كوشپەلى جۇرتتىڭ كونە ءداستۇرىن ءدۇيىم دۇنيەگە دارىپتەگەن بىرەگەي فەستيۆالدى اۋدان اكىمدىگى قولداپ, « ۇلىتاۋ» ۇلتتىق تاريحي-مادەني جانە تابيعي قورىق-مۇراجايى ۇيىمداستىردى. شاراعا يۋنەسكو وكىلدەرىنەن بولەك, ەلوردا مەن الماتىدان تانىمال تۋريستىك اگەنتتىكتەردىڭ باسشىلارى, قولونەر شەبەرلەرى, سونداي-اق, رەسەي مەن بالتىق جاعالاۋى ەلدەرىنەن كەلگەن تۋريس-تەر قاتىستى. كەلگەن قوناقتار ۇلى دالا ءتوسىن مىڭجىلدىقتار بويى مەكەن ەتىپ كەلە جاتقان سۋپەرەتنوس – قازاق حالقىنىڭ وزىق مادەنيەتىمەن ۇلىتاۋ تورىندە تانىسىپ, وتاندىق قولونەر شەبەرلەرىنىڭ جاسىل-جاقۇتتارىنا تاڭداي قاقتى. سونداي-اق, قازاقتىڭ ۇلتتىق تاعامدارىنىڭ ءدامىن تاتقان وزگە ۇلت وكىلدەرى ماڭگىلىك ەل مۇراگەرلەرىنە ەرىكسىز باستارىن ءيىپ, باعالارىن باس بارماقپەن بەردى.
ەتنومادەني فەستيۆال بولعان سوڭ, ارينە, ونىڭ شەڭبەرىندە جىلقى جالىندا وسكەن بەكزات ۇلتتىڭ ات ونەرىمەن بايلانىس-تى ءارتۇرلى مادەني شارالارىنسىز ساتىرلاعان جيىننىڭ سالتاناتى جاراسا ما!.. سونداي-اق, بيە بايلاۋ, قىمىزمۇرىندىق, جاق تارتۋ, نايزا لاقتىرۋ عۇرىپتارىنىڭ اكسيولوگيالىق قىزمەتىن كورسەتۋ – كوپشىلىكتىڭ كوڭىلىنىڭ قالاۋى بولاتىن. ونىڭ سىرتىندا شەتەلدىك مەيماندارعا ىدىس-اياقتار كورمەسىن, ءارتۇرلى قولونەر بويىنشا شەبەرلىك سىنىپتارىن, قىمىز ازىرلەۋ ءادىسىن كورسەتۋ دە باستى ماقساتتاردىڭ ءبىرى بولدى. ءبارىن ايت تا ءبىرىن ايت, ەڭ قىزىعى ءداستۇرلى دودانىڭ بيىلعى ەرەكشەلىگى – مەشكەيلەر سايىسى مەن ايەلدەر كۇرەسى بولدى. كوپشىلىكتىڭ دەلەبەسىن قوزدىرعان كورىكتى جيىندى ەندەشە باسىنان باياندايىق.
شارا شىمىلدىعى – شاتتىقتى. ەتنوفەستيۆال شىمىلدىعى ۇلت رۋحانياتىنىڭ شىنايى جاناشىرى, ۇلىتاۋ اۋدانىنىڭ اكىمى ءانۋار وماردىڭ قۇتتىقتاۋ لەبىزىمەن ءتۇرىلدى. ەلباسى تاپسىرماسىنا سايكەس, اتالمىش ەتنوفەستيۆال جالپى قوعامنىڭ رۋحاني جاڭعىرۋىنا ۇدەمەلى ۇلەس قوساتىنى انىق. وسى تاقىلەتتەس تاعىلىمدى ءسوزدى تامىلجىتىپ وربىتكەن اۋدان باسشىسى تۇتاس ەلگە تولايىم تابىس تىلەدى.
ءوز كەزەگىندە يۋنەسكو جانە يسەسكو ىستەرى بويىنشا ۇلتتىق كوميسسيا جانىنداعى ماتەريالدىق ەمەس مادەنيەتتى قورعاۋ كوميسسياسىنىڭ مۇشەسى باقىت ورازىمبەتوۆا ۇلت بەسىگىندەگى ورالىمدى ىستەردىڭ جالپىعا ونەگە-ۇلگى بولارى حاقىندا وي تولعادى.
