تارىداي شاشىلماي, تاتۋ بولساڭ ءىسىڭ ىلگەرى باسىپ, شارۋاڭ شالقيتىنىن, تىرشىلىگىڭ وڭالاتىنىن الماتى وبلىسى, تالعار اۋدانىنداعى «الماتى» اسىل تۇقىم زاۋىتى اۋىلشارۋاشىلىق وندىرىستىك كووپەراتيۆىنىڭ بۇگىنگى تىنىس-تىرشىلىگىمەن جاقىن تانىسقاندا كوز جەتكىزدىك. بۇل شارۋاشىلىق كەڭەس داۋىرىندە اتى دۇركىرەپ شىققانىنان حاباردار ەدىك. بەسجىلدىقتاردىڭ بيىك بەلەسىنەن كورىنىپ, 70-ءشى جىلداردىڭ باسىندا لەنين وردەنىمەن ماراپاتتالعان بولاتىن. كەڭەس وكىمەتى كەلمەسكە كەتىپ, تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىنگى قيىن كەزەڭدەردە مۇنداي ىرگەلى كەڭشارلاردىڭ شارۋاسى تەڭسەلىپ, جەكەشەلەندىرۋ تۇسىندا مۇلدە قۇلدىراپ كەتكەن ەدى. ايتسە دە بۇل شارۋاشىلىقتىڭ ۇجىم مۇشەلەرى بەرەكە-بىرلىككە ۇيىپ, وزدەرىنە تيەسىلى مال-مۇلكىن, جەر-سۋىن بۇرىنعى كۇيىندە ساقتاپ قالۋعا بەكەم بەل بايلاپتى. ارينە, جەكەشەلەندىرۋ كەزىندە وزدەرىنىڭ پايلارىن الىپ كەتكەندەر دە بولعان. دەگەنمەن, ولاردىڭ كوبى كەيىن قايتا ورالىپتى.
ءبىز وسى كووپەراتيۆ تۋرالى ناقتى ءمالىمەتتەردى ءبىلۋ ءۇشىن تالعار قالاسىنىڭ وڭتۇستىك ايماعىنا ورنالاسقان ۇجىمدا بولعان ەدىك. كووپەراتيۆ توراعاسى يۆان تيحونوۆيچ كارامشۋكتى كەڭسەسىنەن جولىقتىردىق. ەڭسەلى ازامات جىلى قابىلداپ, ارعى-بەرگى كەزەڭدەر تۋرالى شەشىلە اڭگىمە ساباقتادى. بولمەسى جۇپىنى بولعانمەن, ەڭبەكتەگى جەتىستىكتەرى مەن شىققان بيىگى كىمدى دە بولسا ريزا ەتكەندەي.
– تۋعان جەرىم كوكشەتاۋ ءوڭىرى ەدى. تىڭ يگەرۋگە قاتىستىم. كەيىن وسى لەنين وردەندى «الماتى» كولحوزىنا كەلىپ, سودان بەرى ءار ءتۇرلى قىزمەتتەر اتقاردىم. 2002 جىلدان بەرى كووپەراتيۆكە جەتەكشىلىك ەتىپ ءجۇرمىن, – دەگەن ول ۇجىمداعى جالپى جەر كولەمى 42 197 گەكتار بولسا, ونىڭ 2184 گەكتارى ەگىستىك, 70 گەكتارى شابىندىق, 39522 گەكتارى جايىلىمدىق جەر ەكەنىن ايتتى.
كووپەراتيۆتە 4 بولىمشە, 4 ءسۇت كەشەنى, 5 ەگىن ەگۋمەن اينالىساتىن تراكتورى بريگاداسى, قوي فەرماسى, اسىل تۇقىمدى جىلقى زاۋىتى, وزگە دە شارۋالارى بار ەكەن. بارلىق جۇمىسشىلاردىڭ سانى 870-تەن اسسا, زەينەتكەرلەر 320-عا تاياۋ كورىندى. مال سانىنا كەلەتىن بولساق, قوي 15470 بولسا, ونىڭ 9 مىڭى ساۋلىق, 2617 باس سيىردىڭ 1120 ساۋىن سيىرلار, ال 354 باس جىلقىنىڭ 90-عا جۋىعى اسىل تۇقىمدى.
– تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىنداعى الاساپىراندا, ناقتىلاي تۇسسەم, 1993 جىلى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءبىزدىڭ كەڭشارعا كەلدى. جاعدايىمىزدى سۇرادى. مەن ول كەزدە №1 بولىمشەنىڭ مەڭگەرۋشىسى ەدىم. پرەزيدەنت اۋىلدىڭ جاعدايى قيىن, اش وتباسىلار بار دەپ ەستيمىن, سەندەردە قالاي, دەدى. مەن ادام جۇمىس ىستەسە, اش بولمايدى, قازاقتا «جاتقانعا جان جۋىماس, جۇرگەنگە جورگەم ىلىنەدى» دەگەن ءسوز بار عوي, دەدىم. پرەزيدەنت جىلى جىميىپ كەلىپ, قولىمدى الدى. شىنى كەرەك, اۋىلدا ەڭبەك ەتسەڭ اش تا, جالاڭاش تا بولمايسىڭ. قولىڭ قيمىلداسا, اۋزىڭ قيمىلدايدى. مەن مۇنى ءوز تاجىريبەمنەن كورىپ, ءبىلىپ وتىرمىن. ءبىز كسرو زامانىندا ءبىر سيىردان 3900, كەيدە 4 000 ليتر ءسۇت ساۋساق, سونى ماقتان سانايتىنبىز. قازىر ءبىزدىڭ ۇجىم بۇل كورسەتكىشتى 5 مىڭنان اسىرىپ, 7 مىڭ ليترگە جەتكىزىپ وتىر. ەت وندىرۋدەن دە كورسەتكىشىمىز جاقسى. 2002 جىلى گەرمانيادان دويتچە-مەرينوفليايششاف تۇقىمىن شىعاراتىن شارۋاشىلىقتان ءۇش باس اسىل تۇقىمدى قوشقار اكەلگەن ەدىك. ولاردىڭ ارقايسىسىن ەلىمىزگە جەتكىزۋ شىعىنى 2,5 مىڭ دوللاردى قۇراسا, ودان وسكەن تۇقىم قازىر مىڭداپ سانالىپ وتىر. جاقىندا اسىل تۇقىمدى مالعا ارنالعان ۇلكەن سەمينار وتكىزدىك. سوندا الگى اسىل تۇقىمدى قويلاردىڭ كەيبىرى 141-142 كيلو تارتتى, دەيدى توراعا.
گەرمانيادان اكەلگەن اسىل تۇقىمدى قوشقار مەن ءوز ەلىمىزدەگى ساۋلىق قويلاردى شاعىلىستىرۋ ارقىلى العان اسىل تۇقىم ءۇشىن ارنايى پاتەنت الىپتى. سول سەكىلدى 2003 جىلدان بەرى اقش-تىڭ پەنسيلۆاني ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ماماندارىمەن بىرلەسىپ, سيىر ۇرىعىن الماسۋ ناتيجەسىندە اسىل تۇقىمدى بۇزاۋلار ءوسىرىپ جاتقانىن دا ايتا كەتسەك دەيمىز. بۇل تۋرالى سيىر فەرماسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى سانات نيازوۆ بىلايشا اڭگىمەلەيدى. مەن 17 جىلدان بەرى وسىندا تابان اۋدارماي ەڭبەك ەتىپ كەلە جاتىرمىن. ساۋىن سيىردان جىل سايىن ەت پەن ءسۇتتى مول الۋ جولىنداعى ىزدەنىستەرىمىز ءوز ناتيجەسىن بەرىپ كەلەدى. ايتالىق, اسىل تۇقىمدى بۇزاۋلار 4-5 ايدا 160 كيلوعا دەيىن سالماق تارتسا, اسىل تۇقىمدى سيىرلار 7 مىڭ ليترگە دەيىن ءسۇت بەرۋدە. بيىل 1400 توننا ءشوپ دايىندادىق. 