مەملەكەتتىك باعدارلامانىڭ ءۇشىنشى كەزەڭىنە, ياعني 2017-2019 جىلدارعا ارنالعان وبلىستىق ءىس-شارالار جوسپارى وبلىس اكىمدىگىنىڭ ارنايى قاۋلىسىمەن بەكىتىلگەن. اتالعان جوسپارعا سايكەس ءتورت نەگىزگى باعىت بويىنشا ءبىرجارىم جىل ىشىندە بىرقاتار ىستەر اتقارىلىپتى. سونىڭ ناتيجەسىندە مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرۋ كورسەتكىشى ارتقاندىعى بايقالادى. ماسەلەن, وڭىردە مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرگەن ەرەسەك تۇرعىنداردىڭ ۇلەسى 2015 جىلى 62% بولسا, 2016 جىلى – 64%, 2020 جىلى 75%-عا جەتەدى دەپ كۇتىلۋدە.
اقمولا وبلىسىنىڭ اۋماقتارىن دامىتۋ باعدارلاماسىنا سايكەس, مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرگەن ەرەسەكتەر سانى 2014 جىلى 60% قۇراعان-دى. 2015 جىلى ول ەكى پايىزعا ءوسىپ, 62% دەڭگەيىندە بولدى. تەك 2016 جىلى بۇل كورسەتكىش 67,3% بولسا, 2017 جىلى ونىڭ دەڭگەيى 70%-عا جەتۋى ءتيىس. مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرۋ بالالار باقشاسىنان باستالاتىنى بەلگىلى. بۇگىندە وبلىستا 215 بالاباقشا بار. ونىڭ 68-ءى قازاقتىلدى, ال 118-ءى ارالاس جانە 29-ى ورىس ءتىلدى بالا باقشالار. بۇل بالا باقشالاردا 26 797 بالدىرعان بولسا, ونىڭ 16131-ءى (60,1%) تازا قازاق تىلىندە تاربيەلەنۋدە. شاعىن ورتالىقتار دا تىلدەردى وقىتۋدا وزىندىك ۇلەس قوسىپ كەلەدى. ولاردىڭ جالپى سانى وبلىس بويىنشا 377-گە جەتكەن. سونىڭ 179-ى قازاق تىلىندە وقىتسا, 41-ءى ارالاس, ال 157-ءى ورىس تىلىندە ءبىلىم بەرەدى. بۇل مەكەمەلەردە 9 401 بالدىرعان تاربيەلەنۋدە, ونىڭ 4228-ءى (45%) قازاق ءتىلدى توپتاردا وقيدى. ءبىر نازار اۋداراتىنى, وبلىستا مەكتەپالدى مەكەمەلەردە تاربيەلەنىپ جاتقان ەلدىڭ بولاشاق جاستارىنىڭ مەملەكەتتىك تىلدە تاربيە الۋى ءالى ەلۋ پايىزعا جەتپەيدى ەكەن. بالا باقشالار مەن شاعىن ورتالىقتار بالانىڭ مەكتەپتە قاي تىلدە ءبىلىم الاتىندىعىنىڭ ىرگەتاسىن قالايتىنىن ەسكەرسەك, ەرتەڭگە مەكتەپتە كورىنىس تە وسى دەرەكتى قۇرايتىنى بەلگىلى. ەندەشە ويلاناتىن-اق جايت.
ەندى ورتا مەكتەپتەرگە كەلسەك, وبلىس بويىنشا ولاردىڭ جالپى سانى – 572, سونىڭ ىشىندە قازاق مەكتەپتەرى – 161, ارالاس مەكتەپتەر – 221 جانە ورىس مەكتەپتەرى – 190. بۇل رەتتە وقۋشىلاردىڭ جالپى سانى 114 695 ەكەندىگىن قاپەرگە الساق, سونىڭ 54 597-ءى, ياعني 48%-ى قازاق سىنىپتارىندا وقيدى. سوڭعى بەس جىلدا قازاق سىنىپتارىندا وقيتىن بالالار سانىنىڭ ديناميكاسى كەلەسىدەي: 2012 جىلى – 43%, 2013 جىلى – 44,7%, 2014 جىلى – 46%, 2015 جىلى – 47%, 2016 جىلى – 48%. ارينە, قازاق مەكتەبىندە ءبىلىم الاتىنداردىڭ سانى جىل سايىن ءوسىپ كەلەدى. ايتسە دە, ءبىز جوعارىدا بالالار باقشاسىندا مەملەكەتتىك تىلدە تاربيەلەنەتىندەردىڭ سانىنىڭ ەلۋ پايىزعا جەتپەيتىندىگى مەكتەپتە وقيتىندارعا دا اسەر ەتەدى دەپ وسىنى ايتقان ەدىك. ءبارى ءبىر-بىرىمەن جالعاسىپ جاتقان دۇنيە عوي. ارينە, بۇل جەردە بالالارىنا انا تىلىندە ءبىلىم بەرۋگە نەمقۇرايلى قارايتىن اتا-انالاردىڭ نامىسىن وياتۋ كەرەك.