جالپى, بۇل ەتنوفەستيۆالدىڭ بەس جىلدىق شەجىرە-تاريحى بار ەكەندىگىن ايتا كەتكەن ءجون. « ۇلىتاۋ قىمىزى» – بۇعان دەيىن دە ۇيىمداستىرىلىپ كەلگەن «تەرىساققان كوكتەمى» ەتنومادەني فەستيۆالىنىڭ مازمۇنى كەڭ سيپاتتى تۇرعىدا بايىتىلا تۇسكەن ەكىنشى كەزەڭى, ياعني, باستاپقى ءىس-شارالاردىڭ زاڭدى جالعاسى. ونىڭ اياسىنداعى «بيە بايلاۋ», «ايعىر قوسۋ», «قىمىزمۇرىندىق» سەكىلدى راسىمدەر 2015 جىلى قازاقستاننىڭ ماتەريالدىق ەمەس مادەني مۇراسىنىڭ ۇلتتىق تىزىمىنە ەنگىزىلگەن. ال, بيىلعى جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى تاراپىنان يۋنەسكو-عا ولاردى ادامزاتتىڭ مادەني مۇرالارىنىڭ رەپرەزەنتاتيۆتى تىزىمىنە قوسۋ ماقساتىندا دايەكتەلگەن نەگىزدەمەسى بار ۇسىنىس بەرىلگەن بولاتىن.
سالتاناتتى جيىن العىسوزىنىڭ تاعى ءبىرىن تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, ەتنولوگ, «قىمىز فەستيۆالى» جوباسىنىڭ عىلىمي جەتەكشىسى احمەت توقتاباي جالعاستىردى.
بيەباۋ دا – باعزى ىرىم. سونىمەن, انتالاعان جۇرت جەلى باسىنا جوڭكىلدى. ارينە, وندا بيە بايلاۋ, ناقتى ايتقاندا, ساۋىن بيەلەردى ۇيىردەن ءبولۋ, جەلىلەردىڭ قازىعىنىڭ قاعىلۋى, ولاردىڭ ازىرلەنۋ تاسىلدەرى, العاشقى قازىقتى اۋىلدىڭ قادىرمەندى قارياسىنىڭ جەرگە ءسىڭىرۋى, قازىقتى قاعاتىن توقپاقتار مەن ق ۇلىن نوقتاسىنىڭ وزىنە ءتان ەرەكشەلىكتەرى, جەلىنىڭ باسىنا, ايعىردىڭ جالىنا, بيەنىڭ ساۋىرىنا سارى ماي جاعۋ ىرىمدارى كورسەتىلدى.
سودان كەيىنگى كەزەك «قىمىز اشىتۋ», «كۇبى الاستاۋ» راسىمدەرىنە تيگەن. ال, «قىمىزمۇرىندىق» مەيرامى باستالار تۇستا دابىل قاعىلىپ, «تۋعا قىمىز بۇركۋ» ءراسىمى اتقارىلدى. ەلدىڭ كۇشى مەن داڭقىن ارتتىرا بەرۋ ىرىمى سانالاتىن ءراسىمدى اۋىل اقساقالى قۇرمانالى ابىلعازين جۇزەگە اسىردى. توستاعاننان ۇرتتالعان قىمىز تۋعا ءۇش رەت بۇركىلىپ, سامالمەن تولقىندانا تەربەلگەن ۇلتتىڭ باستى ءرامىزى كوككە بويلاي باستاعاندا «كوك تۋدىڭ جەلبىرەگەنى» ءانى شىرقالدى. كوڭىل تولقىتار اسەرلى اۋەندى قالىڭ قاۋىم قوسىلا ورىندادى.
ءبىراز ۋاقىتتار ءوتىپ, تويشىل قاۋىم بيەباۋ شايىن ىشۋگە كەتكەندە, تورسىقتاعى تۇنەمەلدى قىز-كەلىنشەكتەر كۇبى تۇبىنە توڭكەرىپ, جاس بالالار قىمىز پىسۋگە كىرىسىپ كەتتى. باعدارلاماعا سايكەس ادەمى راسىمدەر بىرىنەن سوڭ ءبىرى وتكەرىلىپ جاتتى. تاعى بىردە تاي سابامەن ورتاعا قىمىز كەلتىرىلگەن سوڭ, اۋىلداعى جاسى ەڭ ۇلكەن انا ءبىرىنشى بولىپ اقتان اۋىز ءتيدى. بۇل قۇرمەتكە اقجاۋلىقتى انا الپىس قازيەۆا يە بولدى. ودان ءارى ساباداعى قىمىز توستاعاندارعا قۇيىلىپ, جالپى جۇرتشىلىققا تاراتىلدى. ارتىنشا, الامان تويعا سايلانعان اسابا قوعاداي جاپىرىلعان قالىڭ ءنوپىردى قىمىزمۇرىندىق اسىنا شاقىرىپ جاتتى...