1500 توننا سۇرلەم سالىپ, 10 مىڭ توننا وزگە دە مال ازىقتارىن ازىرلەدىك. ءبىزدىڭ ساۋىن سيىرلار ءبىر جىلدىڭ 365 كۇنىندە 3 رەت ساۋىلادى. كووپەراتيۆىمىزدە نەگىزىنەن «الاتاۋ» سيىرى وسىرىلەدى. انا ءبىر جىلدارى سول تۇقىمنىڭ ساپاسى تومەندەپ كەتكەن ەدى. امەريكالىقتارمەن جۇمىس ىستەۋ ناتيجەسىندە قازىر ەت پەن ءسۇتتى مول بەرەتىن, بۇرىنعى سۇر تۇسىنە بەيىمدەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتىر. بيىل 80-دەي اسىل تۇقىمدى قۇناجىن ساتۋعا قول جەتكىزدىك. وسى ارادا مەن مىنا ءبىر نارسەنى دە ايتا كەتسەم دەيمىن. بىزگە ءسۇت وندىرگەنىمىز ءۇشىن دوتاتسيا بەرەدى. ول 1 ليتر ءۇشىن 25 تەڭگەنى قۇرايدى. وسىنىڭ وزىنەن-اق ءبىراز پايدا كورىپ وتىرمىز. ال ءبىز ءسۇتتى 16 جىلدان بەرى «فۋد ماستەرگە» 105-107 تەڭگەدەن وتكىزىپ كەلەمىز. ءسۇتتىڭ ساپاسى مەن تازالىعىنا قىزىعۋشىلار سوڭعى كەزدەرى كوبەيىپ كەلەدى. ال بىزدە ەڭبەك ەتەتىن ازاماتتار كۇنىنە 2 رەت تەگىن تاماق ىشەدى. سونىمەن قاتار, ارزان باعامەن كارتوپ, پياز, مالدارىنا جەم-ءشوپ الۋىنا جاعداي جاسالعان, دەگەن ول بولىمشەگە قاراپايىم جۇمىسشىلار مەن ساۋىنشىلاردىڭ كەلەتىنىن, ال جاس مامانداردىڭ مۇنداي ىسكە ات ءىزىن سالۋعا بەيىم ەمەسىن العا تارتتى.
ال 90 اسىل تۇقىمدى جىلقىنى 17 ادام كۇتىپ-باپتايدى ەكەن. ونىڭ 20-سىن ءتۇرلى سپورت ويىندارىنا بەيىمدەۋ جۇمىسى قولعا الىنعان. جاقىندا ۇلكەن ات بايگەسى بولىپ, سوندا «ايعاسقا» اتتى تۇلپار توپتى جارىپ, جۇلدە الىپتى. كووپەراتيۆ توراعاسى جىلقى شارۋاسىنا كەلگەندە مارقايا سويلەپ, تازا تۇقىمدى اعىلشىن جىلقىلارىن ساتۋدان دا مول پايدا ءتۇسىپ جاتقانىن جەتكىزدى. بيىلدىڭ وزىندە 18 اسىل تۇقىمدى جىلقىنى 7 مىڭ دوللاردان وتكىزىپتى.
كووپەراتيۆ تەك قانا مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىسىپ قويماي, جەمىس-جيدەك, جۇگەرى, قىزىلشا, كارتوپ, پياز – حالىققا نە كەرەكتىڭ بارىمەن شۇعىلدانىپ جاتقانىنا كۋا بولدىق. شارۋاشىلىق مۇشەلەرى وزدەرىن تولعاندىرىپ جۇرگەن ماسەلەلەرىن دە تىلگە تيەك ەتتى. مىسالى, بيىل 40 گەكتار جەرگە قانت قىزىلشاسىن ەككەن ەكەن. ونىڭ ءار گەكتارىنان 600 تسەنتنەردەن ءونىم جينالىپتى. بۇرىن الماتىنىڭ ىرگەسىندەگى بۇرىنداي ەلدى مەكەنىندەگى قانت زاۋىتىنا وتكىزەتىن بولسا, ەندى ونىڭ جۇمىسى توقتاپ قالعالى ولار تاراز قالاسىنا جىبەرەتىن بولىپتى. بۇرىن ءار تونناسىن 11 500 تەڭگەدەن وتكىزسە, ەندىگى جەردە 8 مىڭ تەڭگەدەن اسپايتىنىن ەستىگەن ەڭبەككەرلەر بولاشاقتا قانت قىزىلشاسىن ەگۋدەن باس تارتاتىندىقتارىن العا تارتادى.
