وزگە جۇرت قارجى سالاسىنان ءناسىپ تاپقانداردىڭ جۇمىسىن وڭاي دەپ ويلايتىن سەكىلدى. بۇرىن شوتتى تارسىلداتىپ سوعىپ وتىرادى دەۋشى ەدى. ەندى بۇگىن بارلىق ەسەپ-قيساپتى كالكۋلياتورمەن تەز ەسەپتەيدى دەيدى. شىندىعىندا ءدال سولاي ەمەس. اسىرەسە, بيۋدجەتتىڭ كىرىسى مەن شىعىسىن, ناقتىلانعان بيۋدجەتتىڭ ورىندالىسىن قاداعالاۋ ءۇشىن بىلىكتىلىك, ءتىپتى تاجىريبە دە قاجەت. مۇنى اتىراۋ وبلىستىق قارجى باسقارماسىنىڭ باستىعى باۋىرجان جانتەمىروۆتىڭ كۇندەلىكتى اتقاراتىن جۇمىسىنا ەرەكشە قۇشتارلىقپەن كىرىسەتىنىنە بايلانىستى ايتىپ وتىرمىز.
باۋىرجان ەرەس ۇلىمەن اكىمدىكتە وتەتىن ءتۇرلى باسقوسۋلاردا باس يزەسىپ قانا امانداساتىنىمىز بولماسا, جاقىن ارالاستىعىمىز جوق. بىراق بۇل كىسىنىڭ ۇلكەنگە – قۇرمەت, كىشىگە – ىزەت تانىتاتىن قاراپايىمدىلىعى سىرت كوزگە بايقالىپ-اق تۇرادى. قارسى جولىققان ادامعا قۇددى كۇندە كورەتىن تانىسىن, نە تۋىسىن كەزدەستىرگەندەي جىلىۇشىراي قارايتىن دوڭگەلەك جۇزىنەن ءبىر شۋاق شاشىلىپ تۇراتىنداي. بۇل بالكىم, اتا-اناسىنىڭ ونەگەلىك تاربيەسىنىڭ جەمىسى بولار دەپ توپشىلايمىز.
– اكەم ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرى بولاتىن, – دەپ ەسكە الادى ول. – 1943 جىلدىڭ باسىندا ورال وڭىرىندەگى بۇلان اۋىلىنان مايدانعا اتتانعان عوي. سودان بالتىق تەڭىزى جاعالاۋىنداعى پورتتى قالا – كەنيگسبەرگكە دەيىنگى مايدان جولىندا جاۋعا قارسى شايقاسقان. بۇل قالانى كەڭەس اسكەرلەرى 1945 جىلعى 6 ساۋىردە ازات ەتكەن. اكەمىز ەلگە 1946 جىلدىڭ كۇزىنە تامان ورالىپتى.
ەرەس قاريا ەلگە ورالىسىمەن سوعىس جىلدارىندا ابدەن كۇيزەلگەن حالىق شارۋاشىلىعىن وركەندەتۋگە بەل شەشە كىرىسىپتى. اۋەلى ورال وڭىرىندە, كەيىننەن اقتوبە وبلىسىندا ابىرويلى ەڭبەك ەتىپتى. مارەش جارىمەن 8 ۇل-قىز تاربيەلەگەن ەرەس قاريا بالالارىنا: «ەشكىمنىڭ الا ءجىبىن اتتاماڭدار. ارقاشان ادال بولىڭدار», دەگەندى ۇدايى وسيەت ەتەدى ەكەن. بالالارىنىڭ ءبارى دە جوعارى ءبىلىم الىپ, اكە وسيەتىنە ادالدىقتان شالت باسقان كەزى جوق. قازىر جاسى سەكسەننىڭ سەڭگىرىنەن اسقان اناسى مارەش وزىنەن وربىگەن بالالارىنىڭ جاپىراق جايىپ, ابىرويلى ەڭبەك ەتىپ جۇرگەنىنە تاۋبە, دەيدى.