قاتىنكۇرەس – كۇلكىگە كەنەلتتى. ەندىگى تاماشا ەلىمىزدىڭ ءداستۇرلى ويىن سايىستارى ەدى. ساداق اتۋ, نايزا لاقتىرۋ, قىمىز ىشۋدەن «بيە قىمىز» سايىسى جانە مەشكەيلەر جارىسى بولدى. كونەدەن جەتكەن كوشەلى ءداستۇر بويىنشا ۇلتتىق ويىن باسەكەلەرى باستالىپ كەتكەن ەدى. اۋەلدە, ساقا جىگىتتەر جىلقىنى جىعۋ تاسىلدەرىن كورسەتسە, بوزبالالار اساۋدى ۇيرەتۋ ماشىقتارىن پاش ەتتى. شي ۇستىنەن شىركەي اتقان سۇرمەرگەندەر جامبى اتىپ, نايزا لاقتىرۋ سىنى دا وسالداردىڭ قولىنان كەلمەيتىن ونەر ەكەنى كوپكە ءمالىم بولدى. ەلدى كۇلكىگە كەنەلتەتىن, قىزىعى مول سايىستىڭ ءبىرى – «قاتىنكۇرەس» ەكەن. بالپاڭ-بالپاڭ باسقان 10-نان استام كەلىنشەك كۇرەسىپ, ءوزارا باق سىناستى. بۇل سايىستا شىنار ەلەۋسىزوۆا باس جۇلدەنى يەلەندى.
ء«باس قىمىز» اتالاتىن قىمىز ىشۋشىلەر جارىسىنا, ارينە, قاتىسۋعا ىقىلاستىلار قاتارى مول بولعانىمەن, تالاپ ۇدەسىنەن شىعۋشىلار ساناتىندا از عانا ازامات بوي كورسەتتى. «مەشكەيلەر جارىسى» مەيلىنشە تارتىمدىلىعىمەن ەستە قالدى. ونىڭ قورىتىندىسىندا جاسۇلان ەلەۋسىزوۆ ءبىر قويدىڭ ەتىن ءبۇتىن جەپ, 3 ليتر سورپا, 5 ليتر قىمىز ءىشىپ, جەڭىمپاز بولدى. قوشقار كوتەرۋ سايىسى دا جەكە الاڭقايدا ءجۇرىپ جاتتى دەپ ەستىدىك. بارماساق تا باق سىناسقان جىگىتتەردىڭ ونەرىن قوشەمەتشىل دۋ ايتىپ ءجۇردى.
كونە داستۇردەن – كورەرمەن پەيىلىنە. باسىندا بايانداعانىمىزداي, حالىقارالىق ەكسپو كورمەسى اياسىندا وتكەن شاراعا ەۋروپا, ازيادان كەلگەن تۋريس-تەر مەن مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ, تۋريزم سالاسىنىڭ باسشىلارى قاتىستى. بۇل مەرەكەلىك شارانىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى, ۇلتتىق قولونەردەن كوپشىلىككە شەبەرلىك سىنىبى وتكىزىلدى. فەستيۆالدا سايىستا جەڭىمپاز بولعاندارعا اقشالاي سىيلىقتار تابىستالدى.
ەۋروپالىق تۋريستەر ەتنوفەستيۆالدىڭ وتە قىزىقتى بولعانىن ريزاشىلىقپەن اتاپ ءوتتى. – مەن مۇندا كەلگەنىمە ءوزىمدى باقىتتى سەزىنەمىن. تازا اۋا, قوناقجاي حالىق كوڭىلىمىزدەن شىقتى. قانشاما داستۇردەن ماعلۇمات الدىم, – دەيدى دايريۋس نارمونتاس ەسىمدى ليتۆالىق تۋريست.