كووپەراتيۆ ەڭبەكشىلەرىن تەك ايلىقپەن قامتاماسىز ەتىپ قانا قويماي, ولاردىڭ ءار جىلعى دەمالىسىنا 13 جارىم ميلليون تەڭگە قاراستىرىلىپ, تەگىن جولدامالار بەرىپ, شيپاجايلارعا جىبەرىپ وتىراتىنىنا دا كۋا بولدىق. ۇجىمنىڭ مادەنيەت سارايىندا بولعانىمىزدا ونىڭ كۇردەلى جوندەۋدەن وتكەنىن, ونەرپازداردىڭ ازىرلەنۋىنە بارلىق جاعداي جاسالعانىن, اسىرەسە, وقۋشىلاردىڭ ساباقتان تىس ۋاقىتتا بي ونەرىمەن اينالىساتىنىن كوردىك. سول ونەرلى جاستار بيىلدىڭ وزىندە ەۋروپانىڭ 3 مەملەكەتىندە, اتاپ ايتقاندا, يسپانيا, فرانتسيا, يتاليادا بولىپ, ءجۇلدەگەر اتانعانىن ەستىپ, بىلدىك. وقۋشىلارمەن قاتار, مۇعالىمدەرگە جاسالىپ جاتقان جاعدايلار دا مولىنان ەكەن. ەگىستىك القابىندا بولعانىمىزدا كەلەسى جىلدىڭ مول ونىمىنە نەگىز بولاتىن زياب كوتەرۋ قىزۋ قولعا الىنىپتى. قازىردە 1 000 گەكتار جەر اۋدارىلعانىن كوردىك.
– ءاربىر قاۋىرت ناۋقان اياقتالعاننان كەيىن ەڭبەككەرلەردى ەكى اپتالىق دەمالىسقا جىبەرىپ وتىرامىز. ول كەزدە ولاردىڭ ايلىعى ءجۇرىپ جاتادى, – دەيدى كووپەراتيۆ توراعاسى يۆان تيحونوۆيچ.
كەيبىر جەرلەر اقىسىز دەمالىسقا جىبەرىپ جاتقاندا مىنانداي يگىلىكتى ءىس كىمنىڭ دە بولسا مەرەيىن وسىرەدى ەكەن. ول سونىمەن بىرگە, كادر دايىنداۋ ماسەلەسىن تىلگە تيەك ەتىپ, كەلگەن جاس مامانداردىڭ الدىمەن جۇمىستىڭ جايى ەمەس, ەڭبەكاقىنى ءسوز ەتەتىنىن ايتىپ, سوڭعى جىلدارى وزدەرىنىڭ قارجىسىمەن قاجەت مامانداردى جوعارى وقۋ ورىندارىمەن كەلىسىم-شارتقا وتىرۋ ارقىلى ازىرلەپ جاتقانىن نازارعا سالدى.
جۇمعان جۇدىرىقتاي بولىپ, ەڭبەكتىڭ نەبىر ادەمى ۇلگىسىن كورسەتىپ كەلە جاتقان كووپەراتيۆ ءار جىلدىڭ سوڭىن 30-50 ميلليون تەڭگە پايدامەن اياقتاپ وتىراتىنىنا ناقتى دالەلدەر ارقىلى كوز جەتكىزدىك. ۇجىمنىڭ مالشىسىمەن دە, ەگىنشىسىمەن دە سويلەسسەڭ, قاي-قايسىسى دا شىپ-شىرعاسىن شىعارماي, ساقتاپ قالعان ماشينە-تراكتور ستانساسىن, ماي قۇيۋ بەكەتتەرىن, قۇرىلىس ۋچاسكەسىن, مال فەرمالارىن, ەگىن القاپتارىن, ەڭ اياعى, وندىرگەن ءونىمدەرىن ولشەيتىن ورنىن, جەمىس-جيدەك ساقتايتىن جەرتولەلەرىن ماقتانىشپەن ايتادى. ءبىز وسىنىڭ ءبارىن ەڭبەگىمىزبەن, بەرەكە-بىرلىگىمىزبەن ساقتاپ, بارلىققا كەلتىرىپ وتىرمىز. ەندى مۇنى كەيىنگى ۇرپاققا قالىبىن بۇزباي تاپسىرۋدى ماقسات ەتىپ وتىرمىز, دەيدى.
سۇلەيمەن مامەت.