اكەسىنىڭ وزگەگە مەيىرىمدىلىك تانىتۋ, ءوز جۇمىسىن قۇشتارلىقپەن اتقارۋ سەكىلدى قاسيەتتەرى باۋكەڭە دە جۇعىستى بولعانداي. ەمەن ەسىكتىڭ ارعى جاعىندا شىرەنىپ وتىراتىن, بىرەۋ كىرسە سىزدانا قالاتىن كەي شەنەۋنىكتەردەي ەمەس, باۋىرجان ەرەس ۇلى قابىلداۋىنا كەلگەن ادامدى جىلى شىرايمەن قارسى الادى. ءوتىنىشىن مۇقيات تىڭدايدى. ول تەك سىرتتان كەلۋشىلەرگە عانا ەمەس, ءوزى باسقاراتىن ۇجىم قىزمەتكەرلەرىنە ءدال سولاي ءىلتيپات كورسەتەدى. اسىرەسە, جاس مامانداردىڭ قارجى سالاسىنىڭ ۇڭعىل-شۇڭعىلىنا قانىعۋىنا باسا ءمان بەرەدى. باسقاشا ايتقاندا, شاكىرت قولىنا العاش قالام ۇستاتقان ۇستازداي تاربيەلەيدى.
– ويتكەنى, كەزىندە ءوزىم دە مۇحامەدجان نۇرپەيىسوۆ, سەردىعالي بەردەشوۆ, ۇكىتاي بايجومارتوۆ سەكىلدى قارجى سالاسىنىڭ بىلگىرلەرىنەن ءتالىم-تاربيە الدىم, – دەيدى وبلىستىق قارجى باسقارماسىنىڭ باستىعى باۋىرجان ەرەس ۇلى سوناۋ 70-ءشى جىلدارعا ويشا شولۋ جاساپ. – مىنە, وسى ۇستازدارىم: «قارجىگەر العىر, ادال, وزگەدەن جاۋاپكەرشىلىكتى تالاپ ەتۋ ءۇشىن الدىمەن, ءوزى ءتارتىپتى بولۋى كەرەك», دەپ وتىراتىن. «تالابى بار جاستاردى كورسەڭ, ءىزىڭدى باسار ءشاكىرت رەتىندە تاربيەلە», دەگەندى ۇنەمى ايتۋشى ەدى. قىرىق جىلداي وسى سالادا ەڭبەك ەتىپ, جەمىسىن كوردىم دەسەم, بۇل – ماعان سەنىم ارتقان ۇستازدارىمنىڭ ونەگەسى.
باۋىرجان ەرەسۇلىنىڭ ءوزى ايتقانداي, قارجى سالاسىنداعى ەڭبەك ءوتىلى 40 جىلعا تاياپتى. الماتىداعى حالىق شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىن بىتىرگەلى بەرى وسى سالادان تابان اۋدارعان جوق. كوپ جىل اقتوبە وبلىستىق قارجى باسقارماسىندا تاجىريبە جينادى. باسشى دا بولدى. ال اتىراۋ وبلىستىق قارجى باسقارماسىنا 2002 جىلدان بەرى جەتەكشىلىك ەتەدى. «سول جىلدارى بىزدە مامان جەتىسپەيتىن. باسقارما شتاتىنىڭ 50 پايىزدايى بوس تۇراتىن. بىراق الىستان ەشكىمدى اكەلگەن جوقپىن. جەرگىلىكتى جەردەگى وقۋ ورىندارىن بىتىرگەن جاستاردى جۇمىسقا قابىلداپ, تاربيەلەپ كەلەمىن», دەيدى ول.