سونىمەن قاتار, ەتنوفەستيۆالدا حالىقتىڭ نازارىنا كورمە جادىگەرلەرى – كوشپەلىلەر پايدالانعان ىدىس-اياقتاردىڭ تۇرلەرى ۇسىنىلىپ, ۇلتتىق قولونەردىڭ قىر-سىرىن مەڭگەرگەن مايتالمانداردىڭ شەبەرلىك سىنىپتارى وتكىزىلدى. باعدارلامانىڭ وتە ۇتىمدى ءتۇزىلۋى جالپى جۇرتتىڭ ۇلتتىق سۋسىنعا قاتىستى «ۋىز قىمىز», «ساۋمال», «بال قىمىز», «سارى قىمىز», «تۇنەمەلى قىمىز», «قۇنان قىمىز», «دونەن قىمىز», «بەستى قىمىز», «اساۋ قىمىز», «قاسقىر قىمىز», «قورابالى قىمىز» سەكىلدى اتاۋلارىنا قۇلاق ۇيرەتىپ, بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە ولاردىڭ ازىرلەنۋ ادىستەرىن مەڭگەرۋىنە نەگىز قالادى.
سالت-داستۇرلەردىڭ ءمانى مەن ماڭىزىنا تەرەڭ بويلاپ, جاندارى جادىراعان قالىڭ ەل « ۇلىتاۋ» ءانسامبلى مەن اۋىل كوركەمونەرپازدارىنىڭ كونتسەرتىن دە قىزىعا تاماشالادى.
ءسوز ورايى كەلگەندە ۇلىتاۋدا كەلەسى جىلى كەلىستى ءىس-شارالار تىزبەگىن بۇرىنعىدان دا بايىتا وتىرىپ, «قازاق جىلقى وسىرۋشىلەرىنىڭ كوكتەمگى ءداستۇرلى مەيرامدارى» اتتى سالتاناتتى شارا وتكەرۋ جوسپارلانىپ وتىرعانىن ايتا كەتكەن ءجون.
– شىنىمدى ايتسام, ۇلىتاۋعا باعىت العاندا ءدال وسىنداي كەرەمەت تارتىمدى ءارى ماعىنالى ءىس-شارانىڭ بەل ورتاسىندا بولىپ, سان قىزىقتى تاماشالاۋ مۇمكىندىگى تۋادى دەپ ويلاماعان ەدىم. وتكەن عاسىرلارعا كوشىپ بارعانداي كۇي كەشتىك. كوشپەلى حالىق مادەنيەتىنىڭ عاجاپتىعىنا كۇمانسىز كوز جەتكىزدىك. مەن ءار ەلدە سان ءتۇرلى بيىك دەڭگەيلى ءىس-شارالاردىڭ ورتاسىندا بولىپ ءجۇرمىن. الايدا, بۇگىنگىدەي اسەرگە ەشقاشان بولەنبەگەنىم انىق. جومارت پەيىلدى قازاقتاردىڭ ءجون-جوسىعى بولەك سالت-داستۇرلەرىمەن تەرەڭ تانىسقانىم ءۇشىن ءوزىمدى باقىتتى سەزىنەمىن. وسىناۋ كەڭ دالا توسىندە ۇيىمداستىرىلاتىن وسىنداي مەرەكەلەردىڭ قاي-قايسى بولسا دا ۇلتتىق ناقىشىمەن, ەرەكشە تالعامپازدىعىمەن تامساندىراتىنىنا كوزىم جەتتى. شەكسىز ريزامىن, – دەيدى «سايات» تۋريستىك وپەراتورىنىڭ ديرەكتورى, قازاقستاننىڭ تۋريستىك وپەراتورلارى قاۋىمداستىعىنىڭ پرەزيدەنتى يننا رەي.
ۇلت ۇياسى اتانعان ۇلىتاۋ وڭىردەگى مىنا ءىس-شارا شىن مانىندە قازاق دەگەن عاجاپ ۇلتتىڭ بالاسى بولعانىڭ ءۇشىن كوڭىلىڭە ماقتانىش سەزىمىن ۇيالاتار ۇلى مەيرام ەدى. ءبىز دە بابالاردىڭ باعا جەتپەس باي داستۇرلەرىن جاڭعىرتىپ جاتقان ۇلاعاتتى ۇرپاقتارعا ۇلى مۇرات جولىنداعى وسىنداي ۇيىتقى ىستەرى ۇزاعىنان بولعاي دەپ تىلەدىك.
ميراس اسان, «ەگەمەن قازاقستان»
قاراعاندى وبلىسى, ۇلىتاۋ اۋدانى