تاريح تابالدىرىعىن اتتاعان تاۋىق جىلى تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ بيىك بەدەلىن تورتكۇل دۇنيەگە تاعى دا پاش ەتەتىن ايتۋلى وقيعالارعا تولى بولعالى تۇر. سول جاھاندىق شارالاردىڭ ىشىندەگى ءبىرى دە بىرەگەيى – ەكسپو-2017 حالىقارالىق مامانداندىرىلعان كورمەسىن وتكىزۋ. ادامزات اقىل-ويىنىڭ تاماشا تابىستارىنىڭ بىرىنەن سانالاتىن بۇكىلالەمدىك جەتىستىكتەر كورمەسىنىڭ قوس عاسىرلىق تاريحىندا ورتالىق ازيادا, ءتىپتى تمد ەلدەرىنىڭ ەشقايسىسىندا دا مۇنداي حالىقارالىق كورمە جالاۋى جەلبىرەپ كورگەن جوق. استانادا وتەتىن ەكسپو-2017-ءنىڭ ماڭىزدىلىعى دا وسىندا.
ءيا, باتىس پەن شىعىس وركەنيەتىن جالعاستىرعان التىن كوپىر اتانعان ارۋ استانانىڭ ايتۋلى ەستافەتاسى, ەندى بۇكىلالەمدىك كورمەلەر الاڭى – ەكسپو-2017-گە ۇلاسپاق. جاھاندىق شارالار تۇرعىسىنداعى وزىندىك ماڭىزى جاعىنان بۇل كورمە وسى ۋاقىتقا دەيىن ەلوردامىزدا وتكىزىلگەن دۇنيەجۇزىلىك وقيعالاردىڭ ەشقايسىسىنان ارتىق بولماسا, كەم ەمەس. بۇل تۋرالى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «قازاقستاننىڭ جاڭا ءداۋىرىنىڭ العاشقى كۇنى» اتتى ماقالاسىندا «ەكسپو-2017 حالىقارالىق كورمەسىن استانادا وتكىزۋ تۋرالى قابىلداعان شەشىم بۇل سامميتتەن دە اسا زور ءىرى وقيعاعا اينالدى. ءبىز ءالى وسى جەڭىسىمىزدىڭ اسا زور ماڭىزىن سەزىنىپ بولعان جوقپىز. كورمە وتەتىن ەلدى شىن مانىندە بۇكىل الەم تاڭدادى. قازاقستان ايقىن باسىمدىقپەن جەڭىسكە جەتتى. بۇل – بۇكىل پلانەتانىڭ تانۋى مەن سەنىمى», دەپ اتاپ كورسەتتى.
«بۇل – بۇكىل پلانەتانىڭ تانۋى مەن سەنىمى», قانداي كورەگەندىكپەن ايتىلعان ءدال تۇجىرىم. 2012 جىلى 22 قاراشادا پاريج قالاسىندا وتكەن جاھاندىق الامان بايگەدە حالىقارالىق كورمەلەر بيۋروسىنا مۇشە 161 مەملەكەتتىڭ اراسىندا توپ جارىپ, قازاقستاننىڭ ەلورداسى – استانا ەكسپو-2017 كورمەسىن وتكىزۋ جەڭىسىنە يە بولعاننان بەرگى وتكەن بەس جىلعا جۋىق ۋاقىت ىشىندە بۇل تۇجىرىمنىڭ اقيقاتتىعى تاعى دا ايقىندالدى. قازىرگە دەيىن استاناداعى ەكسپو-2017 كورمەسىنە قاتىساتىندىعىن الەمنىڭ 112 مەملەكەتى جانە 18 حالىقارالىق ۇيىمى راستادى. 72 مەملەكەت ەكسپو-2017 كورمەسىنىڭ اياسىندا وزدەرىنىڭ ۇلتتىق كۇندەرىن وتكىزۋ مەرزىمىن بەكىتتى. 89 ۇلتتىق پاۆيلوننىڭ كونتەنتتىك تۇجىرىمى ناقتىلاندى. جاڭا جىلدا بۇل جۇمىس جوعارى قارقىنمەن جالعاساتىن بولادى.
ەكسپو-2017 حالىقارالىق مامانداندىرىلعان كورمەسىن وتكىزۋ بۇل داعدارىسقا قارسى ءىس-قيمىل جوباسى بولىپ تابىلادى. الەمدىك ەكونوميكالىق جانە قارجى داعدارىسى بەلەڭ العان كەزەڭدە وتاندىق تاۋار ءوندىرۋشىلەرگە قولداۋ كورسەتۋ ماقساتىندا ەكسپو-2017 كورمەسى جوباسى اياسىندا ەلىمىزدىڭ بارلىق وبلىستارىنىڭ اكىمدەرىمەن مەموراندۋمدار جاسالدى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە 322 وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەرمەن جالپى سوماسى 48,9 ميلليارد تەڭگەنىڭ كەلىسىمشارتتارى بەكىتىلدى. بۇل جوبا قازاقستاندا 50 مىڭ جۇمىس ورنىن قۇرىپ, ەكونوميكالىق داعدارىس كەزىندە جۇمىسسىزدىقتىڭ بەلەڭ الماۋىن قامتاماسىز ەتتى. ەكسپو كورمەسى ۇلتتىق جوباسىنا 126 ميلليون تەڭگە دەمەۋشىلىك قارجى جانە 211 ميلليارد تەڭگە ينۆەستيتسيا تارتىلدى.