قازىر وبلىستا 39 كوللەدج بار. سولاردىڭ بىرەۋى عانا قازاق تىلىندە ءبىلىم بەرەدى. ال ارالاس تىلدە ءبىلىم بەرەتىنى – 27 جانە دە ورىس ءتىلدى 11 كوللەدج بار. ولاردا وقيتىن 20 983 ستۋدەنتتىڭ 6 113-ءى, ياعني 29%-ى قازاق تىلىندە ءبىلىم الادى. ەسكە سالا كەتسەك, 2011 جىلى بۇل كورسەتكىش 21% دەڭگەيىندە بولاتىن. 29 پايىز, ارينە, 21 پايىزدان جاقسى عوي. بىراق 70 پايىزعا جۋىق جاستاردىڭ باسقا ەلدىڭ مەملەكەتتىك تىلىندە ءبىلىم الاتىنى قىنجىلتاتىنى تاعى بار. الدە اقمولا وڭىرىندە مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ بولاشاعىنا دەگەن سەنىمگە ءالى سەلكەۋلىك بار ما؟
جەرگىلىكتى تۇرعىنداردى ءتىلدى مەڭگەرۋگە باۋليتىن قازىر وبلىس بويىنشا 20 ورتالىق جۇمىس ىستەيدى. سولاردىڭ 17-ءسى اۋداندىق, ال 2-ءۋى قالالىق جانە وبلىستىق ورتالىق جۇمىس ىستەپ تۇر. بارلىعىندا مەملەكەتتىك ءتىل ۇيرەتىلەدى. سونىڭ 18-دە قازاق تىلىمەن قاتار اعىلشىن ءتىلى وقىتىلىپ كەلەدى. 2014-2015 وقۋ جىلى مەملەكەتتىك ءتىلدى 4 111 تىڭداۋشى وقىسا, سەرتيفيكات العاندار سانى – 1944. ونىڭ ىشىندە 791-ءى مەملەكەتتىك قىزمەتشى, ال 1153-ءى ازاماتتىق قىزمەتكەرلەر ەكەن. ال اعىلشىن ءتىلىن وقىعاندار سانى 365 بولسا, بارلىعى دەرلىك سەرتيفيكاتقا يە بولىپتى. ولاردىڭ 179-ى مەملەكەتتىك قىزمەتشى, ال 186-سى ازاماتتىق قىزمەتكەر. 2015-2016 وقۋ جىلى مەملەكەتتىك ءتىلدى 4009 تىڭداۋشى وقىعان. سەرتيفيكات العاندار سانى 1220 تىڭداۋشى, ونىڭ ىشىندە 491-ءى مەملەكەتتىك قىزمەتشى, ال 729-ى ازاماتتىق قىزمەتكەر. اعىلشىن ءتىلىن 368 ادام وقىسا, سولاردىڭ بارلىعى دەرلىك سەرتيفيكاتقا يە بولعان. سولاردىڭ 176-ى مەملەكەتتىك قىزمەتشى, ال 192-ى ازاماتتىق قىزمەتكەرلەر. رەتى كەلگەندە ايتا كەتۋ كەرەك, 2016-2017 وقۋ جىلىندا مەملەكەتتىك جانە اعىلشىن تىلدەرىن 428 توپتا 4888 تىڭداۋشى وقىپ جاتىر. ونىڭ ىشىندە 373 توپتا 4346 تىڭداۋشى مەملەكەتتىك ءتىلدى وقىسا, 55 توپتا 506 تىڭداۋشى اعىلشىن ءتىلىن يگەرۋدە.
