ قويدى. سون­دىقتان دا دەرجاۆالىق ۇس­تەم­د­ىك قاندارىنا سىڭگەن بۇل ەل­دەردىڭ عالىمدارى دا ادامزاتتى تولعاندىرعان جاھاندىق جىلىنۋ ۇدەرىستەرىنىڭ سەبەبىن ادام ارەكەتىنەن ەمەس, تابيعي قۇبىلىستاردىڭ اسەرى دەپ دا­لەل­دەۋگە تىرىسۋدا.

قالاي بولعاندا دا, اقىر زامانعا الىپ كەلە جاتقان بۇل جاھاندىق جىلىنۋ قاتەرىنىڭ الدىن الۋ ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟ اقيقاتىن ايتار بولساق, بۇل رەتتە ادامزاتتىڭ الدىڭعى قاتارلى اقىل-ويى قول قۋسىرىپ وتىرعان جوق. العاش رەت ور­كەنيەتتى ادامزات 1972 جىلى قور­شاعان ورتانىڭ پروبلەمالارىن كوتەرگەن ستوكگولم كونفەرەنتسياسىندا بۇۇ-نىڭ قورشاعان ورتانى قورعاۋ تۋرالى باعدارلاماسى (يۋنەپ) بەلگىلەنىپ, 26 قاعيداتتان تۇرا­تىن ءىس-جوسپار قابىلدادى. 1992 جىلى ريو-دە-جانەيرودا وتكەن قورشاعان ورتانى قورعاۋ جونىندەگى جەر سامميتىنە الەمنىڭ 182 مەملەكەتىنىڭ دەلەگاتسياسى قاتىستى. ريوداعى جەر سامميتىندە «21 جوسپارى» نەمەسە «21 ءىس-قيمىل» باع­دارلاماسى قابىلداندى. 40­ بولىمنەن تۇراتىن بۇل جوس­پار قورشاعان ورتاعا ادام قىز­مەتىنىڭ اسەرى بار سالالارعا قا­تىستى 2500 ءىس-شارا مەن ۇسى­نىس بەلگىلەدى. 1997 جىلى بۇۇ-نىڭ باستاماسىمەن وتكەن كيوتوداعى حالىقارالىق سامميتتە «اتموسفەراعا تارالاتىن گازداردى شەكتەۋ تۋرالى حاتتاما» قابىلدانىپ, الەمنىڭ 181 مەملەكەتى قول قويدى. ەڭ­ سوڭىندا, بۇۇ-نىڭ اۋا رايىنىڭ وزگەرۋ جونىندەگى كونۆەنتسياسىنىڭ اياسىندا 2015 جىلى جەلتوقساندا پاريجدە وتكىزىلگەن حالىقارالىق كونفەرەنتسيادا «پاريج كەلىسىمى» قابىلداندى. الەمنىڭ 197 مەم­لەكەتى قول قويعان بۇل تاريحي قۇ­جاتتى بۇۇ-نىڭ بۇرىنعى باس حاتشىسى پان گي مۋن «سوڭ­­عى مۇمكىندىك» دەپ اتاپ كور­­­سەتتى. 

ادامزات بولاشاعىنىڭ تاع­دى­رى تارازىعا سالىنعان سوڭ­عى مۇمكىندىكتى اقش بيلىگى تا­عى دا تالكەككە سالىپ, اق ءۇي­دىڭ جاڭا قوجايىنى دونالد ترامپ ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا پاريج كەلىسىمىنەن شى­­عاتىنىن مالىمدەدى. ونسىز دا تىنىسى تارىلعان تابيعاتقا بۇل وڭالماستاي اۋىر سوققى بولعالى تۇر. وزدەرىڭىز ويلاپ قاراڭىزدارشى, عالامشار كليماتىنىڭ كۇرت وزگەرۋىنە باستى سەبەپ بولىپ وتىرعان پار­نيكتىك ۋلى گازداردىڭ 38 پايىزىن اقش پەن قىتاي, 13,34 پايىزىن ەۋروپالىق وداق مەملەكەتتەرى, 7,5 پا­يى­­زىن رەسەي, 4,1 پايىزىن ءۇندىس­تان, 3,79 پايىزىن جا­پو­نيا شىعارسا, الەمنىڭ قال­عان بارلىق مەملەكەتى 33,26 پا­يىزىن شىعارادى ەكەن. اتموسفەراعا تارالاتىن بۇكىل ۋلى گازدىڭ باسىم بولىگىن شى­عا­رىپ وتىرعان اقش «ادام­زاتتىڭ سوڭعى مۇمكىندىگى» – پاريج كەلىسىمىنەن باس تارتسا, باسقالارىنا نە جورىق؟! 

اقش بيلىگىنىڭ اقىلعا سىيمايتىن قاۋىپتى شەشىمى الەمنىڭ ەستى جۇرتىن ەسەڭگىرەتىپ تاستادى. «الداۋسىراتۋدىڭ رەتى جوق. كليمات بويىنشا «ب» جوس­پارى بولمايدى, سەبەبى «ب»­ پلانەتامىز دا جوق. بۇگىن اقش بۇكىل الەمگە سىرت اينالدى», دەپ اتاپ كورسەتتى فرانتسيا پرەزي­دەنتى ەممانۋەل ماكرون. «ترامپ پاريج كەلىسىمىنەن شى­عۋ ارقىلى بولاشاقتان باس تارتتى», دەدى بۇرىنعى پرەزيدەنت باراك وباما وزەگىن ورتەگەن وكىنىشىن جاسىرماي. ءيا, قۇدىرەتى كۇشتى تابيعات ساياسي ويىننان تۋعان تالكەككە ەندى توزبەيدى. تورتكۇل دۇ­نيە­نىڭ جەر-جەرىن ءجيى-ءجيى كۇڭى­رەنتىپ جاتقان تابيعي اپاتتار­ سونىڭ ايعاعى. امەريكا شتات­تا­رىنىڭ بىرىنەن سوڭ ءبىرىن كۇي­زەلىسكە ۇشىراتىپ, توپان سۋعا تولتىرعان «حارۆي», «ير­ما» جانە «كاتيا» داۋىلدارى اقش بيلىگىن اقىلعا شاقىرعان اقىر­عى تابيعات ەسكەرتۋلەرىنىڭ ءبىرى بولماسىنا كىم كەپىل؟! 

جىلقىباي جاعىپار ۇلى, 

«ەگەمەن قازاقستان»