بۇكىلالەمدىك جەتىستىكتەر كورمەسى ءوزىنىڭ 160 جىلدان استام تاريحىندا وركەنيەت شەجىرەسىنە التىن ارىپتەرمەن جازىلعان ساۋلەت ونەرىنىڭ جاۋھارلارىن قالدىردى. ەكسپو مۇرالارى – لوندونداعى حرۋستال سارايى, پاريجدەگى ەيفەل مۇناراسى, الەكساندر ءىىى كوپىرى, ليون ۆوكزالى, ۆەناداعى روتوندا – الەمدەگى ەڭ ۇلكەن كۇمبەز استىنداعى پاۆيلون, مەلبۋرندەگى پاتشالىق كورمە پاۆيلونى ناق وسىنداي ماڭگىلىك ونەر ەسكەرتكىشتەرى بولىپ تابىلادى. اجارلى استانانىڭ اسەم ارحيتەكتۋرالىق سالتاناتىنا ءسان قوسقان كورمە قالاشىعىندا دا الەم عاجايىپتارىنىڭ ساناتىنا قوسىلاتىن ەكسپو مۇراسى – «بولاشاق ەنەرگياسىنىڭ» شار تارىزدەس مۇراجايى (سفەرا) بولماق. 8 قاباتتان تۇراتىن بۇل ساۋلەت ونەرىنىڭ وزىق نىسانىندا بالامالى قۋات كوزدەرىنىڭ جاھاندىق تەحنولوگياسىنىڭ نەبىر وزىق ۇلگىلەرى كورىنىس تاباتىن بولادى. ماسەلەن, 8 قاباتتى ءساندى عيماراتتىڭ ءبىرىنشى قاباتىنا ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق پاۆيلونى قونىس تەبەتىن بولسا, قالعان جەتى قاباتىنىڭ ارقايسىسىندا جەل, كۇن, سۋ, بيوتەحنولوگيالىق جانە باسقا بالاما قۋات كوزدەرىنىڭ جەتىستىكتەرى ورنالاسادى دەپ شەشىم قابىلدانعان.
ەكسپو كورمەسى بەدەلىنىڭ جاھاندىق دارەجەدە ەرەكشە تانىلۋىنا ونىڭ «بولاشاقتىڭ ەنەرگياسى» اتتى زاماناۋي تاقىرىبىنىڭ ماڭىزى زور بولدى. بۇل تاقىرىپتىڭ ماڭىزى – بۇگىنگى كۇنى ادامزاتتىڭ ەڭ وزەكتى پروبلەماسىنا اينالعان تابيعي قۋات كوزدەرىن ءتيىمدى پايدالانۋ جانە بالاما قۋات كوزدەرىن اشۋ ماسەلەسىن كوتەرۋىندە. ونى شەشۋ قازىر كوپتەگەن ەلدەر ءۇشىن ستراتەگيالىق مىندەتكە اينالعان. ەندىگى كەزەكتە بۇكىل الەم «جاسىل ەكونوميكا» جانە ەكولوگيالىق قاۋىپسىز دامۋ سياقتى تىڭ باعىتقا بەتبۇرىس جاساۋدا. بۇل مەملەكەت باسشىسىنىڭ ەلىمىزدى «جاسىل ەكونوميكا» باعىتىنا كوشۋ جونىندەگى باستاماسىمەن ءۇندەسەدى. ەلباسىنىڭ تىكەلەي باستاماسىمەن ەكسپو-2017 كورمەسىن وتكىزۋ جونىندەگى ۇلتتىق يدەيا ءومىرگە كەلگەننەن بەرى بۇل ماسەلەدە تۇبەگەيلى بەتبۇرىس باستالدى. بالاما قۋات كوزدەرىن دامىتۋ ماقساتىندا ارنايى زاڭ جوباسى بەلگىلەندى. ەلىمىزدە بالاما ەنەرگيا قۋاتىن دامىتۋعا كورەيا, گەرمانيا, اۆستريا, يسپانيا جانە اقش سياقتى دامىعان مەملەكەتتەردىڭ تاجىريبەسى نەگىز بولۋدا. قازاقستاننىڭ جەل ەنەرگياسىن دامىتۋداعى الەۋمەتى جان-جاقتى زەرتتەلىپ, ەلىمىزدىڭ كەڭەيتىلگەن جەل اتلاسى جاسالدى. بۇل اتلاسقا ۇلان-عايىر قازاق دالاسىنىڭ جەل قۋاتى باسىم بولاتىن وڭىرلەرىنىڭ كەستەسى ەنگىزىلدى. قازىردىڭ وزىندە استانا ماڭىنداعى ەرەيمەنتاۋ جەل ستانساسى جۇمىسىن باستادى.
بۇكىلالەمدىك جەتىستىكتەر كورمەسىنىڭ تاريحى 1851 جىلى لوندون قالاسىندا وتكىزىلگەن «بارلىق حالىقتاردىڭ ونەركاسىپتىك ەڭبەكتەرىنىڭ ۇلى كورمەسىنەن» باستاۋ العان. ءبىر ءسات ويلانىپ كورەيىكشى, بارلىق حالىقتار ەڭبەكتەرىنىڭ, جەتىستىكتەرىنىڭ ۇلى كورمەسى! ياعني, ەندى بەس ايدان كەيىن ەگەمەن ەلىمىزدىڭ ەلورداسى – استانا قالاسىندا ادامزات اقىل-ويىنىڭ قازىرگى كۇنگە دەيىنگى قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەرىنىڭ وزىق ۇلگىلەرى پاش ەتىلەتىن بولادى. بۇگىندە بۇكىل ادامزاتتى تولعاندىرىپ وتىرعان تولعاقتى ماسەلە – «بولاشاقتىڭ ەنەرگياسىنىڭ» تاعدىرى تاۋىق جىلى ەلوردامىزداعى ەكسپو-2017 كورمەسى شەڭبەرىندە شەشىم تاپپاق.
جىلقىباي جاعىپار ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»