شاكىرت دەمەكشى, باۋكەڭنىڭ كوپ جىلدىق ەڭبەك تاجىريبەسىنەن ءتالىم العاندار كوپ. سولاردىڭ ءبىرى امانتاي ايتباەۆ قالالىق قارجى ءبولىمىن باسقاردى, قازىر قالا اكىمىنىڭ ورىنباسارى. ءۇمىت كۇتەتىندەرى دە از ەمەس. سولاردىڭ قاتارىنداعى شىنار ماقسوتقىزى ەلەۋسىنوۆانى وزىنە ءبىرىنشى ورىنباسارلىققا ۇسىندى. بايان سابىرعاليەۆا مەن سەرىك دەمەگەنوۆ تە باۋكەڭنىڭ تاربيەسىندە جەتىلىپ, بۇل كۇندەرى اتالعان باسقارمادا ورىنباسارلىق لاۋازىمىنا دەيىن كوتەرىلدى. راس, ادامنىڭ ءبارى بىردەي ەمەس قوي, قارجى ەسەپتەۋدىڭ قيىندىعىنا توسەلە الماي, وزگە جۇمىسقا اۋىسىپ كەتكەندەرى دە كەزدەسىپتى. «تاۋداي تالاپتى جاستار از ەمەس. سول جاستاردى تاربيەلەۋدەن قاشپايمىن. جاستار قالاي تاربيەلەسەڭ, سولاي قالىپتاسادى. الدىمەن, ولاردى تارتىپكە, العىرلىققا, تاپسىرىلعان جۇمىستى ۋاقىتىندا ورىنداۋعا ۇيرەتۋ پارىز. بۇل مەملەكەتتىك قىزمەتكەردىڭ يميدجىنە نۇقسان كەلتىرمەۋ ءۇشىن باستى قاعيدا بولۋى ءتيىس», دەگەندى دە قوسىپ قويادى اڭگىمە اراسىندا باۋكەڭ.
ءتارتىپ دەگەنگە بايلانىستى مىنانى باسا ايتا الار ەدىك. اي سايىن وبلىستىق تارتىپتىك كەڭەستىڭ وتىرىسى وتەدى. وسى كەڭەستىڭ جۇمىسى جاندانعاننان بەرگى 7-8 جىلدىڭ ىشىندە وبلىستىق قارجى باسقارماسى قىزمەتكەرلەرىنىڭ «مەملەكەتتىك قىزمەت تۋرالى» زاڭ تالابىن بۇزعانىنا قاتىستى ءىس قارالماپتى. سىبايلاس جەمقورلىققا ىڭعاي بەرەتىن فاكتى دە تىركەلمەگەن. دەمەك, باۋكەڭ باسقاراتىن باسقارمادا قالىپتاسقان ءتارتىپ, مەملەكەتتىك قىزمەتتىڭ بەدەلىن كوتەرۋگە ۇمتىلىس وزگەلەرگە ۇلگى-ونەگە بولسا دەيسىڭ.
ال باۋىرجان ەرەس ۇلىنىڭ ءوزى تاڭداعان ماماندىعىنا ادالدىعىنان اينىماۋىن ۇيرەنەرلىك ءۇردىس رەتىندە قابىلداساق ارتىق پا! ايتپەسە, قازىر كەي ماماندىق يەلەرىنىڭ ۇلكەنى دە, كىشىسى دە كوبىرەك جالاقى تولەيتىن جۇمىسقا اۋىساتىنىن ءجيى كەزدەستىرەمىز. ءتىپتى, ماماندىعىن وزگەرتىپ جاتاتىندارى دا بار. وسى تۇرعىدان ايتقاندا, قارجى سالاسىنان مول تاجىريبە جيناعان, ەڭ باستىسى, وزگەلەر قارجى ءىسىنىڭ بىلگىرى دەپ اتايتىن باۋكەڭنىڭ ماماندىعىنا دەگەن قۇشتارلىعى سايابىرلاعان ەمەس. سول قۇشتارلىقتىڭ, ادالدىقتىڭ جەمىسى شىعار, «ەرەن ەڭبەگى ءۇشىن» مەدالىمەن ماراپاتتالدى. ونى قاۋمالايتىن دوستارى دا, شاكىرتتەرى دە كوپ.
– ۇلاعاتقا تولى ونەگەلى تاربيەسىن بەرگەن اتا-انامنىڭ, ءتالىمىن ۇيرەتكەن ۇستازدارىمنىڭ ابىرويىنا داق ءتۇسىرمەۋ – باستى قاعيدام. بالالارىمدى دا, شاكىرتتەرىمدى دە سولاي تاربيەلەيمىن, – دەيدى جارى كۇنجاميلامەن بىرگە ۇل-قىزىنان وربىگەن جەتى نەمەرەنىڭ بال قىلىعىن قىزىقتار اتا جاسىنا جەتكەن باۋكەڭ.
جولداسبەك شوپەعۇل, اتىراۋ وبلىسى.