ءبىر قىزىعى مەملەكەتتىك ءتىلدى تىڭداۋشىلار ق ۇلىقسىز با, ايتەۋىر سەرتيفيكات الۋعا دەيىن ءتوزىمى تاۋسىلاتىن كورىنەدى. الدە تالاپ تومەن بە؟ ايتپەسە, اعىلشىن ءتىلى كۋرسىنا قانشا تىڭداۋشى قابىلدانسا, سونشاسى قولىنا سەرتيفيكات الىپ شىعادى. الدە قازاق ءتىلى كۋرسى دەگەن اتى عانا ما؟
وبلىستاعى ونوماستيكا ماسەلەسى ءوز الدىنا ءبىر اڭگىمە. بىلتىر وبلىستىق ونوماستيكا كوميسسيالارىنىڭ وتىرىسىندا بارلىعى 272 كوشە جانە 1 اۋىلدى قايتا اتاۋ تۋرالى ماسەلە قارالىپ, وڭ شەشىمىن تاپتى. اۋدان جانە اۋداندىق ماڭىزى بار قالالار مەن ەلدى مەكەندەردىڭ كوشەلەرىن قايتا اتاۋ تۋرالى شەشىمدەر ادىلەت دەپارتامەنتىندە تىركەلىپ, زاڭدى كۇشىنە ەندى. وبلىستىق ماڭىزى بار كوكشەتاۋ جانە ستەپنوگورسك قالالارىنىڭ كوشەلەرىن قايتا اتاۋ تۋرالى شەشىمدەر ادىلەت دەپارتامەنتىنە تىركەۋگە جولداندى. 2016 جىلعى 21 قازاندا وبلىستىق ونوماستيكا كوميسسياسىنىڭ وتىرىسى وتكىزىلىپ, ساندىقتاۋ اۋدانىنان – 37, اتباسار اۋدانىنان – 33, كوكشەتاۋ قالاسىنان – 9, جارقايىڭ اۋدانىنان – 2, تسەلينوگراد اۋدانىنان – 2, ستەپنوگورسك قالاسىنان – 2 كوشە, 1 داڭعىلدى قايتا اتاۋ تۋرالى ۇسىنىس قارالدى. 5 جەلتوقساندا وتكىزىلگەن وبلىستىق ونوماستيكا كوميسسياسىنىڭ وتىرىسىندا ساندىقتاۋ اۋدانىنان – 63, كوكشەتاۋ قالاسىنان – 43, ەسىل اۋدانىنان – 16, اقكول اۋدانىنان – 13, شورتاندى اۋدانىنان – 13, قورعالجىن اۋدانىنان – 13, جاقسى اۋدانىنان – 12, بۋراباي اۋدانىنان – 8, اتباسار اۋدانىنان – 5, ەرەيمەنتاۋ اۋدانىنان – 5, جارقايىڭ اۋدانىنان – 5 كوشە, تسەلينوگراد اۋدانىنان 1 اۋىلدى قايتا اتاۋ تۋرالى ۇسىنىس قارالدى.
وتكەن جىلى اتباسار اۋدانىنداعى نوۆوالەكساندروۆكا سەلولىق وكرۋگى –باستاۋ اۋىلدىق وكرۋگى, نوۆوالەكساندروۆكا سەلوسىنىڭ اتاۋى – باستاۋ اۋىلى, تسەلينوگراد اۋدانىنداعى ۆوزدۆيجەنكا سەلولىق وكرۋگى نۇرەسىل اۋىلدىق وكرۋگى, ۆوزدۆيجەنكا سەلوسىنىڭ اتاۋى نۇرەسىل اۋىلى بولىپ قايتا اتالدى. ءوڭىر جۇرتشىلىعى ۇكىمەتتىڭ وبلىستىق فيلارمونياعا ۇكىلى ىبىرايدىڭ, ۇلتتىق سپورت تۇرلەرىنەن وبلىستىق بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر سپورت مەكتەبىنە بالۋان شولاقتىڭ, كوكشەتاۋ قالاسىنىڭ №18 ورتا مەكتەبىنە ساكەن ءجۇنىسوۆتىڭ, №3 اقكول ورتا مەكتەبىنە جايىق بەكتۇروۆتىڭ, ەڭبەكشىلدەر اۋدانى ساۋلە ورتا مەكتەبىنە ءشاراپي ءالجانوۆتىڭ, قورعالجىن اۋدانىنداعى درۋجبا ورتا مەكتەبىنە اقتان تولەۋباەۆتىڭ, ەرەيمەنتاۋ اۋدانىنداعى مالتابار ورتا مەكتەبىنە پەرۋاش كارىموۆتىڭ ەسىمىن بەرۋ تۋرالى قاۋلىسىن كۇتىپ وتىر. سونداي-اق ەڭبەكشىلدەر اۋدانىن ءبىرجان سال اۋدانىنا, ەرەيمەنتاۋ قالاسىنىڭ №2 ورتا مەكتەپ-ليتسەيىنە ناسىر سماعۇلوۆتىڭ, №3 ارشالى ورتا مەكتەبىنە جۇمابەك تاشەنوۆتىڭ ەسىمىن بەرۋ تۋرالى ەل ۇكىمەتى قاۋلىلارىنىڭ جوباسى دا پىسىقتالۋدا. كەشەگى كەڭەستىك يدەولوگيانىڭ قاپتاعان «يزم»-دەرى مەن كوممۋنيستىك «گەرويلارمەن» قوشتاسىپ, ولاردىڭ ورنىنا قازاق ەلىنىڭ ازاتتىعى جولىندا كۇرەسكەن تۇلعالاردىڭ ەسىمى بەرىلۋى ەل ەڭسەسىن اسقاقتاتا تۇسەتىنى ءسوزسىز.
وسىلايشا اقمولا وبلىسىندا تىلدەردى دامىتۋ ماسەلەسى جولعا قويىلعان دەۋگە تولىق نەگىز بار. ەڭ باستىسى, مەملەكەتتىك ءتىلدى يگەرۋدە ىلگەرىلەۋشىلىك بار ەكەنىن ايتۋعا بولادى. ءبىر كەزدەرى تىڭعا عانا ەمەس, قازاق تىلىنە دە تۇرەن سالىنىپ, كۇرەسىنگە لاقتىرعانداي كۇي كەشكەن وڭىردە مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ اياسى قايتا قانات جايىپ, ءورىسىن كەڭەيتىپ كەلەدى.
اسقار تۇراپباي ۇلى,
"ەگەمەن قازاقستان"